Historia Będzina

Nazwa Nazwa „Będzin” pochodzi prawdopodobnie od imienia osobowego Będa lub Będzan, choć legenda mówi, jakoby miano nadał miastu (a przy okazji również i okolicznym miejscowościom) sam Kazimierz III Wielki (według innych wersji Kazimierz I Odnowiciel) wyrażając się podczas lustracji nadprzemszańskiego grodu iż: Tam rosną dąbrowy, tam sosnowy, tutaj będziem My, a tam czeladź nasza.

W swojej historii miasto nazywane też było: Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Bądzin, Bendzin, Bendsburg.

Kalendarium historyczne Okres prehistoryczny

ok. 900−500 p.n.e. – na wzgórzu zamkowym osadnictwo obronne ludności kultury łużyckiej

Średniowiecze

thumb|300px|Będzin, widok ogólny (początek XX wieku) . 1301 – pierwsza historyczna wzmianka o Będzinie jako wsi z sołtysem Stanisławem na czele. . . . . . 1349 – wzmianka o pierwszym znanym burgrabim zamku – Wiernku (Vernco). 1358, 5 sierpnia – nadanie przez Kazimierza III Wielkiego dokumentu lokacyjnego na prawie niemieckim (prawo magdeburskie) Będzinowi; pierwszym znanym wójtem był Hinko zwany Ethiopusem. z inicjatywy Kazimierza Wielkiego budowa kamiennego zamku i fortyfikacji miejskich 1364 – ukończenie budowy miejskich murów obronnych, które obejmowały powierzchnię ok. 7 ha; do miasta prowadziły dwie bramy: bytomska i sławkowska; miasto posiadało też dwa place handlowe – Stary Rynek i Rynek Rybny 1364 – pobyt na zamku i w mieście cesarza rzymskiego Karola IV Luksemburczyka, jadącego na zjazd monarchów do Krakowa. 1365 – umowna data budowy murowanego kościoła parafialnego. Początek XV w. – do Będzina przybywają prawdopodobnie pierwsze grupy Żydów. 1415–1434 – burgrabią jest sławny Mikołaj Kornicz Siestrzeniec z Małobądza. 1424 – Będzin zostaje siedzibą polskich zwolenników husytyzmu. 1428 – pierwsze informacje o komorze celnej na Czarnej Przemszy (celnik Piotr Kochan). 1432 – wizyta Władysława II Jagiełły. 1434 – zjazd panów polskich i śląskich – ustalono, że obie strony wynagradzać sobie będą szkody wyrządzone przez własnych obywateli; ma czele polskiej delegacji Zbigniew Oleśnicki, śląskiej książęta: Bernard niemodliński, Mikołaj raciborski, Wacław cieszyński i Wacław zatorski. 1437 – walki w pobliżu Będzina pomiędzy zwolennikami Kornicza i Oleśnickiego. 1443, 30 grudnia – biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki odkupuje od Wacława I cieszyńskiego tereny tworzące Księstwo siewierskie; w jego skład wchodzę obecne dzielnice Będzina leżące na zachód od Przemszy (Małobądz, Gzichów, Łagisza, Grodziec). 1446 – podstępne opanowanie, złupienie i spalenie miasta (zamek się bronił) przez oddziały śląskie księcia niemodlińskiego Bernarda; zwrot miasta dopiero dwa lata później. thumb|250px|Stary Rynek w Będzinie, stan początek XX w. 1448 – dokumentem z 6 lipca Piotr Szafraniec z Pieskowej Skały (zm. 1458), podkomorzy krakowski i rozbójnik, nadaje Będzin swemu bratankowi – Bolesławowi. 1450 – obrona miasta i zamku (dowódcą starosta Szczepan Pogórowski z Pogórzyc) przed zbuntowanymi oddziałami zaciężnymi Jana z Wartoszczyna i Władka z Barwałdu. 1453 – przywilej Kazimierza Jagiellończyka dla Żydów i zgoda na budowę w Będzinie synagogi. 1455 – spalenie Małobądza przez bandę Jurgi Stosa. 1457 – opanowanie miasta (zamek ponownie się broni) przez nie opłacane śląskie oddziały zaciężne pod wodzą Kawki i Świeborowskiego (werbowane przez księcia oświęcimskiego Jana); znaczne zniszczenia. 1460, 29 stycznia – ugoda z Przemkiem II, księciem oświęcimskim i toszeckim (ustanie walk na pograniczu) – do Będzina zjeżdżają wysłannicy księcia i z rąk Szczepana z Pogórzyc, starosty będzińskiego, otrzymują 1200 zł poprawy w przeprowadzeniu pokoju z bandami Kawki i Świeborowskiego. 1464 – Kazimierz IV Jagiellończyk przyznaje prawo posiadania składu solnego. 1484 – w celu odbudowy miasta król Kazimierz IV Jagiellończyk wydaje prawo składu soli bałwanowej.

XVI–XVIII wiek

1502 – potwierdzenie wszystkich dotychczasowych przywilejów przez Aleksandra Jagiellończyka; zwolnienie mieszkańców z myta i mostowego na cały rok. 1506, 19 lutego – dekret króla Aleksandra – zwolnienie mieszkańców z płacenia ceł w całym królestwie na okres jednego roku. 1515 – z powodu zarazy morowej umiera ok. połowa ludności miasta. 1535 – skargi mieszczan będzińskich na ucisk i krzywdy doznane od dzierżawców królewskich – Myszkowskich. poł. XVI w. – Będzin ma 100 domów i 800 mieszkańców. 1560 – niepokoje religijne w mieście – zatarg między katolikami a braćmi polskimi pod przewodem Jana Firleja; przejęcie kościoła św. Trójcy przez braci polskich; podczas zamieszek ginie pleban będziński, broniący wejścia kościoła przed innowiercami; katolicy budują nowy drewniany kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego (kościół murowany powstał w XIX w.) 1564 zwrot silnie zdewastowanego kościoła katolikom; odbudowę zakończono dopiero w 1601 r.; najstarsza pisemna wzmianka (lustracja królewska) o Żydzie będzińskim – dzierżawcy szynku (Żydzi osiedlili się zapewne już w średniowieczu). 1565 – przywilej Zygmunta Augusta na organizowanie 5 przygranicznych jarmarków rocznie – gospodarcze podniesienie się miasta. 1572 wykupienie przez mieszczan z rąk dzierżawców wójtostwa (do miasta i zamku należą wsie: Brzozowica, Zagórze, Długoszyn); dokument sądowy potwierdzający istnienie w Będzinie landwójta (Marcin Stypuła), którego posiadały tylko większe miasta. thumb|250px|XIV wieczne mury miejskie w Będzinie 1574, 14 lutego – niezwykle bogate przyjęcie wjeżdżającego do Polski Henryka Walezego (uczta wydana przez radę miasta i miejscowy patrycjat). 1579, 16 grudnia – król Stefan Batory wydaje glejt, zalecający przy pobieraniu danin celnych stosowanie wszelkich ulg przyznanych przez poprzednich władców;. 1583 – Stefan Batory nadaje Żydom będzińskim przywilej, na mocy którego mogli oni swobodnie osiedlać się w obrębie murów miejskich i sprzedawać swoje towary na rynku razem z kupcami chrześcijańskimi; 1587, 6 października – przejazd przez miasto pułku piechoty wojsk arcyksięcia austriackiego Maksymiliana (wraz z Andrzejem Zborowskim) – kandydata do tronu polskiego; arcyksiążę przyjęty chłodno przez mieszczan wieczorem opuścił Będzin i kolasą udał się pośpiesznie do Krakowa; za nim podążył pułk piechurów. 1588, styczeń – po bitwie pod Byczyną hetman koronny Jan Zamoyski więzi przez kilka dni w zamku Maksymiliana Habsburga. 1588, sierpień – wielki zjazd i negocjacje w Będzinie oraz w Bytomiu w sprawie rezygnacji Maksymiliana z korony polskiej (ze strony polskiej: kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski, marszałek wielki koronny Andrzej Opaliński, biskup kujawski Hieronim Rozdrażewski, wojewoda rawski Jan Gostomski i wojewoda brzesko-litewski Krzysztof Zienowicz). Obrady obserwował, jako neutralny wysłannik papieża, kardynał Hipolit Aldobrandini, późniejszy papież Klemens VIII, który przybył do Będzina 12 stycznia po odprawieniu mszy św. w Bytomiu; zamieszkał w Olkuszu. 1589 9 marca – podpisanie paktów bytomsko-będzińskichi; 6 września – przywiezienie do Będzina arcyks. Maksymiliana, skąd w towarzystwie biskupa Wawrzyńca Goślickiego, Mikołaja Zebrzydowskiego i pocztu husarii polskiej odesłany na punkt graniczny, którym był most na Brynicy pod Czeladzią. 1592 – reskrypt od króla Zygmunta III dla magistratu będzińskiego, nakazujący bronić miejscowych Żydów od krzywd i napaści oraz polecający przestrzegać praw nadanych będzińskim Żydom. 1601 – zakończenie odbudowy kościoła zniszczonego przez arian. ok. 1605 – wielki pożar strawił część miasta i zamku (dotychczas podawano rok 1616). 1620 – odbudowa zamku staraniem starosty Andrzeja Samuela Dembińskiego, podstolego krakowskiego. 1630 – rusza poczta kurierska obsługująca Tarnowskie Góry i Kraków. 1643 – burmistrzem miasta jest sławetny Mikołaj Sączewski. 1644, 20 sierpnia – przywilej Władysława IV zrównujący kupców żydowskich z chrześcijańskimi. 1653 – ks. Wojciech Lipnicki z fundacji Doroty Kąckiej wznosi na Wzgórzu Przemienienia Pańskiego pod Grodźcem kościółek św. Doroty. 1655 – najazd szwedzki – zniszczenie i doszczętne zrabowanie miasta przez wojska szwedzkie Hartfelda, Montecuculliego i Sporka. 16 października w Krakowie kapitulują wojska hetmana Stefana Czarneckiego i w związku z tym dragonia polska dowodzona przez Krzysztofa Wąsowicza przeszła do Będzina, gdzie miała zdecydować się na porzucenie służby w wojsku królewskim; Czarniecki oraz Wąsowicz zbiegli na Górny Śląsk, do króla Jana Kazimierza; część dragonii przeszła na służbę króla szwedzkiego i spod Będzina pociągnęła pod Częstochowę, gdzie zasiliła wojska gen. Burchardta Mullera. 1660 – lustracja potwierdza spadek liczby rzemieślników; odbudowa miasta i zamku. 1666 – Izrael Samuelowicz z Będzina jednym z 22 członków tzw. Sejmu Żydowskiego (Wielki Waad) (zlikw. 1764). 1673 – z powodu upadku gospodarczego po wojnach szwedzkich miasto liczy tylko 346 mieszkańców i 40 domów. 1683 – 19 lub 20 sierpnia – według tradycji odbudowany zamek gości króla Jana III Sobieskiego wraz z żoną Marysieńką i wojskami zmierzającymi na odsiecz Wiednia (niektórzy historycy kwestionują pobyt króla na zamku).

thumb|250px|Zamek w Będzinie

1696, 15 września – wizyta Augusta II Mocnego. 1726-1744 – budowa kościoła parafialnego w Grodźcu (konsekracja 29 IV 1744). 1736 – ogromna powódź w Małobądzu wywołana ulewnymi deszczami, trwającymi bez przerwy przez 73 dni. 1739 – dekret Augusta III zabraniający osiedlania się Żydom w okolicach Będzina – część rodzin żydowskich opuszcza miasto. 1741 – powstaje urząd pocztowy, rozszerzony w 1796 r. o 8 listonoszów. 1754–1757 – formalna (przegrana) walka mieszczan będzińskich z siłami starościańskimi (Mieroszewscy) o grunta tzw. Radochy, gdzie utworzono wioskę pańszczyźnianą starostów będzińskich (Stara Dąbrowa); w 1785 na gruntach tych odkryto węgiel kamienny, co przyczyniło się do rozwoju nowej osady, z której wyrosła Dąbrowa Górnicza. 1775 – likwidacja starostw – ustawą sejmu dobra będzińskie otrzymał w dzierżawę na 50 lat, na podstawie licytacji Stanisław Mieroszewski, ostatni starosta będziński; zamek zaczyna popadać w ruinę. 1787 – Będzin liczy 978 mieszkańców, w tym 250 Żydów. 1789 9 września – ostatnia lustracja miasta dokonana przez burmistrza Marcina Jendralskiego w obecności lustratorów (Chwalibog, Otfinowski i Starski); według „Lustracji” miasto liczy 632 mieszkańców (w tym 227 Żydów); w 1791 r. – 652 osoby w 166 domach. 1790 – w wyniku likwidacji Księstwa Siewierskiego Grodziec i Gzichów wchodzą w skład Korony. 1793 – ks. Leopold Dobrzński funduje przy kościele parafialnym kaplicę Serca Jezusowego.

Okres niewoli narodowej (zaborów) (1795–1918)

1795–1807 – Będzin znajduje się pod zaborem pruskim (powiat siewierski, nowo utworzona prowincja Nowy Śląsk w Królestwie Prus); zamek i dobra grodzkie przejmują Hohenzollernowie. 1795 – według spisu ludności diecezji krakowskiej Będzin liczy 978 mieszkańców (w tym 250 Żydów), Grodziec – 480, Łagisza – 270, Małobądz – 202. 1796 – według spisu pruskiego w mieście jest 146 domów. 1797 – wizyta króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. thumb|450px|Wygląd Będzina do końca XVIII wieku 1801, 5 kwietnia – parafia będzińska w dekanacie siewierskim przechodzi z diecezji krakowskiej do wrocławskiej; rozbudowywanie cmentarza przy kaplicy św. Tomasza.. 1802 Hohenzollernowie oddają zamek wraz z majątkiem ziemskim w wieczystą dzierżawę 87 mieszczanom będzińskim za 983 talary; 19 lipca – Jan Gęborski staje się właścicielem (wieczna dzierżawa) Góry Zamkowej (5 mórg); reperuje też ściany zamku i murów (kosztem 181 rubli), a wzgórze obsadza drzewami (dały początek parkowi Zamkowemu); pojawiają się poszukiwacze skarbów. 1805 pierwsze odkrycia archeologiczne na Górze św. Doroty i stwierdzenie istnienia grodu obronnego z okresu halsztackiego (650–400 lat p.n.e.); Będzin liczy 1698 mieszkańców, stanowiąc trzecie pod względem wielkości miasto Nowego Śląska (po Pilicy i Żarkach). 1807