Chropaczów (; 1909−1922, 1939−1945 Schlesiengrube) − dzielnica Świętochłowic. Od północy graniczy z Łagiewnikami, od zachodu z Lipinami, od południa z Piaśnikami i od wschodu Pniokami. Zachodnia część dzielnicy leży w Dolnie Górnej Bytomki, a pozostała na Wzgórzach Chropaczowskich, które na terenie Chropaczowa mają wzniesienia sięgające 309 m n.p.m. Leży na dziale wodnym dorzecza Odry − Bytomka i dorzecza Wisły − Rawa.
Pierwotnie wieś, wzmiankowana w 1295 roku, od 1950 do 1951 roku samodzielne miasto, 1 kwietnia 1951 rokuRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 marca 1951 r. w sprawie zniesienia i zmiany granic niektórych powiatów oraz utworzenia i zmiany granic niektórych miast, stanowiących powiaty miesjkie w województwie katowickim włączone do Świętochłowic.
Herb Herb Chropaczowa, widniejący na gminnych pieczęciach, powstał przed rokiem 1850, być może jeszcze w XVIII wieku. Przedstawia postać św. Jana Nepomucena stojącego pod kapliczką w kolorze żółtym na niebieskim tle.
Pochodzenie nazwy Wśród mieszkańców wciąż żywe jest przekonanie, że nazwa miejscowości pochodzi od chropowatego, czyli nierównego, pofałdowanego terenu, na którym miejscowość ta powstała.
Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy’ego nazwa miejscowości należy do grupy nazw patronimicznych i pochodzi od przezwiska założyciela oraz pierwszego właściciela Chropacza. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu Adamy wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Chropaczow podając jej znaczenie „Dorf des Chropacz”, czyli po polsku „wieś Chropacza”. Stanisław Rospond i Henryk Borek zaliczają nazwę Chropaczów do nazw dzierżawczych, sygnalizujących najczęściej pierwszego właściciela osady. S. Rospond przyjmuje, że nazwa Chropaczów wywodzi się od właściciela wsi ChropaczaH. Borek, Wśród śląskich nazw, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1986.
Nazwa Chropaczowa zapisywana w języku łacińskim i niemieckim była z reguły zniekształcana, dostosowywana do pisowni tych języków. W dokumencie z 1295 roku nazwa zapisana była jako Chropazcow, w dokumencie z 1532 roku występuje w formie Cropotschuff i Krapottschuff. Od 7 lipca 1909 dekretem króla pruskiego zmieniono nazwę gminy na Schlesiengrube (od nazwy kopalni)Chropaczów - ortsliste genealogienetz.de. Nazwa ta obowiązywała do 1922 roku, kiedy cześć Górnego Śląska, a wraz z nim Chropaczów, została przyłączona do Polski. W 1939 roku Niemcy po zajęciu Chropaczowa przywrócili nazwę Schlesiengrube, która obowiązywała do 1945 roku.
Historia Początki Najdawniejszym źródłem historycznym, wymieniającym Chropaczów, jest opublikowany w Codex Diplomaticus Silesiae dokument z 21 lipca 1295 roku, dotyczący sprzedaży dziedzictwa Antischkau przez Kazimierza II, księcia bytomskiego, Wojciechowi Sternbergowi. Dokument ten wymienia wśród świadków sprzedaży Jana z Chropaczowa (Johannes de Chropazcow), będącego wówczas właścicielem tej osady. W pierwszych wiekach istnienia tej osady wiadomości o niej są skąpe. Według urbarza wolnych chłopów ziemi bytomskiej z około 1500 roku Chropaczów zamieszkiwało 10 gospodarzy. Kolejny urbarz, opracowany w 1532 roku, odnotował ich 11 oraz wolnego sołtysaNoparlik P., Ziemia bytomska w późnym średniowieczu. Próba rekonstrukcji krajobrazu kulturowego, Chorzów 2021, s. 355.. Ze spisu miejscowości z dnia 18 czerwca 1513 roku, sporządzonego na żądanie księcia Jana Dobrego wynika, że Chropaczów był miejscowością zobowiązaną do dostarczania drewna na zamek w Świerklańcu.
Wygląd wioski Zabudowa wsi rozciągała się na osi południowy wschód − północny zachód, tak jak uwidoczniono to na planie Chropaczowa z 1817 roku. Po obu stronach głównej ulicy znajdowały się chłopskie gospodarstwa, za którymi ciągnęły się łany pól należące do poszczególnych gospodarzy. Domy były aż do połowy XIX wieku wyłącznie drewniane, kryte słomą lub gontami. Według pochodzącego z 1686 roku szacunku we wsi istniał folwark, trzy większe i trzy małe stawy oraz jeden wspólny staw wiejski. Mieszkał tu jeden półłannik (chłop gospodarujęcy na połowie łanu), jeden siedlak, trzy zagrody były puste.
left|thumb|175px|Plan Chropaczowa z 1817 r. Wykaz chłopów zamieszkujących Chropaczów w 1817 roku: Luka Wischnitzki, Jonnek Kowolik, Mierzwa, Schliwa, Josef Sprus, Jurek Sprus, Thomas Kowolik, Philip Kowolik, Paweł Kowolik, Fr. Sziebielok, Kimon Kowolik, Anne Buls, Kasper Kowolik, Jurek Kowolik, Marcin Kandzora, Adam Schibielok, Simon Pietz, Izydor Skrsipsik, Wojtek Scheliga, Andrea Bulla, Balcer Sprus, Wawrzyn Pietruchka, Maciej Kowalik, Janick Bulla, Mikołaj Sprus, Kuba Pietz junior i Kuba Pietz senior.
Po zachodniej stronie wsi, równolegle do głównej drogi, biegła polna droga ułatwiająca komunikację między zagrodami. Było to tzw. Zapłocie, występujące w każdej wsi tego typu. W północno-wschodniej stronie osady, obok dworu będącego siedzibą pana wsi, wykształcił się folwark należący do właściciela wsi, a pełniący rolę centrum gospodarczego właścicieli Chropaczowa. Na polach tego folwarku poddani chłopi odrabiali obowiązkową pańszczyznę.
Na wschód od folwarku, za Zapłociem, rozciągały się pańskie pola, tzw. Mokrzyny. Była to znacząca różnica w stosunku do zachodniej strony wsi, gdzie chłopskie łany ciągnęły się pasmowo. W okolicach folwarku mieściła się siedziba właściciela. Według inwentarza Katarzyny Lewandowskiej z 1693 roku dwór posiadał niewielką pańską izbę i wielką izbę czeladną. Ponadto były tu dwie komory, stajenka ze sieni, dwa chlewy, spichlerz, wielka stodoła. Miało to być ogrodzone płotem z żerdzi. Do tego dochodziły cztery chałupy chłopskie i jeden zagrodnik. Na jednej z map opracowanych przez Wielanda w 1736 roku wyraźnie zaznaczono siedzibę właściciela oraz wzgórza na północ i zachód od Chropaczowa. W środku wsi rozciągał się majdan (niem. Dorfanger). Służył on jako wspólne pastwisko, miejsce gromadzenia bydła przed wypędzaniem go na pastwisko lub też jako plac wiejskich zebrań. Tuż obok była karczma należąca do pana wsi, a dzierżawiona karczmarzom (stąd zwana pospolicie arendą). Według wspomnianego wcześniej szacunku z 1683 roku folwark miał prawo warzenia i sprzedaży piwa oraz pędzenia wódki. Druga karczma znajdowała się na Brzezinie − kolonii Chropaczowa usytuowanej w okolicach stawu Wąwóz. Zanikła ona na skutek szkód górniczych w 1909 roku. Następna "arenda" była nieopodal folwarku Lipina. Karczmy były nie tylko miejscem spożywania alkoholu, ale pełniły w owych czasach rolę centrum życia kulturalnego i towarzyskiego wsi. W karczmie toczyła się spora część ówczesnego życia wiejskiego. Tu odbywały się zebrania wiejskie. Tutaj odbywały się sądy − sołtys rozstrzygał spory między chłopami, jako sędzia w imieniu swego pana, a dwa−trzy razy w roku sprawy większej wagi sądził pan lub jego przedstawiciel.
Od XVI do XIX wieku W 1532 roku właścicielką Chropaczowa była Jadwiga Świętochłowska. Na początku XVII wieku Chropaczów był w posiadaniu Stanisława Rayskiego (1611, 1612) i Krzysztofa Mieroszewskiego, sekretarza czterech królów polskich, dyplomaty i pisarza pieczętującego się herbem Ślepowron (1611), który posiadał zapewne część miejscowości. W 1616 należał Chropaczów do Mikołaja Skrzyszowskiego, a w 1622 roku do Jana Jarockiego. W latach 1675−1693 Chropaczów należał do Mikołaja Lewandowskiego. W 1693 wieś Chropaczów stanowiła całość z dworem w Kamieniu pod panowaniem Karola Józefa Kamińskiego. Od 1700 roku właścicielem był Henryk Goły. Około 1770 roku nowym panem Chropaczowa został Jerzy Goszycki. 19 września 1799 roku Kamień i Chropaczów nabył za 40 tys. talarów Karol von Woyrsch. 24 listopada 1802 za 80 tys. talarów ten sam majątek zakupił Jerzy Karol, hrabia landu Hesja. Jednak już 9 lipca 1806 roku majątek ten znów został sprzedany za 90 tys. talarów Maksymilianowi Józefowi, królowi Bawarii.
2 lutego 1826 roku Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck nabył na własność dziedziczną rodziny hrabiów Henckel von Donnersmarck cały Chropaczów, czyli ówcześnie 213 hektarów. Wtedy wieś miała charakter ulicówki, zabudowanej po obu stronach małymi, krytymi słomą chałupami. Droga była wąska i grząska i miała połączenie z traktem wiodącym od Bytomia do Mikołowa. 7 lipca 1850 roku Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck przekazał między innymi Chropaczów swojemu synowi Gwidonowi Hencklowi Donnersmarck. Felix Triest w książce Topographisches Handbuch von Oberschlesien z tego okresu wymieniał następujące składniki majątku Chropaczów: 453 mórg roli, 49 mórg łąk, 9 mórg ogrodów, 40 mórg to były pastwiska, a ponad 400 mórg stanowiły lasy. Pozostała część gminy zaś liczyła: 639 mórg roli, 20 mórg łąk, 10 mórg ogrodów, 13 mórg pastwisk, a 357 mórg lasu. Razem 1964 morgi. Inwentarz trzody hodowlanej w tym samym spisie wykazał: 102 konie, 9 źrebiąt, 128 krów, 1 byka, 18 cieląt, 12 kóz i 146 świń. W skład Chropaczowa wchodziły wtedy folwarki: Chropaczów, Kopanina i Brzezina. Na przestrzeni wieków zmieniał się układ stosunków pomiędzy panem a chłopami. W 1810 roku na mocy ustawy rządu pruskiego zniesiono dziedziczne poddaństwo chłopów. Realizacja tej ustawy była celowo opóźniana za sprawą obszarników. Dopiero od 1850 roku pozwolono chłopom na parcelację swoich gruntów. W Chropaczowie uniezależnienie się wsi od dworu nastąpiło około 1875 roku.
Od tego czasu obszar gminny i dworski tworzyły dwie odrębne jednostki organizacji społecznej z własnymi naczelnikami i zarządami. Gmina zarządzana była przez wybierany przez mieszkańców samorząd z naczelnikiem, wybieranym przez radę gminy. Obszar dworski, czyli niem. Gutsbezirk (stąd potoczna nazwa do dnia dzisiejszego kolonii familoków z okolic ulicy Średniej – „Guzbycyrk”, „Gutbezyrk”Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 259., gdzie właśnie znajdował się obszar dworski) miał natomiast zarząd i naczelnika mianowanego przez hrabiego Donnersmarcka. Dopiero w 1921 (lub 1922) roku udało się uzyskać porozumienie pomiędzy księciem Donnersmarckiem a gminą Chropaczów. Obszar dworski liczył w tym czasie 178,3 hektara i około 3800 mieszkańców. Oprócz tych dwóch instytucji w 1872 roku powołano jeszcze jeden urząd − Amtsbezirk, czyli urząd mający uprawnienia policyjne, uprawniony do wydawania zezwoleń budowlanych, nadzorujący porządek publiczny i sprawy weterynaryjno-sanitarne w kilku sąsiadujących ze sobą gminach.
Szybki rozwój przemysłu na Górnym Śląsku, w tym i w Chropaczowie, pociągnął za sobą wzrost migracji ludności. Powstające zakłady organizowały migrującym chłopom nowe miejsca zamieszkania, bo tylko w ten sposób mogły pozyskać nowych pracowników. Jeszcze z końcem XVIII wieku ludność w Chropaczowie nie przekraczała 200 osób. Jak wielka nastąpiła progresja w tym zakresie w XIX wieku niech świadczy przeprowadzony spis ludności z 3 maja 1867 roku, kiedy to Chropaczów (wówczas jeszcze z Lipinami) zamieszkiwało 5423 mieszkańców. Za następne cztery lata tych mieszkańców było już 7031. Z spisów tych wynika także, że rodziny wtedy były bardzo liczne, bo posiadały od 4 do 8 dzieci.
thumb|Wieża wodociągowa