Bitwa pod Żółtańcami – walki polskiej 1 Dywizji Jazdy płk. Juliusza Rómmla z oddziałami sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii Iosifa Apanasienki, 14 Dywizji Kawalerii Aleksandra Parchomienki i 4 Dywizji Kawalerii Fiodora Letunowa toczone w okresie ofensywy Frontu Południowo-Zachodniego w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

Geneza Na przełomie lipca i sierpnia na ukraińskim teatrze działań wojennych toczyły się walki pod Brodami i Beresteczkiem. Stanowiły one fazę wstępną wielkiej operacji nazwanej w polskiej historiografii Bitwą Lwowską

Po pięciu dniach bitwy, szala zwycięstwa zaczęła przechylać się na stronę polską. Jednak sytuacja na Froncie Północnym, a szczególnie upadek Brześcia, zmusiła Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego do przerwania bitwy.

W tym czasie dowódca sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego Aleksander Jegorow nakazał 1 Armii Konnej Budionnego zdobyć Lwów. Jej dywizje wdarły się w słabo obsadzoną lukę między polskimi 2 i 6 Armią, a 7 sierpnia pod Szczurowicami sforsowały Styr. 6 i 14 Dywizja Kawalerii z 45 Dywizją Strzelców miały działać zaczepnie w kierunku na Radziechów–Chołojów–Dobrotwór–Kamionkę Strumiłową, zaś 4 i 11 Dywizja Kawalerii na Busk. Północne skrzydło 1 Armii Konnej osłaniała walcząca pod Łuckiem 24 Dywizja Strzelców, a południowe 45 Dywizja Strzelców.

Działania opóźniające na tym kierunku prowadziła Grupa Operacyjna Jazdy generała Jana Sawickiego, a 3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego pozostawała jeszcze nad Styrem do 5 sierpnia; następnie rozpoczęła odwrót. 8 sierpnia 1 Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla starła się pod Antoninem z oddziałami sowieckiej 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego, w dniach 11-13 sierpnia walczyła o Radziechów, a 14 sierpnia pod Chołojowem i Kamionką Strumiłową i Niestanicami. Po nieudanych próbach zatrzymania 1 Armii Konnej na wschód od Bugu, dowódca Frontu Południowego, gen. Wacław Iwaszkiewicz, wydał 14 sierpnia rozkaz zajęcia nowej linii obrony, przebiegającej wzdłuż górnego biegu Bugu i Strypy. Wobec narastającego zagrożenia, 18 sierpnia zreorganizowana 1 Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla otrzymała rozkaz przemieszczenia się do rejonu Żółkwi i osłonięcia miasta od północy.

Walczące wojska JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko Polskie1 Dywizja Jazdypłk Juliusz RómmelFront Południowy⇒ 1 Brygada Jazdypłk Janusz Głuchowski1 Dywizja Jazdy→ 11 pułk ułanów1 Brygada Jazdy⇒ 6 Brygada Jazdypłk Konstanty Plisowski1 Dywizja Jazdy→ 1 pułk ułanów6 Brygada Jazdy→ 12 pułk ułanów→ 14 pułk ułanów⇒ 7 Brygada Jazdypłk Brzezowski1 Dywizja Jazdy→ 2 pułk szwoleżerów7 Brygada Jazdy38 pułk piechoty Armia Czerwonadowództwo 1 Armii Konnej Siemion BudionnyFront Płd. Zach.⇒ 6 Dywizja KawaleriiIosif Apanasienko1 Armia Konna⇒ 14 Dywizja KawaleriiAleksandr Parchomienko⇒ 4 Dywizja KawaleriiFiodor Letunow Walki pod Żółtańcami Dowódca 1 Dywizji Jazdy płk. Rómmel zdecydował uderzyć dwiema brygadami na Przedrzymichy Wielkie – Artasów – Żółtańce. W odwodzie pozostawała 1 Brygada Jazdy płk. Janusza Głuchowskiego, a lewe skrzydło dywizji ubezpieczał 38 pułk piechoty. Po akceptacji decyzji przez generała Pawła Szymańskiego o świcie 19 sierpnia dywizja jazdy rozpoczęła marsz. Idący w straży przedniej dywizjon 1 pułku ułanów w krótkim starciu zdobył Przedrzymichy Wielkie. Wioskę obsadziła kompania 38 pułku piechoty, a 1 pułk ułanów pomaszerował dalej.

Jednak wyprowadzony przez Sowietów kontratak odrzucił polską piechotę z wioski i tym samym odsłonięte zostało lewe skrzydło 1 Dywizji Jazdy. W tym przypadku jeden dywizjon 1 pułku ułanów zawrócił i gwałtowną szarżą rozproszył sowiecki 74 pułk kawalerii. Dopiero ogień nieprzyjacielskich baterii artylerii i jego odwody wstrzymały jego działanie. Około południa 6 Brygada Jazdy płk. Konstantego Plisowskiego zdobyła Dzibułki. Zanim walczące o miejscowość 1. i 14 pułk ułanów oraz batalion 38 pp zdążyły uporządkować szyki, spadła na nie szarża brygady z 14 Dywizji Kawalerii. Ubezpieczający lewe skrzydło batalion 38 pp cofnął się i dopiero kontrszarża 1., 12. i 14 pułku ułanów zmusiła przeciwnika do odwrotu, a 6 Brygada Jazdy mogła ruszyć na Żółtańce. W międzyczasie 2 pułk szwoleżerów, stanowiący straż boczną dywizji, zajął Mohylany, a 7 Brygada Jazdy płk. Henryka Brzezowskiego wyrzuciła oddziały 4 Dywizji Kawalerii z Artasowa. Również i pod Artasowem wyczerpani forsownymi marszami żołnierze 38 pułku piechoty wykazali małą odporność na ataki sowieckiej kawalerii. Oficerowie kawalerii musieli parokrotnie obejmować dowództwo nad grupami piechoty uchodzącymi z pola walki.

Po zabezpieczeniu miejscowości, 12 pułk ułanów rozpoczął marsz na Żółtańce. Przed wzgórzami na skraju wioski zatrzymały go spieszone oddziały sowieckiej 4 Dywizji Kawalerii. W tym czasie przez Żółtańce w kierunku Kamionki Strumiłowej przemieszczały się tabory 1 Armii Konnej. Przybyły na pole bitwy dowódca 1 DJ płk Rómmel nakazał jak najszybsze zdobycie miejscowości. Dowódca brygady płk Plisowski nakazał spieszonemu 12 pułkowi ułanów wiązać nieprzyjaciela od czoła, a 1. i 14 pułk ułanów miały wykonać szarżę na jego prawe skrzydło. Po południu brygada przystąpiła do działania. Przeciwnik nie wytrzymał impetu uderzenia i opuścił stanowiska na wzgórzach. Kontynuując szarżę, polska kawaleria zdobyła Żółtańce; wzięto jeńców i zdobyto tabory. Kontratakowała sowiecka 6 Dywizja Kawalerii. Odpoczywający w tym czasie ułani stali się łatwym celem dla sowieckiej szarży. Wymieszane plutony i szwadrony próbowały się bronić, ale nie zdołały powstrzymać przeciwnika i musiały się cofnąć w kierunku na Dzibułki. Reagował dowódca dywizji płk Rómmel. Skierował on na nieprzyjaciela ogień całej artylerii dywizji, a na skrzydło sowieckiej 6 Dywizji Kawalerii uderzył 11 pułk ułanów z odwodowej 1 Brygady Jazdy. Pod tą osłoną pułki 6 Brygady Jazdy uporządkowały szeregi i przeszły do kontrataku. Wspólne natarcie czterech pułków ułanów ponownie wyparło przeciwnika z Żółtańców.

Bilans walk Bój stoczony pod Żółtańcami był większym starciem kawaleryjskim w toku działań odwrotowych wojsk polskiego Frontu Południowo-Wschodniego (Ukraińskiego) w kampanii 1920. Zdobyciem Żółtańców przecięto drogę odwrotu i opóźniono marsz 6 Dywizji Kawalerii, która miała właśnie przerwać walkę o Lwów i ruszyć do rejonu koncentracji 1 Armii Konnej pod Sokalem, skąd Siemion Budionny zamierzał wkroczyć na Lubelszczyznę. Straty polskie to około 100 poległych i rannych żołnierzy.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Bitwy i boje wojny polsko-bolszewickiej Kategoria:Bitwy w 1920 Kategoria:Bitwy 1 Dywizji Jazdy