Operacja Kaukaz () – radziecka operacja wojskowa rozpoczęta w 1970 roku, która miała na celu wsparcie egipskiego lotnictwa i obrony przeciwlotniczej podczas wojny na wyczerpanie z Izraelem, a także zabezpieczenie radzieckich systemów rakietowych ziemia-powietrzne rozlokowanych na terytorium Egiptu. Mimo iż wojna skończyła się podpisaniem zawieszenia ognia 7 sierpnia 1970 roku, to operację ostatecznie zakończono w 1972 roku wycofaniem resztek personelu radzieckiego z Egiptu na prośbę prezydenta Anwara Sadata.
Tło wydarzeń mały|lewo|203x203px|Izraelska linia Bar-Lewa wzdłuż wschodniego wybrzeża Kanału Sueskiego Koniec wojny sześciodniowej w 1967 roku nie stanowił zakończenia konfliktu arabsko-izraelskiego. Państwa arabskie nie mogły się pogodzić ze zwycięstwem Izraela oraz ze wzrostem jego pozycji w regionie. We wrześniu 1967 roku odbyła się konferencja w Chartumie, na której do głosu doszli zwolennicy prowadzenia zdecydowanej polityki wobec Izraela. Uznali, że nie można prowadzić żadnych negocjacji i rozmów pokojowych z politykami izraelskimi. Egipcjanie nie pogodzili się ze stratą Synaju, a Izrael nie akceptował postanowień Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 242 nakazującej mu zwrot zdobytych terytoriów. W wyniku napięć politycznych doszło do, początkowo pojedynczych później regularnych, ostrzałów pozycji jednej i drugiej strony nad Kanałem Sueskim. Toczący się od 1967 do 1970 roku konflikt nazwany został wojną na wyczerpanie. Gamal Abdel Naser wierzył, że przedłużający się zatarg doprowadzi do osłabienia Izraela. W trakcie konfliktu dochodziło do operacji desantowych, naruszeń przestrzeni powietrznych, ostrzałów i wypadów komandosów na tyły wroga. Egipt chciał przez to utrzymać zainteresowanie międzynarodowe sytuacją nad Kanałem Sueskim i zyskać sojuszników. Naser otrzymał szeroką pomoc wojskową ze Związku Radzieckiego. Z kolei Izrael nie chciał pokazać słabości i wycofać się z pozycji na zachodzie Synaju mimo strat wśród żołnierzy stacjonujących na linii Bar-Lewa. Obszar walk w trakcie wojny na wyczerpanie był również poligonem doświadczalnym dla nowego sprzętu amerykańskiego i radzieckiego.
Mimo iż w Egipcie znajdowali się radzieccy doradcy wojskowi, a ZSRR sprzedawał egipskiej armii uzbrojenie, to już po wojnie sześciodniowej Naser zwrócił się do państw Układu Warszawskiego oraz samego Związku Radzieckiego o zwiększenie liczby sprzętu wysyłanego na Bliski Wschód oraz zwiększenie bezpośredniej obecności wojsk radzieckich w Egipcie. Władysław Gomułka miał odpowiedzieć, iż w tamtym czasie Ludowe Wojsko Polskie nie posiadało sił i środków, które mogłyby być udostępnione Egiptowi. Początkowo ZSRR chciał, aby pomoc została udzielona w ramach całego Układu Warszawskiego, jednak niechęć Rumunii, Jugosławii i Bułgarii sprawiły, że Andriej Gromyko obiecał Egiptowi pomoc w ramach bilateralnych umów. Wraz z nowym sprzętem wojskowym do Egiptu przybywali doradcy, którzy oprócz szkoleń z użytkowania go, służyli pomocą w planowaniu działań egipskiej armii podczas wojny na wyczerpanie. Już w 1968 roku doradcy donosili, że niestety Egipcjanie nie są w stanie przejść z działań statycznych, ostrzałów artyleryjskich i krótkich wypadów na wschodni brzeg Kanału Sueskiego do większej ofensywy ze względu na brak ducha walki oraz niskie morale wśród żołnierzy. Ponadto radzieccy wojskowi zwracali uwagę na niską skuteczność egipskich ostrzałów artyleryjskich izraelskich pozycji. Dochodziło do sytuacji, w których tworzono specjalne radzieckie oddziały mające na celu odnalezienie zestrzelonych obiektów (na terenie Egiptu oraz Synaju) i wysyłanie ich bezpośrednio do Moskwy. Izraelski wywiad donosił o tym, iż w tamtym czasie koordynacja ognia artyleryjskiego została przejęta przez przedstawicieli z ZSRR.
Inna sytuacja była w przypadku sił powietrznych. Sowieci uruchomili program szkoleń egipskich pilotów na samolotach Su-7, MiG-17 i MiG-21. Izraelczycy zaczęli mieć problemy z zestrzeliwaniem, w powietrzy i z lądu, egipskich maszyn. Wobec tego pod koniec 1968 roku Izraelczycy zwrócili się do rządu Stanów Zjednoczonych z prośbą o sprzedaż samolotów F-4 Phantom. Radzieckie doświadczenia ze zwalczaniem Phantomów zebrane z wojny w Wietnamie sprawiły, że Sowieci jeszcze w 1968 roku zaczęli sprzedawać Egiptowi systemy przeciwlotnicze S-75 oraz rozmieścili na egipskich lotniskach swoje samoloty rozpoznawcze. Izraelczycy zmienili również taktykę działania. Każdy egipski ostrzał artyleryjski spotykał się z nalotami na cele strategiczne, stanowiska przeciwlotnicze (tzw. latająca artyleria) lub pojedynczymi atakami sił uderzeniowych.
mały|262x262px|Gamal Abdel Naser W 1969 roku radzieccy doradcy zaczęli naciskać na Egipcjan, aby ci zaczęli przeprowadzać większą ilość pojedynczych ataków komandosów na izraelskie umocnienia lub zaczęli przeprowadzać wypady na tyły przeciwnika. Mimo bagatelizowania ich przez prasę lub literaturę izraelską, to przynosiły one skutki i wielokrotnie kończyły się sukcesem. W tym samym roku ZSRR dostarczył Egiptowi kolejną partię systemów S-75M, które miały ochraniać Kair, Port Said, Ismailię i Suez. Jednak od 20 do 24 lipca Izraelczycy ostrzelali stanowiska sześciu z siedmiu dywizjonów. Sprawiło to, że egipska obrona przeciwlotnicza w rejonie Kanału Sueskiego przestała istnieć. 17 czerwca 1969 roku w celu zademonstrowania panowania w powietrzu Izraelczycy dokonali przelotu swoimi Mirrage’ami III przelecieli na niskim pułapie nad Kairem tak, aby wytworzyć grom dźwiękowy. W ramach sowieckiej odpowiedzi na taką sytuację Egipcjanie otrzymali pierwsze partie pocisków rakietowych klasy ziemia-powietrze 9K32 Strieła 2. Pierwsze ich bojowe wykorzystanie datuje się na 19 sierpnia.
2 sierpnia 1969 roku do Ministerstwa Obrony ZSRR zostali wezwani dowódcy Wojskowych Sił Powietrznych ZSRR, aby od ministra Andrieja Grieczki dowiedzieć się o utworzeniu Lotniczej Grupy Zadaniowej w ZSRR. W skład formacji wszedł 135. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego i 35. Samodzielna Eskadra Lotnictwa. Po tym spotkaniu rozpoczęto także intensywne szkolenia nad Morzem Kaspijskim i Czarnym.
Izraelskie naloty na cele militarne uzupełniane były także atakami na strategiczne cele cywilne. Miało to doprowadzić do destabilizacji kraju. W związku z tym, 9 grudnia, Naser wizytował w Moskwie. Poprosił on władze radzieckie o sprzedaż bardziej zaawansowanych systemów do zwalczania izraelskiego lotnictwa oraz o bombowce dalekiego zasięgu. Sowieci odmówili, twierdząc, że armia egipska nie byłaby w stanie ich obsłużyć, co zmusiłoby ZSRR do zwiększenia kontyngentu doradców w Egipcie. Źródła rosyjskojęzyczne podają, iż w grudniu 1969 roku w ZSRR, na szczeblu partyjnym i wojskowym, podjęto decyzję o udzieleniu pomocy Egiptowi. Kolejne izraelskie ataki przeprowadzane Phantomami z pierwszych partii ze Stanów Zjednoczonych sprawiły, że Naser udał się z kolejną wizytą do Moskwy 22 stycznia 1970 roku. Tym razem decydenci sowieccy skłonni byli wysłać do Egiptu systemy S-75 oraz nowe systemy S-125. Wiązałoby się to jednak z potrzebą przeprowadzenia długotrwałych szkoleń. Ponadto rozmieszczenie tych zestawów wymagałoby dodatkowej ochrony ze strony sił powietrznych. Naser zagroził, że jeżeli ZSRR nie zgodzi się mu pomóc, to zrezygnuje, a jego miejsce może zająć ktoś o bardziej proamerykańskich poglądach. Leonid Breżniew znał znaczenie Egiptu w regionie, a także wiedział ile ZSRR zaangażował już sił i środków w pomoc dla Egiptu. Ostatecznie zgodził się pomóc Naserowi, jednak cała operacja miała zostać utrzymana w tajemnicy, radzieccy żołnierze mieli otrzymać egipskie mundury, a sprzęt miałby być pomalowany w egipski kamuflaż i otrzymać egipskie oznaczenia.
Przygotowania do operacji
Według rosyjskojęzycznych źródeł na przełomie lat 1969–1970 do Egiptu miała udać się grupa radzieckich wojskowych w celu dokonania rekonesansu na miejscu i wybrania najlepszych miejsc dla zestawów przeciwlotniczych. Kolejna grupa wyleciała do Kairu 9 stycznia 1970 roku. W jej trakcie opracowano plany rozmieszczenia radzieckiego sprzętu według zasięgu izraelskiego lotnictwa i artylerii, przygotowano rozwiązania konstrukcyjne dla stanowisk ogniowych systemów plot., schronów i bunkrów. Uzgodniono także sposoby wykorzystywania egipskich lotnisk przez radzieckich pilotów. Pod koniec stycznia ówczesny naczelny dowódca Wojsk Obrony Powietrznej ZSRR marszałek Pawieł Baticki przedstawił Naserowi raport wspólnych prac egipskich i radzieckich wojskowych w zakresie wyposażenia i przygotowania stanowisk ogniowych. Po powrocie ten sam raport marszałek Baticki wraz z gen. płk. Afanasijem Szlegowem (Wojska Obrony Powietrznej ZSRR), gen. płk. sił powietrznych Aleksandrem Jefimowem i adm. Floty ZSRR Siergiejem Gorszkowem pozytywnie zaopiniowali możliwość przeprowadzenia operacji.
13 stycznia wydano rozkaz sformowania i skoordynowania oddziałów i jednostek mających wziąć udział w operacji w Egipcie. Łącznie było to 32 000 generałów, oficerów i żołnierzy. Zgrupowanie to obejmowało 18. Dywizję Rakiet Przeciwlotniczych Specjalnego Przeznaczenia oraz Grupę Lotnictwa Myśliwskiego, w skład której weszli doradcy, technicy, specjaliści oraz pod dowództwem gen. płk. Iwana Katyszkina (ówcześnie dowódcy sił specjalnych ZSRR w Egipcie). Po sformowaniu oddziałów wysłano je od razu na poligon Aszuluk w obwodzie astrachańskim, do Jangadży w Turkmeńskiej SRR oraz pod Równe. Wszystkie one szkoliły się w koordynacji działań obrony plot., zagłuszaniu i ostrzeliwaniu celów. Jednocześnie dowódcy oddziałów zostali poinstruowani przez Grieczkę, że do Egiptu wysyłani są wyłącznie w celach szkoleniowych i obronnych, pod żadnym pozorem mają nie wspomagać sił egipskich, gdyby te przeszły do ofensywy.
30 stycznia na mocy zarządzenia Grieczki utworzono grupę operacyjną „Kaukaz”, która otrzymała zadanie obrony przeciwlotniczej radzieckich wojsk w Egipcie. Szefem tej grupy został generał broni Siergiej Kriwpliasow. Grupa miała charakter samodzielny w Sztabie Generalnym, a podlegała Ministerstwu Obrony ZSRR, Szefowi Sztabu Generalnego oraz jego zastępcy.
Skład sił radzieckich 18. Dywizja Rakiet Przeciwlotniczych Specjalnego Przeznaczenia Powstała z rozkazu ministra obrony narodowej ZSRR 13 stycznia 1970 roku i weszła w skład Operacyjnego Zgrupowania Sił Specjalnych powołanego do pomocy egipskiemu lotnictwu i wojskom obrony przeciwlotniczej w walce z izraelskimi nalotami na cele strategiczne w głębi kraju. Dywizję sformowano z jednostek Wojsk Obrony Powietrznej ZSRR i Wojsk Obrony Powietrznej Sił Lądowych ZSRR. Dowódcą formacji został gen. mjr Aleksiej Smirnow. Uzbrojenie dywizji składało się m.in. z: zestawów S-125, samobieżne działo przeciwlotnicze ZSU-23-4 Szyłka, radarów P-15, przeciwlotniczych pocisków rakietowych klasy ziemia-powietrze 9K32 Strieła 2, stacji zagłuszania R-388 Takan, SPB-7, SPO-8, POST-3M.
W skład dywizji wchodziły:
dowództwo dywizji, 85. brygada rozlokowana pod Heluanem, 86. brygada rozlokowana na koło lotniska Kair-Zachód, 87. brygada rozlokowana pod Inszasem, 4. brygada powietrznodesantowa rozlokowana pod Al-Amirijją, 1058. dywizjon rozlokowany pod Marsa Matruhą, 8. dywizjon rozlokowany pod Asuanem, ośrodek walki elektronicznej
Grupa Lotnictwa Myśliwskiego ZSRR w Egipcie Zadaniem grupy była ochrona przestrzeni powietrznej Egiptu oraz wybranych celów strategicznych przez atakami lotniczymi. Ponadto personel grupy przeprowadzał szkolenia dla pilotów egipskich.
135. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego mały|200x200px|MiG-21MF Pułk składał się z trzech eskadr powietrznych i zaplecza technicznego. Łącznie 60 lotników i 40 samolotów MiG-21MF pod dowództwem płk Konstantina Korotiuka (do 20 grudnia 1970 roku). Do dyspozycji pułku były lotniska w Bani Suwajf, Kawm Uszim, lotnisko zapasowe w Zafaranie. Zadaniem pułku była ochrona Kairu od południowego wschodu, obiekty przemysłowe w środkowym Egipcie oraz tamy asuańskiej.
35. Samodzielna Eskadra Lotnictwa