mały|300px|Protest przeciwko obostrzeniom stanu epidemii, Pasaż Wisławy Szymborskiej, Warszawa, 2020 r. Plakietka z napisem „Wolność TAK, kaczyzm NIE”
Kaczyzm (rzadziej: kaczologia) – neologizm, koncept ideologiczny, pejoratywne lub satyryczne określenie rządów partii Prawo i Sprawiedliwość (PiS), pochodzące od nazwisk polskich polityków, braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich. Jako określenie ironiczne lub propagandowe jest ono używane przez przeciwników ugrupowań politycznych braci Kaczyńskich, natomiast przez zwolenników PiS jest uważane za nieadekwatne i obraźliwe.
Historia Początki terminu kaczyzm sięgają 2005 roku: prawdopodobnie ukuł go pierwszy zastępca redaktora naczelnego tygodnika „Wprost″ – Stanisław Janecki. W lutym 2005 roku słowa kaczyzm użyli felietoniści tego pisma: Robert Mazurek i Igor Zalewski, w tekście pt. Triumf kaczyzmu – tak nazwali doktrynę polityczną Jarosława Kaczyńskiego i jego wizję państwa; wkrótce potem, 5 maja 2005, trwała debata o skróceniu kadencji Sejmu. Wtedy słowa kaczyzm użyła posłanka Joanna Senyszyn z SLD, mówiąc w Sejmie: „Widmo krąży po Polsce – widmo kaczyzmu”. To parafraza początku XIX-wiecznego Manifestu komunistycznego.
Dekadę później słowo kaczyzm dalej występowało na łamach mediów krytycznych w stosunku do partii Prawo i Sprawiedliwość (PiS), takich jak np. tygodnik „Newsweek Polska”.
Znaczenie mały|300px|Sprzeciw wobec kaczyzmu na marszu opozycji 4 czerwca 2023
Kaczyzm, jako neologiczne określenie ideologii politycznej, jest tzw. konceptem ideologicznym lub .
Jest to określenie pejoratywne pochodzące od nazwisk polskich polityków, braci Jarosława i Lecha Kaczyńskich, używane przez przeciwników ugrupowań politycznych braci Kaczyńskich (głównie partii PiS). Według Wojciecha Szalkiewicza kaczyzm oznacza ustrój oparty na „permanentnej kontroli, tropieniu afer, powoływaniu superurzędów i doraźnych komisji śledczych”. Joanna Senyszyn w wywiadzie prasowym w grudniu 2005 r. zdefiniowała ten termin jako „ograniczanie demokracji, swoisty zamordyzm, cenzura... ubran[e] w szatę solidaryzmu społecznego, patriotyzmu, odnowy moralnej”.
Odpowiednikiem pojęcia kaczyzm w kontekście polskiej polityki, ale stosowanym przez zwolenników PiS-u na pejoratywne określenie wcześniejszych rządów opozycyjnych do PiS-u jest „układ”.
Neologizm ten jest jednym z bardziej znanych obecnie przykładów stosunkowo częstej konstrukcji językowej w języku polskim, tj. pejoratywnych neologizmów motywowanych nazwiskami polityków i występującej w kontekście dyskursu politycznego. Istnieją także warianty kaczologia, superkaczyzm, hiperkaczyzm, ultrakaczyzm i ekstrakaczyzm. Pejoratywnym przeciwieństwem kaczyzmu jest natomiast „antykaczyzm”. W języku polskim funkcjonują liczne podobne neologizmy polityczne, np. lepperyzm, wałęsizm, korwinizm, tuskizm, gowinizm, ziobryzm; mogą też odnosić się do polityków zagranicznych, np. stalinizm, hooveryzm, maccartyzm, taczeryzm. Są one zwykle pejoratywne, budowane na bazie pojęć typu totalitaryzm, faszyzm, komunizm, nazizm. Niektóre z tych wyrażeń trafiły już do Narodowego Korpusu Języka Polskiego; aczkolwiek w 2020 r. kaczyzm nie znajdował się w nim jeszcze (ani w Słowniku Języka Polskiego, natomiast miał wpis w Wikisłowniku).
Celem takich wyrażeń jest podkreślenie granic „my” vs. „inni”, i łatwe, pejoratywne „zaszufladkowanie” przeciwników politycznych.
Zobacz też
buszyzm czarny PR dziadek z Wehrmachtu IV Rzeczpospolita osiem gwiazdek
Przypisy
Linki zewnętrzne kaczyzm [w:] Słownik neologizmów polskich. Uniwersytet Warszawski, Obserwatorium Językowe
Kategoria:Polskie slogany i określenia polityczne Kategoria:Prawo i Sprawiedliwość Kategoria:Doktryny polityczne nazwane od osób Kategoria:Neologizmy Kategoria:Jarosław Kaczyński