Masakra w Adanie (, ) – pogrom ludności ormiańskiej, który miał miejsce w mieście Adana i innych miejscach wilajetu Adana w Imperium Osmańskim w kwietniu 1909 roku.
Osmańskie i ormiańskie ugrupowania rewolucyjne współpracowały ze sobą w celu doprowadzenia do detronizacji sułtana Abdülhamida II i przywrócenia rządów konstytucyjnych w czasie rewolucji młodoturków w 1908 roku. Rok później fundamentaliści islamscy, sympatycy Abdülhamida II, dokonali próby kontrrewolucji osmańskiej. W odpowiedzi na te wydarzenia 13 kwietnia (według kalendarza muzułmańskiego 31 marca) oddziały wojskowe sympatyzujące z młodotureckim Komitetem Jedności i Postępu opanowały Konstantynopol (indydent 31 marca). Chociaż bunt zwolenników sułtana trwał zaledwie 11 dni, spowodował serię pogromów i masakr na Ormianach, jako grupie sympatyzującej z młodoturkami, w prowincji Adana, które trwały ponad miesiąc. W Adanie i okolicznych miastach zginęło wtedy od 20 000 do 25 000 ludzi, głównie Ormian, lecz również około 1300 Asyryjczyków.
W przeciwieństwie do wcześniejszych masakr hamidiańskich, wydarzenia te nie były organizowane przez rząd centralny, lecz inspirowane przez lokalnych urzędników, intelektualistów i duchownych islamskich, w tym zwolenników Komitetu Jedności i Postępu w Adanie. Geneza masakr była zakorzeniona również w różnicach politycznych, ekonomicznych i religijnych. Ormiańska część populacji Adany została opisana jako „najbogatsza i najlepiej prosperująca”; a pogromy obejmowały także zniszczenie „ciągników rolniczych i innego rodzaju sprzętu zmechanizowanego”. Ronald Grigor Suny stwierdza, że „wydarzenia w Adanie były bardziej jak miejskie zamieszki, które przerodziły się w pogrom, niż masowe mordy zainicjowane przez państwo”.
Tło wydarzeń W 1908 roku młodoturcy doszli do władzy w Imperium Osmańskim na drodze bezkrwawej rewolucji. W ciągu roku ludność ormiańska, zachęcona detronizacją sułtana Abdülhamida II, zaczęła udzielać się politycznie na rzecz nowego rządu, który obiecał dać im równe prawa z muzułmanami. Po brutalnych rządach Abdülhamida trwających od 1876 roku, powiązanych ze znoszeniem tak zwanego statusu dhimmi, Ormianie w Cylicji postrzegali powstający rząd młodoturków jako historyczną szansę. Ponieważ ormiańscy chrześcijanie otrzymali teraz prawo do noszenia broni i tworzenia ugrupowań o charakterze politycznym, wkrótce lojaliści Abdülhamida II, sami związani z systemem, który dokonał masakr hamidiańskich w latach 90. XIX wieku, zaczęli postrzegać wzmocnienie pozycji chrześcijan jako zagrożenie. Osmańska kontrrewolucja 1909 roku na moment odebrała władzę świeckim młodoturkom, a Abdülhamid II próbował odzyskać władzę dyktatorską. Zwracając się do reakcyjnej ludności muzułmańskiej z populistyczną retoryką wzywającą do ponownego wprowadzenia prawa szariatu pod sztandarem kalifatu panislamskiego, sułtan zmobilizował dużą część ludności przeciwko młodoturkom, a co za tym idzie, także przeciwko wspierającym ich Ormianom, identyfikując swoją osobę z historycznie islamskim charakterem państwa tureckiego. Choć wielu ormiańskich chrześcijan miało nadzieję na większą równość po rewolucji młodotureckiej, to związany również z ich rządami wzrost tureckiego nacjonalizmu i powszechne postrzeganie Ormian jako grupy o dążeniach separatystycznych, kontrolowanej i finansowanej przez Europejczyków, przyczyniły się do wzrostu wrogości wobec nich.
Przyczyny thumb|Ormianka z Adany, torturowana i okaleczona wielokrotnymi uderzeniami nożem thumb|Ulica chrześcijańskiej dzielnicy Adany sfotografowana w czerwcu 1909 roku thumb|Adana splądrowana i zniszczona po masakrze Według jednego ze źródeł, kiedy do Adany dotarły wieści o buncie w Konstantynopolu, wśród ludności muzułmańskiej krążyły spekulacje na temat zbliżającego się powstania ormiańskiego. 14 kwietnia dzielnica ormiańska została zaatakowana przez tłum muzułmanów, a w następnych tygodniach zginęły tysiące Ormian. Inne raporty podkreślają, że „potyczka między Ormianami i Turkami 13 kwietnia wywołała zamieszki, które doprowadziły do grabieży bazarów i ataków na dzielnice ormiańskie”. W wyniku tego dwa dni później zginęło ponad 2000 Ormian.
W swoim raporcie o masakrze w Adanie z sierpnia 1909 roku brytyjski wicekonsul, mjr Charles Doughty-Wylie, stwierdził, że „teoria o przygotowywaniu zbrojnej rewolucji ze strony Ormian jest obecnie powszechnie podważana przez wszystkich, bardziej inteligentnych ludzi”. Jednocześnie podkreślił, że powstanie nie mogłoby się rozpocząć bez pewnej koncentracji sił lub bez wysiłku, aby zająć i wykorzystać różne punkty umocnione, a w każdym razie Ormianie ze względu na swoją niewielką liczbę byliby „łatwym przeciwnikiem dla regularnej armii osmańskiej [...] Nie zostawiliby swoich synów i braci rozproszonych po całej prowincji na czas żniw bez broni, bez żadnej nadziei na ucieczkę”.
Powyższy raport Doughty-Wyliego zawiera rozdział pt. „Przyczyny masakry”. Z tego dokumentu ormiańsko-amerykański historyk Vahakn Dadrian cytuje fragment:
W tym kontekście Abdülhamid II, zdaniem Doughty-Wyliego, okrył się złą sławą, ponieważ „ustanowił modę na masakry”. Na podstawie tego samego dokumentu turecki politolog Kamuran Gurun wysnuwa wniosek, że rozszerzenie prawa do noszenia broni zapoczątkowało modę na publiczne chodzenie z bronią wśród Ormian. „Co gorsza”, wynikało z tego, jak pisał Doughty-Wylie:
W schyłkowym okresie istnienia Imperium Osmańskiego Ormianie byli uważani za wrogów również ze względu na ich względną zamożność i spory z poborcami podatkowymi. Z kolei historyk Stephan Astourian zwrócił uwagę na takie przyczyny, jak wzrost niechęci wśród miejscowych muzułmanów wobec rosnącej imigracji ormiańskich chrześcijan do Adany, wprowadzenie przez ormiańskich właścicieli ziemskich nowych, zaawansowanych technologicznie maszyn, które miałaby wyprzeć wielu tureckich rolników i rzemieślników oraz rozpowszechniona plotka, że znany ormiański właściciel ziemski miał zostać koronowany na władcę ormiańskiego królestwa Cylicji.
Masakra thumb|Podczas masakry spłonęły dzielnice ormiańskie w Adanie Szacuje się, że w Adanie zostało spalonych 4437 ormiańskich siedzib, co oznaczało, że prawie połowa miasta została zrównana z ziemią, dlatego po II wojnie światowej nawet część autorów żydowskich zaczęła opisywać te wydarzenia jako „ormiański holokaust”. Do 18 kwietnia ponad 1000 osób zginęło w samej Adanie, a nieznana liczba ofiar w Tarsie i Aleksandretcie. Tysiące uchodźców wypełniło amerykański konsulat w Aleksandretcie, a do jej brzegów został wysłany brytyjski okręt wojenny; z kolei trzy francuskie okręty wojenne przybyły do Mersin, gdzie sytuacja była „rozpaczliwa”, a wiele zachodnich konsulatów oblegali ormiańscy uchodźcy. Podobne sytuacje miały miejsce także w miastach Marasza i Hadjina, a szacunkowa liczba ofiar wkrótce wzrosła do ponad 5000. Rose Lambert, amerykańska misjonarka w Hadjinie, napisała w swojej książce, że bardzo wielu ludzi szukało schronienia w jej ośrodku misyjnym. Miano nadzieję, że brytyjski krążownik HMS „Diana” wywoła efekt „uspokajający”, cumując w porcie Aleksandretta, gdzie nadal szalała przemoc. Pojawiły się doniesienia, że „imperialne władze są albo obojętne, albo przebiegle zaangażowane w rzeź”.
thumb|Ta strona z publikacji z 1911 roku porównuje ruiny ormiańskiej dzielnicy w Adanie z nietkniętą dzielnicą turecką położoną tuż obok niej Pewien porządek został przywrócony 20 kwietnia, gdy rozruchy w Mersinie osłabły, a brytyjski pancernik był w stanie dostarczyć „zapasy i leki przeznaczone dla Adany”. Raport o Hadjinie wskazywał na to, że w mieście przetrzymywano Ormian „oblężonych przez muzułmańskie plemiona, które tylko czekają na zgromadzenie się w wystarczającej liczbie, aby rzucić się na improwizowane umocnienia wzniesione przez Ormian”. 8000 uchodźców schroniło się na terenie misji w Tarsie, gdzie przywrócono porządek, wprowadzając stan wyjątkowy; do tego czasu zginęło około 50 osób.
Wiadomość od amerykańskiego misjonarza w Hadjinie z 22 kwietnia opisywała, że w mieście co jakiś czas płoną budynki, okoliczne posiadłości ormiańskie zostały spalone, a całkowite oblężenie miasta było nieuniknione. Zgłoszono w niej także, że cała ludność ormiańska w Kırıkhan została „zarżnięta”; ormiańska wioska Dörtyul została otoczona i spalona; kolejny rozlew krwi miał miejsce w Tarsie; masakry miały miejsce w Antiochii, a zamieszki w Birejik. Co najmniej w jednym raporcie pochwalono „urzędników rządu tureckiego w Mersinie” za to, że zrobili „wszystko, co w ich mocy, aby rozwiązać problem”, chociaż „rezultaty ich wysiłków są bardzo ograniczone”. Gdy władze osmańskie starały się powstrzymać przemoc wymierzoną w chrześcijan w Imperium, ludność ormiańska „spogląda(ła) na młodoturków jak na ich przyszłą ochronę”.
Amerykański misjonarz stacjonujący w Tarsie, ale odwiedzający Adanę w tym okresie, Herbert Adams Gibbons z Hartford, opisał scenę z dni poprzedzających 27 kwietnia:
Rząd osmański wysłał armię, aby przywróciła spokój, ale według licznych doniesień miał tolerować przemoc lub brać w niej udział. Niepodpisany raport „The New York Timesa” z 3 maja 1909 roku wskazywał, że na miejsce masakr przybyli żołnierze osmańscy, ale nie wydawało się, żeby zależało im na zaprowadzeniu porządku:
Następstwa thumb|Masakra w Adanie na okładce „Le Petit Journal” thumb|Ruiny ulicy w chrześcijańskiej części Adany. Osmańscy żandarmi i żołnierze strzelali do chrześcijan z minaretu widocznego pośrodku zdjęcia thumb|Henry K. Carroll z Boards of Foreign Missions, wzywający Sekretarza Stanu USA do ochrony chrześcijan w Imperium Osmańskim thumb|Ormiańskie sieroty w domu dziecka Adana Dârüleytâm Według oficjalnych danych osmańskich w mieście Adana padło w sumie 3521 ofiar, a pośród nich 2093 Ormian, 782 muzułmanów, 613 Asyryjczyków i 33 Greków. Dane rządowe opierają się na zapisach urzędu stanu cywilnego i listach sporządzonych przez muchtarów i duchownych z niektórych miejscowości. Wielki wezyr Hüsejin Hilmi Pasza ocenił, że masakra była „kwestią polityczną, a nie religijną [...] Zanim ormiańskie komitety polityczne nie zaczęły organizować się w Azji Mniejszej, panował spokój. Zostawię wam osądzenie przyczyny rozlewu krwi”. Przyznając, że jego poprzednik, Abdülhamid II, zarządził „eksterminację Ormian”, wyraził swoją pewność, że „nigdy nie dojdzie do kolejnej masakry”.
W lipcu 1909 roku rząd młodoturków rozpoczął procesy wysokich urzędników państwowych i wojskowych za „udział w masakrach Ormian”. Na mocy wyroków sądach wojennych za udział w aktach przemocy stracono 124 muzułmanów i siedmiu Ormian. W odpowiedzi na kontrrewolucję i ormiańskie masakry w Adanie, Komitet Jedności i Postępu oraz ormiańska partia Dasznak zawarły we wrześniu 1909 roku porozumienie, na mocy którego obiecały „współpracować na rzecz postępu, konstytucji i jedności”. Obie strony oświadczyły, że pogłoski o działalności Ormian na rzecz oderwania się od Turcji są fałszywe. Związkowcy zadbali o każdorazową obecność ormiańskiego ministra w rządach tworzonych po 6 sierpnia 1909 roku, co również można zinterpretować jako próbę zademonstrowania dystansu młodoturków wobec wydarzeń w Adanie.