Kampania o Nową Brytanię – kampania stoczona podczas II wojny światowej na Pacyfiku pomiędzy siłami alianckimi i japońskimi. Kampania została zainicjowana przez aliantów pod koniec 1943 roku jako część dużej ofensywy, której celem było zneutralizowanie ważnej japońskiej bazy w Rabaulu, największym porcie Nowej Brytanii, i została przeprowadzona w dwóch fazach od grudnia 1943 do końca wojny w sierpniu 1945 roku.
Początkowe walki na Nowej Brytanii toczyły się wokół zachodniego krańca wyspy w grudniu 1943 i styczniu 1944 roku, a siły amerykańskie (112 Pułk Kawalerii, później 1 Dywizja Marines) wylądowały na brzegu i zabezpieczyły obszar wokół Arawe oraz przylądka Gloucester. Następnie w marcu 1944 roku nastąpiło kolejne lądowanie pod Talasea, po którym doszło do niewielkich walk na wyspie. W październiku 1944 roku australijska 5 Dywizja Piechoty przejęła odpowiedzialność za wyspę od wojsk amerykańskich i w następnym miesiącu przystąpiła do lądowania w zatoce Jacquinot, po czym rozpoczęła ograniczoną ofensywę w celu zabezpieczenia linii obronnej w najcieńszym przewężeniu wyspy pomiędzy zatokami Wide i Open, za którą blokowali przeważające siły japońskie do końca wojny. Japończycy uważali kampanię na Nowej Brytanii za akcję opóźniającą i utrzymywali swoje siły skoncentrowane wokół Rabaulu w oczekiwaniu na atak naziemny w tamtym rejonie, który nigdy nie nastąpił.
Operacje na Nowej Brytanii są uważane przez historyków za sukces sił alianckich. Jednak niektórzy z nich kwestionują konieczność stoczenia tej kampanii. Ponadto australijscy historycy odnieśli się krytycznie do faktu słabego wsparcia lotniczego i morskiego przydzielonego do operacji na wyspie od października 1944 roku do końca wojny.
Tło sytuacyjne Geografia Nowa Brytania to wyspa o kształcie półksiężyca na północny wschód od Nowej Gwinei. Ma około 595 kilometrów długości, a jego szerokość waha się od około 30 do 100 kilometrów; co czyni ją największą wyspą Archipelagu Bismarcka. Wnętrze Nowej Brytanii jest górzyste, z pasmem gór wulkanicznych o wysokości przekraczającej 1800 m n.p.m. biegnących przez większą część jej długości. Wybrzeże wyspy jest poprzecinane dużą liczbą zatok.
Na wyspie panuje klimat tropikalny. W czasie II wojny światowej góry były pokryte lasem deszczowym złożonym z wysokich drzew. Nadbrzeżne równiny, które otaczają większą część wyspy, pokryte były gęstą dżunglą. Większość plaż na Nowej Brytanii była otoczona zalesionymi mokradłami, a duża liczba rzek i strumieni biegnie od źródeł w górach do morza. Wszystkie te cechy terenu znacznie skomplikowały ruch jednostek wojskowych na Nowej Brytanii. Liczba miejsc nadających się do lądowania na amfibiach była również ograniczona przez rafy koralowe, które odgradzają większość wybrzeża wyspy.
Populacja wyspy w 1940 roku została oszacowana na ponad 101 000 autochtonów oraz 4674 Europejczyków i Azjatów. Rabaul, położony na północno-wschodnim wybrzeżu Nowej Brytanii, był główną osadą na wyspie i największym miastem w Archipelagu Bismarcka. Miasto służyło jako stolica administrowanego przez Australię Terytorium Nowej Gwinei, odkąd siły australijskie zajęły tę dawną niemiecką kolonię w 1914 roku.
Okupacja japońska Siły japońskie zajęły Nową Brytanię w styczniu 1942 roku w ramach operacji mającej na celu zabezpieczenie Rabaulu, szybko pokonując mały garnizon australijski podczas bitwy o Rabaul. Inwazja została przeprowadzona zarówno po to, aby uniemożliwić siłom alianckim użycie tego miasta jako bazy do ataku na ważną japońską bazę na wyspie Truk na środkowym Pacyfiku, jak i w celu zdobycia Rabaulu, aby można go było wykorzystać do wsparcia potencjalnych, kolejnych ofensyw japońskich w regionie. Podczas gdy setki australijskich żołnierzy i lotników zdołało ewakuować się z wyspy pomiędzy lutym a majem, około 900 z nich zostało wziętych do niewoli, gdzie byli surowo traktowani. 500 europejskich cywilów schwytanych przez Japończyków zostało internowanych. 1 lipca 1942 roku 849 jeńców wojennych i 208 cywilów, którzy zostali schwytani na Nowej Brytanii, zginęło, gdy „Montevideo Maru” został storpedowany przez amerykański okręt podwodny w drodze do Japonii. Większość pozostałych internowanych Europejczyków została wywieziona na Wyspy Salomona, gdzie zmarli z powodu złych warunków.
thumb|left|Rozmieszczenie sił japońskich na Nowej Brytanii i pobliskich wyspach w listopadzie 1943 Japońskie władze przyjęły australijski system zarządzania wyspą przez wodzów wiosek, a większość z nich zadeklarowała lojalność wobec Japończyków, aby przetrwać lub zyskać przewagę nad innymi grupami etnicznymi. Nieliczni wodzowie, którzy odmówili współpracy z Japończykami, zostali surowo ukarani, a kilku zabito. Podczas gdy europejskie kobiety i dzieci zostały ewakuowane do Australii jeszcze przed wybuchem wojny, Azjaci nie otrzymali pomocy w wyjeździe. Chińska społeczność wyspy obawiała się, że zostanie zmasakrowana przez siły japońskie, tak jak miało to miejsce w innych miejscach na Pacyfiku, ale tak się nie stało. Jednakże chińscy mężczyźni byli zmuszani do pracy jako robotnicy, niektóre kobiety zostały zgwałcone, a w kilku przypadkach zmuszone do zostania „pocieszycielkami”.
Po zajęciu wyspy Japończycy założyli dużą bazę w Rabaulu. Obiekty zlokalizowane w pobliżu miasta były atakowane przez lotnictwo alianckie od początku 1942 roku, ale operacje te generalnie kończyły się niepowodzeniem. Do połowy 1943 roku w Rabaulu zbudowano sieć czterech lotnisk mogących pomieścić 265 myśliwców i 166 bombowców w umocnionych hangarach. Więcej samolotów można było zgromadzić również na niezabezpieczonych placach. Samoloty stacjonujące w tych obiektach działały przeciwko siłom alianckim na Nowej Gwinei i Wyspach Salomona. Miasto posiadało również duży port z rozległymi dokami i zapleczem logistycznym do naprawy statków. Na składowiskach oraz w magazynach w Rabaulu i okolicach były przechowywane duże zapasy wojenne. Jednak poza rejonem Rabaulu zostało zbudowanych niewiele innych obiektów japońskich na Nowej Brytanii, jedynym wyjątkiem było wysunięte lotnisko w Gasmata na południowym wybrzeżu wyspy. Zarówno Japończycy, jak i Australijczycy utrzymywali małe grupy obserwatorów wybrzeża w różnych miejscach Nowej Brytanii; Australijczycy byli cywilami, którzy zgłosili się na ochotnika do pozostania na wyspie po inwazji.
W 1943 roku na Nowej Brytanii wylądowały małe grupy personelu Allied Intelligence Bureau (AIB), w skład którego wchodziły wojska australijskie i oddziały kolonialne z Nowej Gwinei. Jednostki AIB dążyły do zbierania informacji wywiadowczych, przywrócenia australijskiej suwerenności nad wyspą i ratowania zestrzelonych lotników alianckich. Japończycy przez cały okres okupacji wyspy podejmowali wysiłki w celu wytropienia alianckich strażników wybrzeża oraz pracowników AIB i popełnili liczne zbrodnie na pomagających im cywilach. AIB również przeszkolił i wyposażył grupy miejscowej ludności, aby wciągnąć ich do walki jako partyzantów, co doprowadziło do udanej, choć mało intensywnej kampanii partyzanckiej przeciwko garnizonowi japońskiemu. Jednak wywołało to również wojnę plemienną z tymi wioskami, które oskarżano o kolaborację z Japończykami.
Siły przeciwników Do 1943 roku na Nowej Brytanii i pobliskiej, mniejszej wyspie, Nowej Irlandii, zgromadzono ponad 100 000 japońskich żołnierzy i cywilów. Znajdowali się oni w dyspozycji 8 Grupy Armijnej pod dowództwem gen. Hitoshiego Imamury: 17 Dywizja (11 429 personelu z chwilą zakończenia wojny); 38 Dywizja (13 108); 39 Brygada (5 073); 65 Brygada (2729); 14 Pułk (2444); 34 Pułk (1879) i 35 Pułk (1967). Razem te formacje osiągnęły siłę równą czterem dywizjom. Wojska marynarki wojennej stanowiły odpowiednik jeszcze jednej dywizji. Pod koniec wojny te japońskie siły zajmowały teren ograniczony tylko do Rabaulu i otaczającego go półwyspu Gazelle. Oddziały te nie miały wsparcia morskiego, ani powietrznego i były coraz bardziej izolowane, a ostatecznie odcięte od zaopatrzenia wskutek działań aliantów, co oznaczało, że garnizon pozostawał w dużej mierze osamotniony. Rzeczywiście, bezpośrednia komunikacja pomiędzy Rabaulem, a Japonią została zerwana w lutym 1943 roku i przywrócona dopiero po wojnie.
Natomiast wojska alianckie, wspomagane przez miejscową ludność cywilną, przez całą kampanię funkcjonowały na poziomie dywizji lub niższym; amerykańska grupa zadaniowa „Director”, która zabezpieczyła Arawe, była faktycznie pułkowym zespołem bojowym opartym na 112 Pułku Kawalerii. Później przybyła 1 Dywizja Marines, zanim wyspę przekazano 40 Dywizji Piechoty, a następnie australijskiej 5 Dywizji. Wynikało to częściowo z błędnego oszacowania wielkości sił japońskich utrzymujących wyspę, a także z szerszej strategii aliantów, która zakładała tylko ograniczone operacje na Nowej Brytanii, skupione początkowo na zajęciu i obronie lokalizacji odpowiednich dla założenia baz lotniczych, a następnie wiązaniu walką większych sił japońskich.
Wstępne operacje thumb|Operacje alianckie i japońskie związane z operacją Cartwheel od czerwca 1943 do kwietnia 1944 Od połowy 1942 roku alianckie plany dotyczące przyszłej ofensywy na Pacyfiku skupiały się na zdobyciu lub zneutralizowaniu Rabaulu. W lipcu 1942 roku Kolegium Połączonych Szefów Sztabów zarządziło dwuetapową ofensywę na Rabaul. Siły przydzielone do obszaru południowego Pacyfiku zostały skierowane do zajęcia Wysp Salomona, poczynając od Guadalcanal. Jednocześnie jednostki przydzielone do obszaru południowo-zachodniego Pacyfiku, dowodzone przez gen. Douglasa MacArthura, miały zabezpieczyć Lae i Salamaua na północnym wybrzeżu Nowej Gwinei. Po zakończeniu tych operacji siły z obu tych obszarów miały wylądować na Nowej Brytanii i zająć Rabaul. Plan ten okazał się jednak zbyt ambitny, ponieważ MacArthurowi brakowało sił potrzebnych do wykonania jego pierwotnych zadań. Japońska ofensywa na Port Moresby, która została odparta po kilku miesiącach ciężkich walk w kampanii o szlak Kokoda, bitwie w zatoce Milne i bitwie pod Buna–Gona, również zakłóciła plany aliantów, ale pozostawiła pod ich kontrolą terytorium potrzebne do rozpoczęcia własnej ofensywy.
Alianci ponownie przedstawili swoje plany na początku 1943 roku. Po ważnej konferencji, 28 marca Kolegium Połączonych Szefów Sztabów wydało nowy plan neutralizacji Rabaulu, który został nazwany operacją Cartwheel. Zgodnie z tym planem siły MacArthura miały założyć lotniska na dwóch wyspach u wybrzeży Nowej Gwinei, zająć rejon półwyspu Huon i wylądować w zachodniej części Nowej Brytanii. Wojska obszaru południowego Pacyfiku miały kontynuować swoją ofensywę przez Wyspy Salomona w kierunku Rabaul, kończąc lądowaniem na Wyspie Bougainville’a. Podczas gdy początkowe plany operacji Cartwheel nakazywały MacArthurowi zdobycie Rabaulu, w czerwcu 1943 roku Kolegium Połączonych Szefów Sztabów Stanów Zjednoczonych zdecydowało, że jest to niepotrzebne, ponieważ japońska baza mogła zostać zneutralizowana blokadą i bombardowaniem z powietrza. MacArthur początkowo sprzeciwiał się tej zmianie planów, ale została ona zatwierdzona przez Kolegium Połączonych Szefów Sztabów Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych na konferencji w Quebecu w sierpniu.