thumb|Formacja okrętów podczas Baltops 2009 BALTOPS (Baltops) – kryptonim cyklicznych międzynarodowych ćwiczeń sił morskich państw sojuszu NATO przeprowadzanych od lat 70. XX wieku corocznie na Morzu Bałtyckim, organizowanych od wielu lat tradycyjnie w czerwcu. Organizowane były początkowo przez marynarkę USA, a później przez dowództwo NATO. W czasie zimnej wojny brały w nich udział tylko państwa NATO, przygotowujące się do konfrontacji z blokiem wschodnim, a od 1993 roku zapraszane do udziału w nich w ramach Partnerstwa dla Pokoju były także pozostałe państwa basenu Morza Bałtyckiego, z których większość w kolejnych latach dołączyła do sojuszu. Mają na celu zwiększenie interoperacyjności sił morskich państw sojuszu i innych w rejonie Morza Bałtyckiego. W okresie odprężenia międzynarodowego w latach 90. przez kilkanaście lat udział w nich brała również Rosja, a istotnym celem ćwiczeń było doskonalenie kryzysowych działań pokojowych. Od tego czasu też do grona gospodarzy ćwiczeń dołączyła Polska, a istotną bazą ćwiczących flot stała się Gdynia. Oprócz stałego uczestnictwa USA, okazjonalnie w ćwiczeniach brały udział także inne państwa NATO spoza Europy Północnej i Zachodniej.
Historia thumb|Formacja okrętów NATO podczas Baltops 1985 (amerykańskie fregaty USS „Pharris” (FF-1094) i „Halyburton” (FFG-40), w tle duńska korweta typu Niels Juel) Organizatorem manewrów o kryptonimie BALTOPS (Baltic Operations) była marynarka wojenna USA (US Navy). Miały one w czasach zimnej wojny demonstrować obecność militarną USA i państw NATO na Bałtyku, który w razie konfliktu prawdopodobnie znalazłby się pod kontrolą sił Układu Warszawskiego – radzieckiej Floty Bałtyckiej wspieranej przez słabsze marynarki PRL i NRD. Przewidywano, że podczas wojny będą toczyć się walki morskie na podejściach do cieśnin duńskich i Półwyspu Jutlandzkiego, gdzie siły Układu Warszawskiego planowały wysadzić desant w celu opanowania wyjścia na Morze Północne (między innymi z udziałem polskich i wschodnioniemieckich sił desantowych). Istotne było wobec tego poznanie specyfiki akwenu Morza Bałtyckiego, różniącej się od mórz otwartych, szczególnie odległej od doświadczeń amerykańskich marynarzy. W tym celu, oraz w celu demonstracji siły militarnej, organizowano od początku lat 70. XX wieku cykliczne manewry BALTOPS, z udziałem zarówno NATO-wskich krajów nadbałtyckich (Dania i RFN), innych krajów europejskich sojuszu, oraz silnego komponentu marynarki USA, będącej organizatorem manewrów.
Po raz pierwszy Marynarka USA wpłynęła na Bałtyk w celu przeprowadzenia ćwiczeń w pobliżu wód terytorialnych ZSRR w maju 1971 roku, jednakże wówczas ćwiczący zespół obejmował tylko okręty amerykańskie (z lotniskowcem USS „Intrepid”). Od 1972 roku natomiast prowadzono je jako cykliczne manewry międzynarodowe BALTOPS, organizowane przez Marynarkę USA, ale z udziałem północnoeuropejskich państw NATO. Głównym celem wojskowym było trenowanie wspólnego manewrowania, prowadzenia ognia, łączności i ratownictwa. Poznawano także hydrologię Morza Bałtyckiego. Oprócz okrętów, w ćwiczeniach brało udział lotnictwo. Od początku skupiano się na ćwiczeniach w zakresie zwalczania okrętów podwodnych, odpierania ataków małych okrętów uderzeniowych i lotnictwa oraz walce radioelektronicznej. W tym celu oprócz samego zespołu ćwiczącego, w manewrach uczestniczyły też duńskie i zachodnioniemieckie małe okręty uderzeniowe, okręty podwodne i lotnictwo, symulujące przeciwnika. Przynajmniej od 1977 roku przywiązywano wagę też do zbierania informacji o siłach Układu Warszawskiego i doskonaleniu procedur w zakresie wymiany informacji, łączności i wykrywania celów. Początkowo na Bałtyku nie prowadzono ćwiczeń artyleryjskich, jednakże już w 1985 roku miały one miejsce. W tym roku też pierwszy raz w manewrach brał udział pancernik (USS „Iowa”). Od 1985 roku wdrożono również program wymiany personelu pomiędzy ćwiczącymi jednostkami różnych państw dla zwiększenia interoperacyjności. Manewry były zazwyczaj śledzone przez okręty państw Układu Warszawskiego, w szczególności okręty rozpoznawcze. Organizatorem ćwiczeń był Naczelny Dowódca Sił Morskich USA w Europie (CINCUSNAVEUR)Commander in Chief US Naval Forces Europe. Gospodarzem ćwiczeń, który organizował przyjęcie i pobyt okrętów i fazę portową planowania manewrów, była RFN w latach parzystych i Dania w latach nieparzystych.
Po zakończeniu zimnej wojny, rozwiązaniu Układu Warszawskiego i przemianach politycznych w regionie, ćwiczenia zmieniły swój charakter. Od 1993 roku zaczęto zapraszać na nie w charakterze uczestników lub obserwatorów wszystkie pozostałe państwa nadbałtyckie – Polskę, Rosję, nowo powstałe: Litwę, Łotwę i Estonię, oraz neutralne: Szwecję i Finlandię. Ich celem stało się również zwiększenie stabilności w regionie i budowanie silnych związków przez promocję ducha współpracy między uczestniczącymi państwami, demonstrowanie solidarności morskiej i polepszanie wzajemnego zrozumienia i koordynacji operacji morskich. Istotne jest poznawanie się marynarek wojennych jako organizacji, ich zwyczajów i tradycji. Dla krajów aspirujących do uczestnictwa w NATO manewry stały się elementem programu Partnerstwo dla Pokoju. Ćwiczenia prowadzone w latach 90. składały się od tej pory z dwóch faz: pierwszej międzynarodowej, skupiającej się na doskonaleniu procedur ratownictwa, łączności i innych zadań pokojowych, oraz drugiej, ograniczonej do państw NATO. Liczba ćwiczących okrętów zaczęła się zwiększać z około 30 do 40-50 jednostek, wykonujących różne zadania w grupach i razem. Większy nacisk kładziony był na przygotowanie do pokojowych zadań międzynarodowych zespołów na morzu, jak konwojowanie jednostek, prowadzenie blokady morskiej i kontrola ładunku statków. Ćwiczone są też złożone zadania bojowe oraz wspólne prowadzenie operacji, jak trałowanie min, wykrywanie okrętów podwodnych. Od końca lat 90. zrezygnowano z podziału ćwiczeń na fazy, organizując wspólne ćwiczenia. Po ataku na World Trade Center, od manewrów w 2002 roku położono nacisk na zwalczanie terroryzmu na morzu. Ćwiczenia oparte były na scenariuszach obejmujących fikcyjne państwa i dotyczyły między innymi wspólnych działań o charakterze asymetrycznym, związanych ze zwalczaniem piractwa, terroryzmu i przemytu broni, monitorowaniem szlaków żeglugowych i dostarczaniem pomocy humanitarnej. W 2003 roku wprowadzono też ćwiczenie ewakuacji ludności z terenu konfliktu.
W 1993 roku Polska wysłała na ćwiczenia tylko okręt ratowniczy „Piast”, po czym od kolejnego roku wysyłała okręty bojowe, biorąc aktywny udział jako uczestnik w pierwszej fazie, a od 1999 roku jako członek NATO. Od 1996 roku polski zespół stał się jednym z najliczniejszych lub w kilku latach najliczniejszym. Od 2010 roku organizację ćwiczeń od marynarki USA przejęło dowództwo NATO-wskiego zespołu STRIKFORNATO. W XXI wieku okazjonalnie udział w ćwiczeniach biorą wysyłając okręty także inne kraje NATO spoza basenu Bałtyku i Morza Północnego, jak Hiszpania, Portugalia, Włochy, Turcja oraz Kanada. Niektóre inne państwa, jak Rumunia, wysyłały pododdziały piechoty morskiej do ćwiczeń desantowych.
Ćwiczenia od lat 90. zaczynają się i kończą w różnych portach nadbałtyckich, ponadto pomiędzy oboma częściami jednostki zawijają do innego portu. Manewry rozpoczynają się od kilkudniowej fazy portowej, kiedy ustalane są szczegóły ćwiczeń realizowanych na morzu. Z reguły w pierwszej fazie operacji morskiej prowadzone są manewry zgrywające i ćwiczenia poszczególnych elementów, a następnie prowadzona jest zasadnicza faza operacji zgodnie z założeniami scenariusza. Ćwiczenia kończą się podsumowaniem i omówieniem (z reguły w porcie w Kilonii). Okręty są przy tym w portach na ogół udostępniane zwiedzającym, ciesząc się zainteresowaniem i sprzyjając popularyzacji spraw morskich i współpracy międzynarodowej (szacowano, że np. w Gdyni odwiedzało je w latach 90. w przybliżeniu 40 tysięcy ludzi). Od 1994 roku do portów odwiedzanych przez okręty dołączyła Gdynia, po raz pierwszy goszcząc takie liczne zespoły okrętów zagranicznych (17 okrętów w 1994, 25 okrętów w 1995, 50 okrętów w 1997 roku). W 2017 roku ćwiczące okręty po raz pierwszy zawinęły do Szczecina i Świnoujścia.
Od 1993 do 2013 roku w manewrach, prowadzonych w duchu współpracy międzynarodowej, udział brała także Rosja. Jej udział w kolejnych latach ograniczał się zazwyczaj do jednego okrętu, przy czym w niektórych latach Rosja wycofywała się z uczestnictwa w ćwiczeniach z przyczyn politycznych (1999, 2009). Na skutek jednak powrotu do agresywnej polityki zagranicznej i aneksji Krymu w 2014 roku, stosunki Rosji z państwami zachodnimi uległy trwałemu pogorszeniu i zaczęła być ona postrzegana jako potencjalne zagrożenie dla państw bałtyckich oraz zaprzestała od tego roku udziału w manewrach BALTOPS. Po tym, w zmienionej sytuacji geopolitycznej manewry zmieniły charakter, ponownie skupiając się w większym stopniu na prowadzeniu działań bojowych. Manewry w 2016 roku Rosja potępiła jako wrogie, powracając zarazem do praktyki śledzenia ich za pomocą okrętów rozpoznawczych i samolotów.
Chronologia 1971 Pierwsze ćwiczenia Marynarki USA na Bałtyku były przeprowadzone w maju 1971 roku, ograniczone do samych okrętów amerykańskich. Brał w nich udział lotniskowiec zwalczania okrętów podwodnych USS „Intrepid” (CVS-11) i trzy niszczyciele, które zbliżyły się maksymalnie na odległość 20 mil morskich do wybrzeża ZSRR. W toku ćwiczeń prowadzono m.in. operacje lotnicze.
1972 Pierwsze ćwiczenia międzynarodowe serii BALTOPS, z udziałem USA, Republiki Federalnej Niemiec, Danii, Holandii i Wielkiej Brytanii.
1984 Ćwiczenia odbyły się na początku kwietnia 1984 roku i trwały sześć dni. Brało w nich udział pięć okrętów amerykańskich i 35 z Belgii, Danii, RFN i Wielkiej Brytanii, a także samoloty z Holandii, Danii i RFN. Po raz pierwszy uczestniczyła w nich Belgia. Głównodowodzącym był dowódca sił morskich USA w Europie admirał , a dowódcą zespołu ćwiczącego (COMDESRON 14) komandor Robin Battaglini. Ćwiczenia były utrudnione przez warunki atmosferyczne – mgłę. Dwa okręty amerykańskie (USS „John Rodgers” i „Jack Williams”) przy okazji ćwiczeń złożyły 5 kwietnia czterodniową wizytę w Helsinkach, pokonując zalodzoną Zatokę Fińską z pomocą fińskich lodołamaczy.
W skład zespołu amerykańskiego wchodziły niszczyciele rakietowe: USS i „Kidd”, fregaty: USS i i zbiornikowiec zaopatrzeniowy USS . Wśród innych okrętów była belgijska fregata „Westhinder”.
1985 thumb|1985 rok – pancernik USS „Iowa” z niszczycielami „Liverpool” i „Mölders” Ćwiczenia trwały od 12 października 1985 roku, w tym strzelania artyleryjskie miały miejsce 17 października. Głównodowodzącym był dowódca sił morskich USA w Europie admirał , a dowódcą ćwiczącej grupy zadaniowej Task Group 100 komandor Michael Fitzgerald. Po raz pierwszy wdrożono w tym roku program wymiany personelu (Personnel Exchange Program) pomiędzy ćwiczącymi jednostkami różnych państw.
Większymi okrętami były: pancernik USS „Iowa” (jedyny raz pancernik w historii manewrów), krążownik rakietowy USS „Ticonderoga” (po raz pierwszy okręt tego typu), brytyjski niszczyciel rakietowy HMS „Liverpool” typu 42 i niemiecki . W ćwiczeniach brał też udział amerykański dywizjon samolotów patrolowych . Oprócz okrętów biorących udział w grupie ćwiczeniowej, do symulowania strony atakującej były wykorzystane także szybkie okręty patrolowe.
Lista okrętów USA 6 • pancernik USS „Iowa” (BB-61);• krążownik rakietowy USS „Ticonderoga” (CG-47);• fregaty: USS (FF-1081), „Pharris” (FF-1094) typu Knox, „Hallyburton” (FFG-40) typu O.H. Perry;• okręt zaopatrzeniowy (AO-179) Niemcy Zachodnie 6 • niszczyciel (D 186) typu Lütjens;• fregaty: (F 209) typu 122, (F 222) typu 120;• okręty zaopatrzeniowe/okręty-bazy: „Coburg” (A 1412), (A 1442), (A 69) Dania4 • fregata (F 352) typu Peder Skram;• korwety: (F 354), (F 356) typu Niels Juel;• okręt zaopatrzeniowy: „Rimfaxe” (A 568), Wielka Brytania1• niszczyciel (D92) typu 42Uwagi:źródła:
1993