Włoska inwazja na Somali Brytyjskie – pierwszy akt kampanii wschodnioafrykańskiej w czasie II wojny światowej. W dniach 3–19 sierpnia 1940 roku siły włoskie i erytrejskie oraz somalijskie oddziały nieregularne z włoskiej części Somalii wkroczyły do Somali Brytyjskiego i pokonały połączony garnizon wojsk Wielkiej Brytanii, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów oraz brytyjskich kolonii, wspieranych przez somalijskie siły nieregularne w służbie korony brytyjskiej.
Tło sytuacyjne Africa Orientale Italiana
9 maja 1936 roku włoski dyktator Benito Mussolini ogłosił powstanie Włoskiej Afryki Wschodniej (wł. Africa Orientale Italiana, AOI), utworzonej z połączenia kolonii Erytrei Włoskiej, Somali Włoskiego i Etiopii, podbitej w czasie II wojny włosko-etiopskiej (1935–1936). 10 czerwca 1940 roku Mussolini wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, czyniąc siły włoskie w Afryce zagrożeniem dla brytyjskich szlaków zaopatrzeniowych wzdłuż Morza Śródziemnego, Kanału Sueskiego i Morza Czerwonego. Egipt oraz Kanał Sueski były oczywistymi celami włoskich imperialistów, ale w grę wchodziła również inwazja na Somali Francuskie (obecnie Dżibuti) lub Somali Brytyjskie. Mussolini oczekiwał triumfów propagandowych w Sudanie i Brytyjskiej Afryce Wschodniej (Kenii, Tanganice i Ugandzie), ale włoski Sztab Generalny (Comando Supremo) oparł swoje plany strategiczne na założeniu, że nie będzie prowadzić działań ofensywnych na dużą skalę w Afryce Wschodniej aż do 1942 roku; dlatego Regio Esercito (Włoska Armia Królewska) i Regia Aeronautica (Włoskie Królewskie Siły Powietrzne) nie były przygotowane na długą wojnę ani na okupację dużych obszarów Afryki.
Middle East Command Brytyjczycy stacjonowali w Egipcie od 1882 roku, ale ich siły zostały znacznie ograniczone przez warunki traktatu anglo-egipskiego z 1936 roku, który zezwalał brytyjskim siłom zbrojnym na zajmowanie tylko ściśle określonych stref w rejonie Kanału Sueskiego i na zachodzie kraju, przy granicy z Libią. Małe siły brytyjskie i Brytyjskiej Wspólnoty Narodów obstawiały Kanał Sueski oraz szlak Morza Czerwonego, co było kluczowe dla komunikacji pomiędzy Wyspami Brytyjskimi a koloniami na Dalekim Wschodzie i z Oceanem Indyjskim. W połowie 1939 roku gen. por. Archibald Wavell stanął na czele nowo utworzonego Dowództwa Bliskiego Wschodu (ang. Middle East Command), odpowiedzialnego za region Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Aż do podpisania francusko-włoskiego rozejmu po upadku Francji włoska 5 Armia w Trypolitanii stawiała czoła siłom francuskim w Tunezji, podczas gdy włoska 10 Armia w Cyrenajce (wschodnia Libia) ścierała się z Brytyjczykami na granicy Egiptu.
Włoska Armia Królewska miała około 215 000 żołnierzy w Libii, podczas gdy Brytyjczycy w Egipcie dysponowali tylko 36 000 żołnierzy, a kolejne 27 500 szkoliło się w Palestynie. Wavell miał do swojej dyspozycji łącznie około 86 000 żołnierzy dla Libii, Iraku, Syrii, Iranu i Afryki Wschodniej. Wiedząc, że granice brytyjskich kolonii są strzeżone tylko przez w przybliżeniu ośmiu ludzi na milę lądową, nowy dowódca doszedł do wniosku, że jedynym wyjściem w tej sytuacji jest strategia obronna, mająca na celu zorganizowanie działań opóźniających na głównych posterunkach wzdłuż granicy w nadziei na rychłe nadejście posiłków z Indii i Dalekiego Wschodu. Dopiero pod koniec października 1940 roku (dwa miesiące po inwazji na Somali) brytyjski minister spraw zagranicznych Anthony Eden zwołał konferencję w Chartumie z cesarzem Etiopii Haile Selassiem, południowoafrykańskim generałem Janem Smutsem (regionalnym doradcą Winstona Churchilla), Wavellem i wyższymi dowódcami wojskowymi w Afryce Wschodniej, w tym z gen. por. Williamem Plattem i gen. por. Alanem Cunninghamem, na której podjęto decyzję o przyjęciu strategii ofensywnej przeciwko opanowanej przez Włochów Etiopii, w tym użyciu Arbegnoch (etiopskich partyzantów). W listopadzie siły brytyjskie i Wspólnoty Narodów zyskały przewagę wywiadowczą, kiedy deszyfranci z Government Code and Cypher School (GC & CS) w Bletchley Park złamali wysokiej klasy szyfr Włoskiej Armii Królewskiej używany w Afryce Wschodniej. Później tego samego miesiąca szyfr zastępczy dla Regia Aeronautica został złamany przez pracowników Combined Bureau, Middle East (CBME).
Somali Brytyjskie thumb|Mapa Somali Brytyjskiego z podziałem na regiony Brytyjczycy walczyli o północną Somalię przeciwko Państwu Derwiszów przez 20 lat, od 1900 do 1920 roku. W 1910 roku brytyjski garnizon został zmuszony do wycofania się nad wybrzeże i trwał tam aż do końca I wojny światowej, lecz w 1920 roku opór tubylców ostatecznie zakończył się po trzech tygodniach nieustannych ataków brytyjskich wojsk kolonialnych, batalionu Królewskich Strzelców Afrykańskich i samolotów RAF-u. Kolonia miała powierzchnię około 176 119 km² z równiną w głębi lądu sięgającą 97 km od wybrzeża, kończącą się na paśmie górskim o średniej wysokości 1219 m n.p.m.
Surowy klimat dawał niewiele możliwości dla rozwoju rolnictwa, a większość z 320 000 mieszkańców utrzymywała się z hodowli bydła. Berbera, największe miasto i port, otoczone było pustynią i zaroślami; w zimnych porach roku liczyło około 30 000 mieszkańców, spadając do około 15 000 w miesiącach letnich. Port był głównym oknem na świat kolonii, pomimo braku nowoczesnych instalacji portowych, co czyniło go nieodpowiednim dla wojska, ponieważ statki musiały być rozładowywane przez lichtugi kursujące pomiędzy nimi a plażą: opróżnienie statku o ładowności 3000 ton tą metodą zajmowało aż dziesięć dni. Załadunek i rozładunek był całkowicie niemożliwy w okresie od lipca do sierpnia, kiedy wiał silny i gorący wiatr zwany Kharif.
Somali Francuskie thumb|left|Włoska Afryka Wschodnia (1938–1941), a także Aden i Somali Brytyjskie oraz Francuskie Gen. bryg. Paul Legentilhomme, dowódca sił brytyjskich i francuskich w Somali Francuskim utrudniał wykonanie francusko-niemieckiego zawieszenia broni i kontynuował współpracę z Brytyjczykami. 27 lipca Brytyjczycy odkryli, że warunki zawieszenia broni dla Somali Francuskiego to demilitaryzacja kolonii i swobodny dostęp Włochów do portu w mieście Dżibuti oraz francuskiej części kolei do Addis Abeby. Kiedy gubernator Hubert Deschamps zakomunikował, że będzie posłuszny instrukcjom rządu Vichy, Legentilhomme zagroził, że użyje siły, aby go powstrzymać. Natomiast gdy lokalna, włoska komisja rozejmowa próbowała nawiązać z nim kontakt, Legentilhomme zapewnił Kair, że będzie grał na czas, ale spodziewał się ataku Włochów na francuską kolonię.
2. batalion Black Watch został wysłany do Adenu z Egiptu na pokładzie krążownika, gotowy do wzmocnienia Francuzów w walce z ewentualną włoską inwazją, w czasie gdy Legentilhomme udawał przed Włochami nieznajomość warunków zawieszenia broni. Francuski generał odmówił również wjazdu do kolonii nowemu francuskiemu gubernatorowi z ramienia rządu Vichy, gen. Gaëtanowi Germainowi (urzędował od 25 lipca do 7 sierpnia). 19 lipca dowódcy francuskiej marynarki wojennej i sił powietrznych sprzeciwili się Legentilhommowi w Radzie Gubernatora, więc aby uniknąć wojny domowej pomiędzy Francuzami, Legentilhomme zdecydował, że przeciwnicy Vichy powinni odejść z Somalii. 5 sierpnia wyjechał do Adenu, pozostawiając Germaineowi możliwość zerwania stosunków z Brytyjczykami. Nie ustępowały włoskie obawy co do możliwości wykorzystania kolonii przez Brytyjczyków jako przyczółka do przyszłej ofensywy na Włoską Afrykę Wschodnią. Germaine został formalnie zastąpiony na stanowisku gubernatora przez Pierre'a Nouailhetasa 7 sierpnia, choć ten drugi przybył z Francji dopiero 2 września.
Preludium Brytyjskie plany obronne thumb|Mapa fizyczna Dżibuti (Somali Francuskiego) Granice Somali Brytyjskiego miały łącznie 1210 km długości. Po zajęciu Etiopii przez Włochy, tylko 72 km wyznaczały granicę z Somali Francuskim, podczas gdy reszta granic przylegała do włoskich kolonii. Zgodnie z raportem Hornby'ego z 1936 roku, brytyjskie Ministerstwo Wojny nie zamierzało stawiać oporu w Somalii przed ewentualną inwazją. W 1938 roku gubernator Arthur Lawrence wyraził ubolewanie z powodu takiej defetystycznej polityki i zasugerował możliwość zdemilitaryzowania kolonii, opuszczenia jej przez Brytyjczyków lub podjęcia zdecydowanej obrony. Według bryg. Arthura Chatera z Royal Marines, dowódcy Somalijskiego Korpusu Wielbłądziego, nawet niewielkie wzmocnienie sił dałoby miejscowemu garnizonowi środki odpowiednie do odparcia inwazji na kolonię przez dwanaście dni, co wystarczało, aby sprowadzić posiłki z Indii, lecz rozwiązanie to zostało odrzucone. W sierpniu 1939 roku zrewidowano politykę ewakuacyjną według dwóch scenariuszy: jeśli Francuzom uda się obronić Dżibuti, Brytyjczycy wycofają się w jego kierunku, a jeśli Francuzi zostaną pokonani, Brytyjczycy odejdą w góry i będą działać zgodnie z rozwojem sytuacji. Wszystkie ustalenia obronne opierały się na współpracy z Legentilhommem, który miał dowodzić siłami francuskimi, jak i brytyjskimi w obu Somali na czas wojny.
Podczas dziwnej wojny Wavell był niechętny, aby siły brytyjskie przeszły pod dowództwo francuskie, chyba że wdrożono by plan wycofania się do Dżibuti, który dawał Chaterowi więcej dowolności, pod warunkiem, że ten nadal będzie współpracował z Francuzami. Chater chciał przy użyciu garnizonów Hargejsy i Burao prowadzić akcje opóźniające, a następnie wycofać się w kierunku gór. Główna droga do Somali Brytyjskiego z Dżibuti prowadziła przez wzgórza z sześcioma przełęczami wystarczająco szerokimi dla pojazdów kołowych; obie strony zgodziły się, że muszą utrzymać miasta garnizonowe, aby nie oddać ich Włochom i zapewnić bazę do przyszłej kontrofensywy, gdy przybędą posiłki aliantów. W grudniu 1939 roku Brytyjczycy ponownie zmienili zdanie, decydując się na odparcie inwazji i utrzymywanie przynajmniej Berbery tak długo, jak to możliwe, ze względu na imperialny prestiż. Zobowiązania zaciągnięte przed Francuzami doprowadziły ich do podjęcia kosztownych wysiłków ufortyfikowania kolonii, jednak z powodu sporu między Legentilhommem a Paryżem oraz sojuszu brytyjsko-francuskiego przełęcze w Jirreh i Dobo, biegnące równolegle do granicy, pozostały nieufortyfikowane, pomimo pozwolenia na umocnienie granicy ze strony Brytyjczyków.
thumb|3,7-calowa haubica górska, Królewskie Muzeum Artylerii w Londynie W 1940 roku 631 żołnierzy Somalijskiego Korpusu Wielbłądziego stacjonowało w pięciu miejscach w kolonii, a w Berberze pracował mały komisariat policji. Korpus miał 29 pojazdów silnikowych, 122 konie i 244 wielbłądy, ale nie posiadał ciężkiej broni, tylko stare belgijskie karabiny jednostrzałowe kalibru 12,1 mm z 1,4 miliona sztuk wątpliwej jakości amunicji oraz pewną liczbę karabinów maszynowych i przeciwpancernych. W lutym rząd brytyjski planował wysłać posiłki w sile 1100 żołnierzy do połowy maja, ale kłótnie finansowe pomiędzy Ministerstwem Wojny a Urzędem Kolonialnym opóźniły przybycie pierwszego batalionu piechoty do 15 maja, a drugiego do 12 lipca. Garnizon Somali Francuskiego został tymczasem poproszony o zablokowanie przełęczy Jirreh i Dobo, lecz brytyjska strategia opierała się na nadziei, że Somali Francuskie będzie bardziej kuszącym celem dla agresorów.
Brytyjskie przygotowania