thumb|Karl-Liebknecht-Haus w Berlinie na Bülowplatz – siedziba KPD w latach 1926–1933 thumb|Członkowie KPD w Essen w marcu 1925 roku Komunistyczna Partia Niemiec, KPD () – niemiecka partia komunistyczna. Powstała na bazie Związku Spartakusa, początkowo znajdowała się pod ideowym wpływem luksemburgizmu, od którego odstąpiła po śmierci Róży Luksemburg. Stopniowo przechodziła na pozycje leninizmu, a w 1920 r. przyjęła centralizm demokratyczny. W Republice Weimarskiej regularnie uczestniczyła w wyborach, uzyskując między 10 a 15 procent poparcia. Na początku lat 30. toczyła walki uliczne przeciwko nazistom. W 1933 r. została zdelegalizowana. Ponownie zalegalizowana w powojennych Niemczech. W radzieckiej strefie okupacyjnej w 1946 r. została przekształcona w Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec, obejmując władzę w NRD. W RFN działała natomiast do 1956 r., kiedy to została zdelegalizowana przez Federalny Trybunał Konstytucyjny.
Powstanie i wczesna działalność KPD powstała z 31 grudnia 1918 r. na 1 stycznia 1919 r. w BerlinieNettl, J.P. (1969). Rosa Luxemburg: Abridged Edition Oxford. s. 472, Oxford University Press.W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 619–621 (1991), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.. Jej podwaliny stanowił Związek Spartakusa, wywodzący się z mniejszościowych frakcji Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), oraz (IKD). Obie frakcje były przeciwne popieranej przez SPD wojennej polityce rząduWinkler, Heinrich August (1993). Weimar, 1918-1933: Die Geschichte der ersten deutschen Demokratie. s. 55.. Do grona założycieli partii należeli czołowi działacze Związku Spartakusa: Karl Liebknecht, Róża Luksemburg, Heinrich Brandler, August Thalheimer, Franz Mehring i Wilhelm Pieck. Do nowego ugrupowania dołączyli także m.in.: Leon Jogiches, Clara Zetkin, Ruth Fischer, Paul Levi, , Willi Münzenberg oraz . W 1919 r. KPD stała się członkiem Międzynarodówki Komunistycznej.
Działalność w Republice Weimarskiej Wystąpienia rewolucyjne 1919 roku i rozłam w 1920 roku KPD odegrała znaczącą rolę w okresie rozruchów rewolucyjnych w latach 1919–1923. Jej oddziały paramilitarne 12 stycznia 1919 r. w Berlinie wystąpiły zbrojnie (powstanie Spartakusa) przeciwko rządowi Friedricha Eberta. Komuniści powołali Komitet Rewolucyjny mający stanowić przeciwwagę dla istniejącego rząduAntoni Czubiński, Jerzy Strzelczyk: Zarys dziejów Niemiec i państw niemieckich powstałych po II wojnie światowej s. 288, Wyd. Poznańskie, 1986.. Wystąpienia zostały rozbite przez żołnierzy korpusów ochotniczych, a ich przywódcy: Liebknecht i Luksemburg – zamordowani. Wraz ze śmiercią Róży Luksemburg, która była krytyczką bolszewików i Włodzimierza Lenina, partia przyjęła poglądy bliskie leninizmowiShub, David (1966). Lenin: A Biography (revised ed.). s. 329–330. Londyn: Pelican.Service, Robert (2000). Lenin: A Biography. s. 385, Londyn: Macmillan. .. W Monachium komuniści wraz z anarchistami proklamowali na początku kwietnia tego samego roku powstanie krótkotrwałej Bawarskiej Republiki Rad z Eugenem Leviné na czele. Republika rad została rozbita na początku maja w wyniku pacyfikacji wojskowejFranciszek Ryszka: Noc i mgła: Niemcy w okresie hitlerowskim s. 22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962..
Pierwszy rozłam w KPD miał miejsce w kwietniu 1920 r. Z szeregów partii wystąpiła wówczas część działaczy pochodzących z IKD, opowiadających się za komunizmem rad (Rätekommunismus), tworząc konkurencyjną Niemiecką Komunistyczną Partię Robotniczą (KAPD)La gauche allemande: Textes du KAPD, de L’AAUD, de L’AAUE et de la KAI (1920-1922), La Vecchia Talpa, Invariance, La Vieille Taupe, 1973, s. 2.. KAPD początkowo konkurowała z KPD w ramach Międzynarodówki Komunistycznej, zerwała z nią jednak w 1921 r.Bernhard Reichenbach, The KAPD in Retrospect: An Interview with a Member of the Communist Workers Party of Germany.
Kryzys w partii w latach 1923–1929 W latach 1921–1924 przewodniczącym KPD był Heinrich Brandler, przeciwny zbrojnemu powstaniu komunistów. Za czasów kadencji Brandlera komuniści w październiku 1923 r. dołączyli do rządów koalicyjnych socjaldemokratów w Saksonii i Turyngii. Zostali jednak zmuszeni do odejścia ze stanowisk po interwencji antykomunistycznie nastawionej armiiW. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 637–638 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.. Upadek tych koalicyjnych rządów zradykalizował środowisko komunistyczne. W październiku 1923 r. lokalni komuniści z Hamburga zorganizowali zbrojne powstanie. Odosobnione wystąpienie zostało zakończone klęską i policyjnymi represjami. Po upadku powstania część działaczy jawnie popierających działania zbrojne zostało usuniętych z partiiAntoni Czubiński: Europa dwudziestego wieku: zarys historii politycznej, s. 104, Wyd. Poznańskie, 1998..
W 1924 r. Komitet Centralny partii został zdominowany przez frakcję ultralewicową, na czele której stanęła Ruth Fischer i . Fischer i Masłow doprowadzili do odsunięcia od władzy umiarkowanego BrandleraW. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 645–647 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.. W 1925 r. przewodniczącym Komitetu Centralnego partii został przywódca powstania hamburskiego Ernst Thälmann, który odsunął ultralewicę na boczny tor. Wyboru Thälmanna na stanowisko przewodniczącego KC nie zaakceptował Brandler. Brandler w 1928 r., wraz ze swoimi zwolennikami z partyjnej prawicy, utworzył rozłamową partię o nazwie (Komunistyczna Partia-Opozycja). Rozłamowcy byli ideologicznymi zwolennikami tendencji Nikałaja BucharinaSeria społeczno-pedagogiczna i historyczna: Historia (1998), Wydanie 7, s. 27.Zbigniew Leszczyński: KPD, SPD 1946: kontrowersje pół wieku później s. 76, Wyższa Szkoła Humanistyczna, 1997.. Ciągła zmiana partyjnego kierownictwa spowodowała kryzys, który doprowadził do znacznego spadku liczby członków – z 180 tysięcy w 1924 do 130 w końcu 1928 r.
W latach 1921–1924 działalność rozpoczęły współtworzone przez partię masowe organizacje paramilitarne, m.in. 18 lipca 1924 roku utworzono w Halle Związek Bojowy Czerwonego Frontu (Roter Frontkämpferbund, RFB). Oprócz tego do KPD należał założony w 1925 roku Komunistyczny Związek Młodych NiemiecCatherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38..
Jeszcze przed 1933 r. wielu członków partii rozpoczęło działalność poza granicami kraju. Otto Braun jako doradca z ramienia Kominternu został działaczem Komunistycznej Partii Chin.
W dobie wielkiego kryzysu Wraz z narastaniem skutków wielkiego kryzysu KPD umacniała wpływy w społeczeństwie – liczba członków wzrosła ze 150 tysięcy w 1924 r. do około 360 tysięcy w 1932 r.Catherine Epstein (2003), s. 39. W tym czasie relacje między komunistami a socjaldemokratami uległy jeszcze większemu kryzysowi. Spowodowane to było delegalizacją przez rząd socjaldemokratów w 1929 r. komunistycznego Związku Bojowego Czerwonego Frontu i walkami ulicznymi jakie wybuchły po ogłoszeniu tej decyzjiW. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 655–656 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.. Współpracę z SPD utrudniało również przyjęcie przez partię ocen Międzynarodówki Komunistycznej uznających socjaldemokrację za socjalfaszyzmCatherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 40..
W 1930 r. wydali program narodowego i społecznego wyzwolenia Niemiec w którym opowiedzieli się za antyfaszyzmem, przeciwko istniejącemu rządowi i przeciwko planowi Younga, który uznali za upokorzenie Niemiec. Wraz ze wzrostem znaczenia NSDAP we wrześniu tego samego roku z inicjatywy partii utworzono Związek Walki Przeciwko Faszyzmowi, stanowiący w założeniach organ broniący KPD przed atakami ze strony ruchów skrajnej prawicy. Do 1932 roku unikano jednak otwartej walki.
Zwycięstwo NSDAP w wyborach do Landtagów w maju 1932 r. spowodowało, że kierownictwo KPD coraz częściej zaczęło wzywać robotników do otwartej walki z nazistami. Komitet Centralny partii powołał Komitet Akcji Antyfaszystowskiej pod kierownictwem , którego programem było stworzenie szerokiego frontu opartego na KPD, SPD i związkach zawodowych oraz zwalczanie ruchu hitlerowskiego. Odbyły się liczne wiece, demonstracje, powołano lokalne Komitety Akcji Antyfaszystowskiej, doszło też do kolejnych potyczek pomiędzy bojówkami komunistycznymi a SA i SS. Do walk ulicznych z nazistami włączyli się również przedstawiciele młodzieżówki komunistycznejCatherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38–39.. Pomimo wrogości i walk między KPD i NSDAP, w listopadzie 1932 r. oddziały paramilitarne konkurujących partii wspólnie wzięły udział w akcji strajkowej pracowników berlińskiej komunikacji miejskiej.
W wyborach do parlamentu w listopadzie 1932 r. na KPD oddano ponad 16% głosów, dających 100 mandatów w Reichstagu. W pierwszej turze wyborów prezydenckich w marcu tego samego roku Thälmann zdobył 13,2% głosów (dla porównania Adolf Hitler zdobył 30,1% głosów). thumb|upright|Flaga partyjna
Działalność w III Rzeszy Wkrótce po objęciu przez Hitlera stanowiska kanclerza KPD została zdelegalizowana, a wielu jej członków aresztowano i osadzono w obozach koncentracyjnych. Aby uzyskać pretekst do likwidacji partii, NSDAP oskarżyła komunistów o podpalenie gmachu Reichstagu. Rzekomych sprawców pożaru sądzono w procesie lipskim. Aresztowanie komunistycznych deputowanychHeinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. C.H.Beck, 2000, s. 9. . ułatwiło wprowadzenie ustawy „O ochronie narodu i państwa” (Zum Schutz von Volk und Staat), określanej jako Ermächtigungsgesetz („ustawa o pełnomocnictwach”), co spowodowało faktyczne zawieszenie praw obywatelskich, jak i konstytucji Republiki Weimarskiej i umożliwiło Hitlerowi sprawowanie totalitarnej władzyPaul Johnson (2000), s. 221.. Lider partii, były kandydat na prezydenta Rzeszy Ernst Thälmann i jego przyboczni zostali aresztowani 3 marca 1933 w tajnej siedzibie partii w berlińskiej dzielnicy Charlottenburg. Ernst Torgler, przewodniczący partii w Reichstagu, 28 lutego sam oddał się w ręce policji w celu odparcia oskarżeń rządu, że to on i kierownictwo partii zlecili podpalenie gmachu Reichstagu. Do 15 marca uwięziono dziesięć tysięcy komunistów. Oficjalne dokumenty wskazują, że w Nadrenii i Zagłębiu Ruhry w samym tylko marcu i kwietniu 1933 r. aresztowano osiem tysięcy osób. Rząd zamknął 33 pisma komunistyczne i zakazał wydawania kolejnych o takim profilu ideowym. W tym samym czasie przeprowadzono zawłaszczenie własności partyjnejNorbert Frei, Johannes Schmitz: Journalismus im Dritten Reich. C.H.Beck, 1999, s. 22. ..