4 pułk artylerii ciężkiej (4 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk został sformowany w sierpniu 1921 na bazie 10 Kaniowskiego dywizjonu artylerii ciężkiej i 7 dywizjonu artylerii ciężkiej. Dywizjony te brały udział w walkach polsko-ukraińskich i w wojnie polsko-bolszewickiej. W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonach Łódź, a jego II dyon w Tomaszowie Mazowieckim (wcześniej Częstochowa). Podporządkowany był dowódcy 4 Grupy Artylerii. Do działań wojennych pułk zmobilizował cztery 2-bateryjne dywizjony artylerii ciężkiej dla 7., 10., 26. i 29 Dywizji Piechoty, a w drugiej kolejności dwa 3-bateryjne dywizjony 4 pac. W kampanii wrześniowej I dywizjon wraz z dowództwem pułku walczył w obronie stolicy, a II dywizjon w składzie Armii „Łódź” wspierał 30 DP; potem wziął udział w obronie twierdzy Modlin.

Formowanie i zmiany organizacyjne W związku z przejściem artylerii na stopę pokojową, 22 sierpnia 1921 utworzono nowy „pokojowy” 4 pułk artylerii ciężkiej. W jego skład miały wejść wojenne 10 Kaniowski dywizjon artylerii ciężkiej (I dyon) oraz 7 dywizjon artylerii ciężkiej (II dyon).

17 września funkcję dowódcy „nowego” pułku objął dotychczasowy dowódca 7 dac ppłk Witold Konczakowski. 16 października 7 dac przemianowany został oficjalnie na II/4 pac i wkrótce przetransportowany do Częstochowy, gdzie stanął jako oddział detaszowany. 23 października przybyła z Częstochowy do Łodzi kadra baterii zapasowej 7 dac i po połączeniu się z kadrą baterii zapasowej 10 dac utworzyła kadrę baterii zapasowej 4 pac. W tym też dniu przybył ze Skierniewic do Łodzi 10 dywizjon artylerii ciężkiej. Tu został przemianowany na I dywizjon 4 pułku artylerii ciężkiej.

„Wojenne” oddziały tworzące „pokojowy” 4 pac straciły w walkach o niepodległość 4 oficerów i 44 szeregowych poległych i zmarłych, a 2 dalszych oficerów i kilkunastu szeregowych odniosło rany. Za czyny bojowe 5 żołnierzy wyróżnionych zostało Orderami Virtuti Militari V klasy, a dalszych 18 odznaczono Krzyżami Walecznych. lewo|66x66px|Order Virtuti Militari Kawalerowie Virtuti MilitariŻołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920por. Włodzimierz Klewszczyński ś.p. kan. Błażej Piechura z 7 pac por. Kazimierz Schirmer z 7 packpr. Czesław Sergot z 10 pac plut. Piotr Tomecki z 10 pac

4 pac w garnizonach Zakwaterowanie Jesienią 1921 miejscem postoju dowództwa pułku stały się koszary przy ul. 6 Sierpnia w Łodzi. Tu też zakwaterowane została kadra baterii zapasowej i baterie I dywizjonu. W Łodzi od 1925 stacjonował też III dywizjon. Zajmował on koszary przy ul. Leszno. II dywizjon stacjonował w Częstochowie. Warunki mieszkalne w koszarach w Łodzi określano jako dobre. Sale żołnierskie były suche, widne i ciepłe. Jedynie stajnie, przerobione z dawnych magazynów, były zbyt ciemne i miały słabą wentylacje. II dywizjon w Częstochowie posiadał gorsze warunki bytowe. Wspólnie z 7 pułkiem artylerii polowej zajmował on koszary na Zaciszu. Nie dysponował salami wykładowymi i świetlicą, a izba chorych była wspólna z 7 pap. Szczególnym mankamentem był brak oddzielnego placu ćwiczeń. Korzystanie z jednego doprowadzało do zadrażnień i nieporozumień z „artylerzystami lekkimi”. Aby zlikwidować konflikt, dywizjon otrzymał do swojej dyspozycji północną część placu od bramy nr 3 do szopy z sianem. Niedogodność stanowiło też duże oddalenie od siebie magazynów, w tym mobilizacyjnych. Magazyny amunicyjne mieściły się koło Olsztyna.

W 1934 opracowany został 7-letni program zmian dyslokacyjnych oddziałów Wojska Polskiego. Planowano między innymi do końca 1939 przenieść wszystkie pododdziały 4 pac do Tomaszowa Mazowieckiego. Pierwszy etap budowy koszar w Tomaszowie został ukończony w końcu 1935 i wtedy przeniesiono do nich II/4 pac z Częstochowy. Do wybuchu wojny nie udało się ukończyć rozbudowy koszarowców i magazynów dla łódzkiej części pułku. W koszarach tomaszowskich zastosowano nowoczesne zasady biernej obrony przeciwlotniczej. Zostały one usytuowane w terenie leśnym, po prawej stronie szosy z Tomaszowa Mazowieckiego do Piotrkowa, a poszczególne budynki były położone względem siebie w znacznej odległości. W budynkach mieszkalnych na podłogach był parkiet, świetlice były nowocześnie umeblowane i udekorowane obrazami, a umywalnie były obszerne i wyposażone były w natryski. Dywizjon posiadał też warsztat rusznikarsko-puszkarski. Obszerny był też plac ćwiczeń i nowoczesna strzelnica.

Święta i uroczystości w 4 pac Szczególnym dniem dla żołnierzy pułku był dzień święta pułkowego. Obchodzono je 15 maja na cześć patronki pułku – św. Zofii. Dzień ten zatwierdzony został przez Kurię Biskupią już w 1922, ale w sposób oficjalny nastąpiło to w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174. Po raz pierwszy święto pułkowe uroczyście obchodzono w 1924. 14 maja o 10.00 rozpoczęła się msza żałobna w Kościele garnizonowym św. Jerzego w Łodzi, a wieczorem o 20.00 odbył się capstrzyk na placu koszarowym. Następnego dnia 15 maja o 10.30 na Placu Hallera ustawił się I dywizjon i szkoła podoficerska, a o 11.00 dowódca 4 pac złożył meldunek dowódcy OK IV. Następnie odbyła się msza polowa i defilada. W południe miał miejsce obiad żołnierski, a później gry i zabawy dla szeregowych. W 1938 doszło do zmiany dnia święta pułkowego. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 14 z 30 listopada 1938, poz. 161. przesunął je na 15 czerwca, na pamiątkę walki, którą stoczył I dywizjon 7 pułku artylerii ciężkiej pod Horbulewem.

Ważnym wydarzeniem było ufundowanie przez magistrat Łodzi trąbki sygnałowej. 20 stycznia 1929 I dywizjon w składzie dwóch baterii po 2 działa – a pozostałość pułku w szyku pieszym – ustawił się na Placu Hallera frontem w kierunku ul. Leszno. Po otrzymaniu przez poczet honorowy trąbki, trębacz odegrał na niej „Zawołanie pułku" oraz „Hasło Wojska Polskiego". Uroczystości zakończyła defilada.

Kultura, oświata i rozrywka W dużym garnizonie, jakim była Łódź, życie kulturalne było dosyć urozmaicone. Już od 1921 odbywały się darmowe przedstawienia teatralne i kinowe dla szeregowych. W każdą sobotę w kinie Popularnym rezerwowano dla 4 pac 60 miejsc. W latach 30. darmowe wyjścia do kina zostały ograniczone, ale na mocy porozumień między dowództwem 4 pac a zarządami kin Przedwiośnie i Europa pułk nabywał bilety po cenie zniżkowej. Stanowiły one nagrodę dla najlepszych szeregowych. W końcu lat 20. w Łodzi rozpoczęło działanie Wojskowe Kino Oświatowe przy Wodnym Rynku 44. Były w nim wyświetlane bezpłatne filmy o tematyce propagandowej, oświatowej, historycznej i fachowej. 8 marca 1928 wszyscy wolni od służby szeregowi udali się na film pt. „Alkoholizm, seksualizm i jego skutki”.

Dla szeregowych Polski Biały Krzyż organizował kilka razy do roku bezpłatne zabawy. W Tomaszowie Mazowieckim Towarzystwo Gimnastyczne Sokół organizowało kilka razy do roku bezpłatne popisy gimnastyczno-sportowe. Liczne imprezy, adresowane między innymi do kadry 4 pac, odbywały się w Kasynie Oficerów Załogi Łódzkiej przy Alei Tadeusza Kościuszki 4. W latach 30. szczególnym powodzeniem cieszył się, organizowany w każdą sobotę w Ognisku Oficerskim przy ul. Zielonej 20, Bridge-Tombola. W Częstochowie niezwykle aktywnie działała sekcja Rodziny Wojskowej. Organizowała ona liczne wykłady i odczyty o tematyce krajoznawczej, historycznej czy medycznej. Przy współudziale organizacji społeczno-politycznych urządzano zabawy w salach budynku Rady Miejskiej. Od października 1930 w pułku działało Amatorskie Kółko Dramatyczne. W jego zajęciach brali udział zarówno podoficerowie zawodowi, jak i uzdolnieni szeregowcy. W pułku prowadzono przymusowe nauczanie dla analfabetów obejmujące program szkoły powszechnej. Prowadzono też stałe kursy z zakresu spółdzielczości wiejskiej, a wykładowcami byli nauczyciele tomaszowskiej szkoły handlowej. Uczono zasad handlu, księgowości, prawa handlowego i gospodarki magazynowej. Praktyki kursanci odbywali w sklepie spółdzielczym. Na kursy te uczęszczało szczególnie wielu Ukraińców.

Sport w pułku W celu podniesienia sprawności fizycznej kadry od października 1932 w pułku realizowano obowiązkowe zajęcia sportowe dla kadry. Oficerowie w każdy czwartek w godzinach od 8.00 do 9.00 ćwiczyli gimnastykę, a w soboty szermierkę. Natomiast podoficerowie odbywali obowiązkową gimnastykę we wtorki w godzinach od 15.00 do 16.00, zaś ćwiczenia z szermierki w soboty. Na szczeblu okręgu korpusu w 1933 III miejsce w szpadzie i szabli uzyskał por. Stanisław Kochanowski. Niezłe wyniki osiągano także podczas zawodów konnych. 3 listopada 1929 I miejsce w biegu Świętego Huberta zajął por. Władysław Tymiński, II miejsce por. Lucjan Zając, a Vlll miejsce por. Mieczysław Marks. 11 sierpnia 1935 podczas zawodów konnych 4 Grupy Artylerii na lotnisku Wygoda, 1. miejsce w zespołowym konkursie oficerskim zdobyła drużyna 4 pac, a indywidualnie III miejsce zajął por. Aleksander Trzepałkowski.

Szkolenie w pułku W okresie pokoju najważniejszą działalnością pułku było szkolenie, zarówno indywidualne, jak i specjalistyczne. Na wysokim poziomie prowadzono nauczanie w szkole podoficerskiej. 25 lutego 1933 ukończyło ją w klasie artylerii 44 elewów, w tym aż 12 z oceną bardzo dobrą; w klasie karabinów maszynowych 11, w klasie sanitarno-weterynaryjnej 10, w klasie podkuwaczy 12.

Kilka razy w roku stan wyszkolenia kontrolowany był przez inspektorów Armii. W grudniu 1929 inspekcję w pułku przeprowadził gen. dyw. Leon Berbecki. Stwierdził, że niskie stany osobowe w bateriach uniemożliwiają prowadzenie efektywnego szkolenia, gdyż liczba szeregowych pozwalała jedynie na pielęgnowanie koni, służbę wewnętrzną oraz wartowniczą. Stwierdził natomiast dobre wyszkolenie indywidualne żołnierzy oraz właściwe prowadzenie zajęć w szkole podoficerskiej. Podkreślił wzorowe utrzymanie stajni. W latach 1936 – 1937 inspekcję przeprowadzał gen. Juliusz Rómmel. Według jego oceny oficerowie prezentowali dobry poziom przygotowania do prowadzenia działań taktycznych, zaś podoficerowie zawodowi jedynie dostateczny. Współdziałanie pułku w ramach wyższych związków taktycznych i wytrzymałość fizyczna uznane zostały za dobre. Morale wojska ocenione zostało jako dobre. Także wyszkolenie bojowe, techniczne oraz poziom nauczania w szkole podoficerskiej uznano za dobre, natomiast dyscyplinę za bardzo dobrą.

Zmiany etatowe w pułku W grudniu 1921 zakończono prace organizacyjne w 4 pac. Od tej chwili składał się on z dowództwa pułku, I i II dywizjonu po 3 baterie, kadry łączności i kadry baterii zapasowej. Pułk przezbrojony został w armaty kal. 105 mm wz. 13 i haubice kal. 155 mm wz. 17. W 1925 utworzono III dywizjon. Od tej chwili pułk składał się z drużyny dowódcy pułku, I dyonu z trzema bateriami oraz dwubateryjnych II i III dyonu. Na początku lat 30. rozformowana została 3 bateria. Od tego momentu wszystkie dywizjony posiadały po dwie baterie, I i II dywizjon uzbrojony był w haubice, a III dywizjon w armaty.