Renesans Komnenów, lub Odnowienie Bizancjum w czasach Komnenów – okres w dziejach Cesarstwa Bizantyńskiego w którym doszło do wojskowego, finansowego, oraz terytorialnego wzmocnienia państwa po kilkudziesięciu latach kryzysu. Renesans Komnenów trwał ponad sto lat od wstąpienia na tron Aleksego I w 1081 do obalenia Andronika I w 1185 roku.
Sytuacja w XI wieku thumb|upright=1.8|Cesarstwo Bizantyńskie za czasów Bazylego II Bułgarobójcy. Nawet po jego śmierci Cesarstwo jeszcze nieznacznie się powiększyło między innymi dzięki zdolnym dowódcom wojskowym takim jak na przykład Jerzy Maniakes.
Po śmierci cesarza Bazylego II, za panowania którego Bizancjum osiągnęło bardzo duży rozwój terytorialny, nastąpiło osłabienie wewnętrzne i zewnętrzne. Po 1025 na tronie brakowało silnych jednostek, które byłyby w stanie kontynuować ambitną politykę Bazylego. Brak rządów silnej ręki spowodowało zwiększenie roli członków możnowładztwa. Cesarze nie dość, że im ustępowali, to jeszcze sami niekiedy reprezentowali ich interesy. Doszło również do rywalizacji między arystokracją wojskową z prowincji, a cywilną i urzędniczą ze stolicyGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 318.. Wolne chłopstwo zostało liczebnie osłabione, a coraz to nowe przywileje uzyskiwali posiadacze wielkich własności ziemskichGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 323.. Następne kilkadziesiąt lat wypełniają intrygi dworskie z udziałem eunuchów, jak na przykład ministra Jana Orfanotrofa, czy polityków takich jak filozof Michał PsellosGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 319.. Tego typu postacie występowały w roli szarej eminencji, czyli sami nie będąc głowami państwa starali się sterować rządzącymi i mieli udział w zmienianiu cesarzy. Będący w podeszłym wieku brat Bazylego Konstantyn VIII nie był zainteresowany rządzeniem i trwonił pieniądze ze skarbca na przyjemności. Kolejni władcy; Roman Argir i Konstantyn IX Monomach należeli do kół arystokratycznych i sprawowali rządy w sposób lekkomyślny, a administracja rozprzęgła się i państwowe pieniądze dalej były trwonioneGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 321.. Poza intrygami dochodziło do wojen wewnętrznych, czego przykładem może być bunt stratega temu Anatolikon Nikefora przeciwko cesarzowi Michałowi VII w 1078 rokuGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 339.. Z kolei w 1047 Leon Tornikes stanął na czele buntu przeciwko Konstantynowi IX i był bliski zdobycia KonstantynopolaGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 327.. W dziedzinie wojskowości sytuacja również uległa pogorszeniu, gdyż z powodu braku chłopów-żołnierzy dotychczas będących pod rozkazami cesarzy, musiano zaciągać do armii najemników z zagranicyGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 326.. Z zewnątrz dla Bizancjum pojawiło się zagrożenie ze strony Turków Seldżuckich ze wschodu oraz Pieczyngów, Węgrów i Normanów Roberta Guiscarda z północy zachoduGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 334.. Turkowie wdarli się w głąb Azji Mniejszej w latach sześćdziesiątych XI wieku, a w 1071 pokonali bizantyńskie wojska w bitwie pod Manzikertem, biorąc w niewolę cesarza Romana IVGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 336.. W 1080 roku Seldżucy opanowali prawie całą Azję Mniejszą w wyniku chaosu jaki ogarnął Bizancjum poprzez ciągłe bunty, powstania i częste zmiany władców na tronieGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 340.. Mniej więcej w tym czasie przedstawiciel wojskowej arystokracji Aleksy Komnen wykorzystując swoje powiązania z rodem Dukasów poprzez małżeństwo, został wysunięty przez stronnictwa Komnenów i Dukasów na kandydata do tronu. Aleksy dzięki pomocy Jerzego Paleologa został wpuszczony przez wojsko do Konstantynopola i w 1081 został ogłoszony cesarzem.
Aleksy I
Na samym początku nowy władca musiał stawić czoło Normanom. Cesarz wezwał wówczas na pomoc Wenecję, ponieważ bizantyńska flota znajdowała się w krytycznym położeniuGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 346.. Mimo zwycięstwa nad Normanami Roberta Guiscarda w 1082 Republika Wenecka kazała sobie drogo zapłacić za wsparcie Bizantyńczyków w postaci złota i przywilejów handlowychGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 347.. Drugim zadaniem jakie stanęło na drodze Aleksego był sojusz pieczyńsko-turecki, który zaowocował oblężeniem Konstantynopola w 1085. Aleksy do zniweczenia planu przeciwników użył wtedy własnych sojuszy z Kumanami oraz emirem NikeiGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 348.. Istniejący w Azji Mniejszej sułtanat Ikonium ulegał osłabieniu i podziałom, dlatego nadarzała się sposobność do odzyskania utraconych terenów. W tym celu cesarz starał się dla swoich planów wykorzystać zapał rycerzy pierwszej krucjaty zmierzających do Jerozolimy. Krzyżowcy zatrzymali się w Konstantynopolu w 1096Gregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 351.. Aleksy zawarł z przywódcami pierwszej krucjaty układ, wedle którego oddadzą oni wszystkie miasta, które niegdyś należały do Bizancjum, a w zamian władca obiecywał pomoc materialną w wyprawie. Na mocy porozumienia dla Bizantyńczyków zostały odbite takie miasta jak Nikea, Smyrna, Efez i Sardes, czyli zachodnia część Azji Mniejszej. W ten sposób również wiele obszarów nadbrzeżnych w tym rejonie zostało przywróconych cesarzowi. Złamanie sojuszu z krzyżowcami nastąpiło dopiero wówczas, gdy Aleksy nie otrzymał Antiochii, ponieważ Boemund I utworzył tam własne księstwoGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 352.. Z biegiem udanych kampanii potencjał militarny Bizancjum rósł, a państwo znacznie powiększyło się terytorialnieGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 354..
Jan II thumb|upright=1.8|Bizancjum za rządów ostatnich Komnenów. Na mapie widoczne są zdobycze w Azji Mniejszej i na Bałkanach w porównaniu do końca XI wieku Po śmierci Aleksego w 1118 cesarzem został jego syn Jan II Komnen. W Italii nowy władca stosował politykę ochrony państwa poprzez antynormańską sieć sojuszy zabezpieczających państwo od zachoduGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 364.. Pokonał on całkowicie Pieczyngów w 1122 po czym osiedlił ich na ziemiach Cesarstwa albo wcielił do armii, oraz ustanowił święto na pamiątkę tego wydarzeniaGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 362.. Podobny los co Pieczyngów spotkał Serbów z Raszki, licznie przesiedlonych do bizantyńskiej Azji Mniejszej. Serbia za rządów Jana stała się podporządkowana Bizantyńczykom. Wpływy Cesarstwa sięgały wtedy tak daleko na północ, że cesarz potrafił ingerować w wewnętrzne rozgrywki o władzę u Węgrów. W Konstantynopolu udzielono schronienia Almosowi, oślepionemu bratu Stefana II, co doprowadziło do napięć i węgierskich najazdów na Belgrad, czy Braniczewo około 1126 roku. Po uporządkowaniu spraw na Bałkanach Jan II mógł zająć się Azją Mniejszą, gdzie sułtanat Ikonium w dalszym ciągu przeżywał kryzys wewnętrzny. Nowym celem stało się podporządkowanie Antiochii czego nie udało się zrobić poprzednio w wyniku złamania przysięgi krzyżowców. Kampania przeprowadzona w 1137 roku zakończyła się podbiciem Królestwa Cylicji i zwycięskim oblężeniem Antiochii. Rajmund z Poitiers obiecał wierność cesarzowi i pozwolił mu na tryumfalny wjazd do miasta, czy zawieszenie cesarskiej chorągwi na murach. W 1142 roku Jan podjął drugą wyprawę przeciwko nieposłusznej Antiochii, ale dalsze plany przerwała nagła śmierć podczas polowania. Mimo to za jego panowania Bizancjum osiągnęło jeszcze większe sukcesy niż za Aleksego; powiększyło się zarówno na Bałkanach, jak i w Azji Mniejszej.
Manuel I
Następcą Jana w 1143 został jego najmłodszy syn Manuel, za rządów którego Bizancjum bardzo wyraźnie przyjęło orientację prozachodnią. Cesarz otaczał się cudzoziemcami na dworze, wprowadzał rycerskie obyczaje i zawierał małżeństwa z zachodnioeuropejskimi księżniczkamiGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 365.. W 1147 przez Konstantynopol przemaszerowali rycerze drugiej krucjaty, jednak pomimo kolejnej przysięgi lennej krzyżowców w stosunku do bizantyńskiego cesarza wyprawa nie przyniosła mu żadnych korzyściGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 366.. W tym samym roku normański król Roger II dokonał inwazji na Korfu, Teby i Korynt - miasta kluczowe dla bizantyńskiego przetwórstwa jedwabniczego. Roger przeniósł jedwabników do Palermo, by otworzyć własny przemysł włókienniczyGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 367.. Rogerowi udało się udało się stworzyć antybizantyńską koalicję złożoną z Serbów, Węgrów, oraz Francuzów. Sojusznikami Manuela były Niemcy, Wenecja, czy Anglia. Mimo przejściowych sukcesów w Italii koalicja przeciwna Cesarstwu była zbyt silna, a Manuel stracił tam całkowicie wpływy i musiał wycofać wojska. Lepiej wyglądała polityka Bizancjum na Wschodzie, gdzie po opanowaniu Antiochii w 1159 Renald z Châtillon i Baldwin III wyraźnie poniżeni towarzyszyli cesarzowi w tryumfalnym wjeździeGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 370.. Największą klęską Manuela I na Wschodzie była przegrana w 1176 bitwa pod Myriokefalon z Seldżukami, którzy otoczyli armię bizantyńską na przełęczach i całkiem rozbiliGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 373.. Klęska przekreśliła szansę na pełne odzyskanie Azji Mniejszej. Ciągłe wojny wyczerpywały Bizancjum ekonomicznie i militarnie, a ludność była nadmiernie obciążona podatkamiGregorij Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 376.. Po śmierci Manuela w 1180 nastąpiło nagłe załamanie potęgi państwa spowodowane zbyt ambitną polityką Komnenów w stosunku do posiadanych środków.
Andronik I