thumb|M. Kukiel, Bitwa pod WołoczyskamiOgólne położenie 6 Armii przed odwrotem za Zbrucz Bitwa pod Wołoczyskami – walki polskiej 12 Dywizji Piechoty gen. Mariana Januszajtisa-Żegoty z sowieckimi dywizjami 14 Armii Michaiła Mołkoczanowa w okresie ofensywy Frontu Południowo-Zachodniego w czasie wojny polsko-bolszewickiej.
Sytuacja ogólna 26 maja na Ukrainie wojska sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego przeszły do ofensywy, a już 5 czerwca trzy dywizje sowieckiej 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego przełamały trwale polski front pod Samhorodkiem na odcinku obrony grupy gen. Jana Sawickiego. W ostatnich dniach czerwca poszczególne związki operacyjne Frontu Ukraińskiego, dowodzonego już przez gen. Edwarda Rydza-Śmigłego, ugrupowane były w następujący sposób: Armia Ukraińska gen. Omelianowicza-Pawlenki skupiona była nad Dniestrem, w kierunku granicy z Rumunią, 6 Armia gen. Wacława Iwaszkiewicza-Rudoszańskiego zajmowała odcinek frontu Dniestr–Chmielnik–Lubar, nowo sformowana 2 Armia gen. Kazimierza Raszewskiego znajdowała się na linii rzek Słucz i Horyń, a 3 Armia gen. Edwarda Rydza-Śmigłego rozlokowana była nad Uborcią.
27 czerwca 1 Armia Konna przełamała polską obronę na Słuczy na południe od Zwiahla, na odcinku bronionym przez I Brygadę Piechoty (rez.). Kawaleria Budionnego wdarła się w lukę między lewym skrzydłem 6 Armii a grupą gen. Leona Berbeckiego z 2 Armii. 29 czerwca dowództwo polskiego Frontu Ukraińskiego przygotowało plan uderzenia na sowiecką 1 Armię Konną. Polski plan pobicia 1 Armii Konnej pod Korcem nie powiódł się i 2 lipca strona polska zaniechała działań ofensywnych w tym rejonie. 3 lipca 1 Armia Konna sforsowała Horyń i rozpoczęła się kilkudniowa bitwa pod Równem, zakończona porażką 2 Armii gen. Kazimierza Raszewskiego. Nie zdołano rozbić 1 Armii Konnej ani zadać takich strat, które wyraźnie obniżyłyby jej wartość bojową. Wobec niepomyślnego przebiegu walk 2 Armii, dowódca Frontu Ukraińskiego gen. Edward Rydz-Śmigły wydał 5 lipca rozkaz, w którym nakazywał 6 Armii (12, 13, 18 DP) i podlegającym jej sprzymierzonym oddziałom ukraińskim wycofanie się na linię Zbrucza.
Skład bojowy walczących stron thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami. Skład bojowy jednostek polskich.
Wojsko Polskie 6 Armia 12 Dywizja Piechoty XXIV Brygada Piechoty płk. Mariana Kukiela 51 pułk piechoty Strzelców Kresowych ppłk. Romana Witorzeńca 53 pułk piechoty Strzelców Kresowych ppłk. Aleksandra Zörnera grupa artylerii mjr. Ottona Axmanna: 3, 7, 8, 9/12 pułku artylerii polowej kompanie saperów: 2/Xll, 2/XIX i 2/XX batalionu saperów III Lwowski batalion etapowy ekspozytura czołówki amunicyjnej nr 1 kolumna taborowa nr 631. Początkowy skład bojowy w kolejnych dniach wzmacniały inne oddziały:
12 lipca grupa kpt. Wilhelma Todta w składzie II Lwowski batalion etapowy, część kompanii sztabowej 12 DP, szwadron marszowy 1 pułku Ułanów Krechowieckich i dywizyjny oddział żandarmerii polowej 1 bateria 12 pułku artylerii ciężkiej 1 kompania XII batalionu saperów 2 kompania XIX batalionu saperów pociąg pancerny „Piłsudczyk" 20 lipca I/50 pułku piechoty Strzelców Kresowych (współdziałał) kombinowany batalion etapowy (z lubelskiego i kieleckiego be) 22 lipca II batalion 42 pułku piechoty batalion 52 pułku piechoty Strzelców Kresowych 23 lipca dwa bataliony 52 pułku piechoty Strzelców Kresowych dywizjon 4 pułku strzelców konnych thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami. Skład bojowy jednostek sowieckich. Armia Czerwona 14 Armia 60 Dywizja Strzelców 178 Brygada Strzelców 179 Brygada Strzelców 180 Brygada Strzelców pułk kawalerii Bajłowa kolumna pociągów pancernych eskadra lotnicza „Swodna” Dywizja Strzelców 21 Brygada Strzelców 63 Brygada Strzelców pułk kawalerii Popowa 2–3 baterie artylerii polowej. 8 Dywizja Kawalerii Czerwonego Kozactwa 22 Brygada Jazdy 23 Brygada Jazdy 24 Brygada Jazdy dywizjon rozpoznawczy 9 Dywizja Kawalerii (grupa kawalerii Aleksandra Osadczego)
Ugrupowanie bojowe thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami Ogólne położenie 6 Armii po zakończeniu odwrotu nad Zbrucz 11 VII 1920 Realizując rozkaz dowódcy 6 Armii, 12 Dywizja Piechoty gen. Mariana Januszajtisa-Żegoty rozpoczęła odwrót. Maszerowała na zachód, w nieprzyjaznym dla siebie terenie. Negatywnie nastawiona do polskiego wojska i zrewolucjonizowana miejscowa ludność ostrzeliwała cofające się oddziały, a na tyłach dywizji prowadziła działania rajdowe 8 Dywizja Kawalerii Czerwonych Kozaków.
Po czterech dobach marszu oddziały 12 Dywizji Piechoty osiągnęły Zbrucz. Do obrony przyczółka mostowego pod Wołoczyskami wyznaczona została XXIV Brygada Piechoty płk. Mariana Kukiela.Dowódca brygady przyjął następujące ugrupowanie bojowe: przyczółek obsadził I batalion 53 pułku piechoty, II batalion 53 pp ześrodkował się w Wołoczyskach i stanowił odwód wojsk działających na przyczółku, III batalion 53 pp stacjonował w Podwołoczyskach i stanowił odwód brygady; ubezpieczał zarazem przyczółek od północy. Oddziały piechoty wspierała artyleria: 3 i 8 bateria 12 pułku artylerii polowej zajęły stanowiska na wschodnim skraju Podwołoczysk.
Północny odcinek obrony zajął, wspierany przez 7 i 9 baterię 12 pap, 51 pułk piechoty. Jego III batalion rozwinął się w rejonie Toki – Ożohowce i wspierany był przez 7/12 pap ze stanowisk ogniowych w obszarze Worobijówki. I batalion zajął stanowiska w Koszlakach, wysuwając jedną kompanię do Hnilic Wielkich, a wspierała 9/12 pap. II batalion stacjonował w Medyniu. Tu też swoje stanowisko dowodzenia rozwinął dowódca 51 pp, a przy nim znajdowała się kompania techniczna.
Kompanie saperów 2/XII i 2/XIX ześrodkowały się w Podwołoczyskach, a 2/XX oddana została do dyspozycji 51 pp i rozmieściła się w rejonie Toki – Ożohowce. Odwód brygady stanowił III Lwowski batalion etapowy, rozmieszczony w Skorykach. Stanowisko dowodzenia brygady rozwinęło się w Kamionkach.
Działania wojsk thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami Ogólne położenie 12 DP nad Zbruczem Pierwsze walki o przedmoście
Planując obronę w tym rejonie, dowódca dywizji zamierzał wykorzystać fortyfikacje ziemne i drutowe, wykonane jeszcze w roku 1919, ale stopień ich degradacji okazał się tak znaczny, że w zasadzie należało je wybudować od nowa. Pułki 12 Dywizji przystąpiły do rozbudowy inżynieryjnej rejonów obrony, ale już 11 lipca do przyczółka podeszły sowiecka 60 Dywizja Strzelców oraz 60 pułk kawalerii Bajłowa, wspierane przez trzy baterie artylerii lekkiej, jedną baterię artylerii ciężkiej, pięć pociągów pancernych i dwa samochody pancerne. Rano 12 lipca na przyczółek jako pierwsza uderzyła 178 Brygada Strzelców, przełamała opór I batalionu 53 pułku piechoty i zajęła Frydrychówkę. Kompanie batalionu pośpiesznie zaczęły wycofywać się w kierunku Wołoczysk. W ślad za nimi ruszyły 3 i 8 bateria 12 pap i wycofały się przez most na Zbruczu do Podwołoczysk. To wszystko stało się sygnałem do spontanicznej ucieczki taborów, które zatarasowały most i spowodowały wybuch paniki.
Sytuacja wymagała połączonych działań dowódców elementów ugrupowania obronnego. Dowódca 53 pp ppłk Aleksander Zörner wprowadził do walki swój II batalion; w miejsce walk przybyła też grupa kpt. Wilhelma Todta, a mjr Otton Axmann zawrócił baterie 12 pułku artylerii polowej z Podwołoczysk na przyczółek. Kontratak polski wsparła 1 bateria 12 pułku artylerii ciężkiej por. Strutyńskiego ze stanowisk ogniowych na dworcu w Podwołoczyskach. Energicznie przeprowadzony kontratak uzyskał powodzenie. Odzyskano Frydrychówkę, a następnie utracone rano pozycje obronne. 13 lipca o świcie stanowiska obronne we Frydrychówce zaatakował sowiecki 553 pułk strzelców. Spotkał się on z odporem ze strony II batalionu 53 pułku piechoty, a wprowadzony do walki i szarżujący 60 pułk kawalerii zatrzymany został skoncentrowanym ogniem artylerii polskiej, tracąc przy tym 123 żołnierzy.
Działania na korzyść 13 Dywizji Piechoty thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami. Manewr na Kutyski (14 VII 1920) W tym czasie na północ od 12 Dywizji Piechoty ze zmiennym szczęściem walczyła 13 Dywizja Piechoty płk. Franciszka Paulika. Wobec groźby oskrzydlenia, dowódca 6 Armii gen. Wacław Iwaszkiewicz nakazał gen. Marianowi Januszajtisowi-Żegocie zorganizować grupę wypadową i 14 lipca uderzyć w kierunku północnym. W skład zorganizowanej pod dowództwem ppłk. Romana Witorzeńca grupy weszły: I i II batalion 51 pułku piechoty kpt. Wojciecha Tyczyńskiego, III Lwowski batalion etapowy oraz 9 i 3 bateria 12 pułku artylerii polowej.
Około 13:00 Grupa wyruszyła z Hnilic w kierunku na Lulińce i Kutyski, czyli w rejon, gdzie ciężkie walki z oddziałami 8 Dywizji Kawalerii i „Swodnej” Dywizji Strzelców toczył polski 50 pułk piechoty Strzelców Kresowych z 13 Dywizji Piechoty. Część I/51 pp kpt. Szostakowskiego ubezpieczała z kierunku na północ i wschód od wsi Koszlaki. Kiedy grupa dotarła w pobliże Kutysk, 50 pułk piechoty przechodził właśnie do kontrataku, z zadaniem odbicia wcześniej utraconej Pieczornej. Wspierając kontratak 13 Dywizji Piechoty, II batalion 51 pułku piechoty uderzył na Kutyski i zdobył je. Część III Lwowskiego batalionu etapowego wsparła bezpośrednio 50 pp w jego ataku na Pieczorną, a na prawo przez Pliski maszerował III/51 pułku piechoty kpt. Skowronka i wychodził na tyły oddziałów sowieckich.
Koncentryczny atak Grupy i 50 pp okazał się na tyle skuteczny, że przeciwnik rozpoczął odwrót przez Moskalówkę w kierunku wschodnim, a przez Bugłów i Wanżułów ku północy. W bitwie nowatorsko działała 9 bateria 12 pułku artylerii polowej por. Adama Sawczyńskiego. Wyprzedziła ona maszerujące pododdziały piechoty i ogniem na wprost zadała ciężkie straty zwartym kolumnom czerwonoarmistów. Jej działanie ubezpieczała 3 kompania 51 pp. Energiczne działania grupy wypadowej przerwał ulewny deszcz, ale polska piechota zdobyła jeszcze Lulińce. Warunki pogodowe i zapadające ciemności umożliwiły czerwonoarmistom oderwanie się od wojsk polskich i powrót na pozycje wyjściowe. Oddziały sowieckie atakujące prawe skrzydło 13 Dywizji Piechoty zostały odrzucone, ale nie zniszczone. Wieczorem Grupa ppłk. Witorzeńca otrzymała rozkaz powrotu na poprzednie pozycje.
Kolejne walki i przerwa w działaniach 15 lipca Sowieci po raz kolejny uderzyli na przyczółek. Ich oddziały nacierały po obu stronach linii kolejowej i drogi z Płoskirowa. Wsparcie ogniowe zapewniały im trzy pociągi pancerne. Skuteczną walkę z pociągami podjęła 1 bateria 12 pułku artylerii ciężkiej i polski pociąg pancerny „Piłsudczyk”. Ten ostatni trafił w wagon amunicyjny pociągu „Krasnoarmiejec" i spowodował wybuch amunicji. Pod koniec dnia obie walczące strony zachowały swoje pozycje.
W kolejnych dniach sowieckie dywizje nie atakowały. Na zapleczu uzupełniano straty, wcielając do jednostek żołnierzy rekrutujących się ze zdobytych terenów Ukrainy. W tych też dniach pozycje polskie wizytował dowódca 12 DP gen. Januszajtis. Stwierdził on, że w podległych mu oddziałach panuje wysokie morale, czego namacalnym dowodem była samorzutnie wybrana delegacja, która zameldowała swojemu dowódcy gotowość obrony Zbrucza „do ostatniej kropli krwi". Na prośbę tejże delegacji tekst meldunku przekazano telegraficznie do Warszawy.
Wznowienie walk o przyczółek thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami. Bój pod Skorykami (19 VII 1920) thumb|M. Kukiel, Bitwa pod Wołoczyskami. Bój pod Skorykami (20 VII 1920)