Saamowie, Lapończycy (Łoparowie, Loparowie; lap. Saami) – lud zamieszkujący głównie Laponię – krainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji.
Historycznie nazywani Lapończykami, które to miano jest obecnie uważane przez niektóre społeczności saamskie za obraźliwe. Saamowie są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii. Symbolami narodowymi Saamów jest saamska flaga, , saamski hymn i narodowy joik.
Jedna trzecia Saamów posługuje się językami saamskimi (z grupy języków ugrofińskich), pozostali mówią językami urzędowymi krajów, w których mieszkają.
Nazewnictwo Pochodzenie słowa Saami jest nieznane. Istnieje teoria łącząca Saami, Häme (region w Finlandii) oraz Suomi (fińskie określenie Finlandii) w grupę wywodzącą się od tego samego zapożyczenia z języków bałtyckich – *žēmē, oznaczające ziemię.
Pochodzenie określenia Lapończycy (szw. lappar, ros. лопь) jest nieznane, przez wieki została ona skojarzona ze szwedzkim słowem „lapp”, oznaczającym łatę i uznana za pejoratywną, sugerującą, że Saamowie noszą stare połatane ubrania lub że są ludem „przyszytym” do prawowitych mieszkańców Skandynawii. Historycznie Laponczyków po norwesku nazywano "lapper" lub "finner" (czyli Finowie), natomiast po szwedzku "lappar", a w Finlandii "lappalaiset".
Ruchy emancypacyjne Lapończyków w XIX i XX wieku w Norwegii i Szwecji były krytycznie nastawione do określenia "lapp" używanego wobec nich przez władze państwowe. W 1918 i 1921 roku zjazdy Saamów wyraziły życzenie, by władze stosowały wobec nich określenie "samer", które odpowiadało temu, jak sami siebie określają w językach saamskich. Z tego powodu od lat 20. XX wieku w Rosji oraz w ostatnich dziesięcioleciach w krajach nordyckich zaczęto upowszechniać nazwy oparte na rdzennej nazwie Saami.
Współcześnie w Norwegii, Szwecji i Finlandii określenie "lapp" jest powszechnie uznawane na pejoratywne i odradze się jego stosowanie. W języku polskim nazwa „Lapończycy” została wprowadzona bez negatywnego kontekstu i nie ma wydźwięku negatywnego. Jednocześnie we współczesnych badaniach skandynawistycznych w Polsce – zarówno językoznawczych, jak i literaturo- i kulturoznawczych – przyjęło się używanie określeń "Saamowie" oraz przymiotnika "saamski". Także w polskiej przestrzeni publicznej używa się endoetnonimu „Saamowie”.
Podział Saamów można podzielić na cztery główne grupy, w zależności od terenu, który zamieszkują. Poza nimi są też formy przejściowe, a także odrębne jak Saamowie rzeczni.
Saamowie górscy To Saamowie o koczowniczym trybie życia, zajmujący się pasterstwem reniferów, które są ich głównym źródłem utrzymania. Ze względu na sezonowe migracje mieszali w namiotach. Wypas reniferów różni się zależnie od pory roku i jest związany z nawykami paszowymi tych zwierząt. Latem zwierzęta muszą znaleźć się na pastwisku urodzajnym w trawy i zioła. Jesienią zwierzęta rozbiegają się w poszukiwaniu grzybów. Zimą wykopują resztki grzybów spod śniegu, a także żywią się różnymi mchami. Wiosną renifery spożywają głównie świeże pędy drzew, liście i wrzos.
Saamowie leśni Grupa Saamów leśnych zamieszkiwała zwłaszcza lasy Szwecji i Finlandii. Zajmowali się rybołówstwem i łowiectwem, głównie dzikiego renifera. Każda wspólnota miała także małe stado reniferów, których hodowla wpłynęła na to, że z czasem przeszli na osiadły tryb życia.
Saamowie morscy Saamowie morscy to społeczność, która mieszkała wzdłuż wybrzeża i ze względu na to szybko ulegli asymilacji. Trudnili się rybołówstwem i polowaniem na morskie ssaki, a niektórzy także uprawą roli. Brali aktywny udział w handlu m.in. byli częścią Ligi Hanzeatyckiej.
Saamowie wschodni Saamowie wschodni to grupa zamieszkująca półwysep Kolski. Z tego powodu uległa ona kulturowym wpływom Rosjan, ale także Samojedów i Komiaków, co wpłynęło głównie na ich religię i ubiór. Charakteryzowali się półkoczowniczym trybem życia, przemieszczali się między stałymi miejscami zamieszkania. Zajmowali się głównie rybołówstwem i hodowlą reniferów.
Historia thumb|Saamowie, autochtoni Laponii, około 1900 roku Ten koczowniczy lud trudnił się głównie myślistwem. Do XIV w. zamieszkiwali oni znaczny obszar Skandynawii (również obszar współczesnej Finlandii), później zostali zepchnięci na północ przez ludy skandynawskie i ugrofińskie. Genetycznie Saamowie są dość odlegli od innych ludów żyjących w Skandynawii, wykazując stosunkowo najbliższe (acz niewielkie) pokrewieństwo z Finami – przypuszczalnie w efekcie setek lat mieszania się populacji. Zajmują oni najmniej korzystne obszary tundry polarnej. Saamowie zostali schrystianizowani bardzo późno, bo dopiero w okresie od XVII do XIX wieku, przy czym Saamowie skandynawscy przyjęli luteranizm, a Saamowie kolscy – prawosławie.
Konflikt ze Szwecją Od 1993 rząd Szwecji odmawiał Saamom wyłącznego prawa do polowań i rybołówstwa w regionie Girjas Sami. 23 stycznia 2020 jednak wszystkich pięcioro sędziów Szwedzkiego Sądu Najwyższego podjęło decyzję o przyznaniu im tego prawa. Proces trwał ponad 10 lat. Ich konflikt i wyzysk ze strony znajdujących się na tych terenach państw liczy sobie jednak setki lat. W 1922 r. powołano w Szwecji Instytut Biologii Rasowej, gdzie badano Saamów pod kątem eugeniki. Dzieci Saamów były porywane i zabierane od ich rodzin i przymusowo osadzane w tzw. szkołach z internatem. Znane są także przypadki przeprowadzanych przez państwo sterylizacji celem doprowadzenia do stanu „czystości rasowej” w latach 50. XX w. Prawa do połowów były dzielone pomiędzy Saamów, a rząd Szwecji od 2016 roku. W wyniku wyroku z 2020 roku wzrosło poparcie dla ratyfikacji Konwencji 169 o Rdzennej Ludności Międzynarodowej Organizacji Pracy, której Szwecja dotąd nie podpisała.
W 2014 parlament Saamów uchwalił wezwanie do moratorium na wydobycie surowców na ich terenach. Wydobyciem miała zająć się brytyjska korporacja Beowulf Mining poprzez szwedzką spółkę zależną Jokkmokk Iron Mines AB. Deklarowano bogactwo złóż na 118,5 mln ton rud żelaza.
W XXI wieku na ziemi Saamów zaczęto odkrywać największe w Europie złoża pierwiastków ziem rzadkich, a także innych minerałów, o czym informowała szwedzka spółka wydobywcza LKAB. Jak przekazał prezes spółki, ich obecność była znana od około dwóch lat, jednak w wypadku niezniesienia ograniczeń na wydobycie, nie ruszy ono przez następnych 10-15 lat. Zwiększaniu wydobycia w Szwecji sprzeciwiała się współrządząca Szwecją w latach 2014–2021 partia Zielonych. Od czasu wyroku z 2020 roku (patrz wyżej) Saamowie dostają groźby śmierci. Rząd Szwecji przeprowadzał także przymusowe przesiedlenia Saamów z ich terenów.
Kultura i zwyczaje mały|Współcześni Saamowie w strojach ludowych Silne procesy asymilacyjne wymusiły na większości Saamów przejęcie osiadłego trybu życia, choć przez długi okres granice poszczególnych krajów nie miały dla koczowniczych Saamów większego znaczenia. Lud ten nadal trudni się tradycyjnymi zajęciami: myślistwem (Saamowie leśni), rybołówstwem (Saamowie nadbrzeżni, głównie nad Oceanem Arktycznym) czy hodowlą reniferów (Saamowie górscy).
Wśród Saamów ciągle żywy jest folklor, m.in. oryginalny kolorowy strój ludowy, rytmiczna forma śpiewu – tzw. joikowanie oraz zdobnictwo w rogu, kości i drewnie. Ciągle obecne są elementy szamańskich praktyk i animistycznych wierzeń.
mały|269x269px|Pasterstwo reniferów w Szwecji (2005)
Częścią tradycyjnej kultury Saamów jest hodowla reniferów. Jak wskazuje norweski parlament w swoim raporcie: „Hodowla reniferów przyczynia się do zachowania saamskiego języka, saamskich wartości i tradycji”. Współcześnie w Norwegii szacuje się, że około 3000 osób zajmuje się hodowlą reniferów. Jednym z wyzwań, z którymi muszą się mierzyć Saamowie, jest zmniejszanie się przestrzeni potrzebnej do wypasu zwierząt. Społeczność ta nie ma w tym zakresie wsparcia ze strony państwa, czego przykładem może być . W 2010 r. norweski rząd wydał zgodę na budowę dwóch dużych farm wiatrowych na terenie zimowego wypasu reniferów. Pomimo sprzeciwu miejscowych Saamów, którzy mieli tam swoje stada, budowa nie zatrzymała się, sprawa trafiła do Norweskiego Sądu Najwyższego, który w październiku 2021 r. orzekł, że zgoda na budowę elektrowni wiatrowej jest nieważna ze względu na złamanie artykułu 27. Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych. Mimo wyroku farmy wiatrowe nie zaprzestały swojej działalności, co doprowadziło do dużych protestów środowiska Saamów w Norwegii. W grudniu 2023 r. i marcu 2024 r. zostały zawarte porozumienia w sprawie rekompensat pomiędzy firmami i państwem norweskim a Saamami.
Sztuka Tradycyjną sztuką Saamów jest duodji, które w języku północnosaamskim oznacza rękodzieło. Można dokonać podziału duodji na twarde i miękkie. Twarde duodji to przedmioty wyrabiane na przykład z drewna, rogów czy kości, np. wyrób sanek, noży lub nart. Natomiast miękkie duodji odnosi się do wyrobów ze skóry, tekstyliów, haftu czy wstążek. Elementem kultury i tożsamości Saamów jest tradycyjny . Jego wygląd może różnić się w zależności od miejsca zamieszkania, pokrewieństwa, stanu cywilnego i płci. W ostatnich latach pojawiły się także kursy tworzenia niebinarnych strojów. Nauka duodji była niegdyś częścią wychowania wielu Saamów. Obecnie w Norwegii sztuka duodji jest częścią programu „Design og håndverk” (wzornictwo i rękodzieło) w szkołach zawodowych. Istnieje także możliwość podjęcia studiów w tym zakresie na Uniwersytecie Sámi.
Muzyka mały|Saamski bęben, pochodzący prawdopodobnie z Lule lappmark Tradycyjna muzyka saamska wyróżnia się na tle otaczających ją kultur. Najważniejszą rolę pełni tu wokal, a ten rodzaj piosenek określa się jako joik. Dawniej joikowi towarzyszył charakterystyczny . Poza nim w części Laponii sporządzano , czyli mały instrument dęty stworzony z ogonka dzięgiela leśnego. Wśród saamskiej muzyki można wyróżnić także pieśni religijne i kołysanki.
Religia Wierzenia Saamów były związane z naturą i animizmem. Ważnym elementem w saamskich wierzeniach jest seide, czyli święty kamień, który mógł sprawić, że polowanie będzie udane lub zapewnić dobrą pogodę.
Funkcję szamana pełnił noaide, który był osobą łączącą świat ludzi ze światem zwierząt i światem duchów. To duchy decydowały o tym, kto będzie noaide. Najczęściej był to mężczyzna, ale zdarzało się także, że kobiety pełniły tę funkcję. Noaide przy użyciu saamskiego bębna wprowadzał się w trans – kiedy jego ciało leżało na ziemi, dusza przy wsparciu pomocnych duchów mogła podróżować do zaświatów lub dowolnego miejsca na ziemi, żeby otrzymać rady od bogów bądź zmarłych. Ze względu na swój kontakt z duchami i bogami szamani mogli uzdrawiać chorych.
Bogowie byli podzieleni na cztery różne kategorie, zależnie od ich miejsc działania: ponad niebem, w niebie i powietrzu, na ziemi, pod ziemią. Ich wizerunki były często umieszczanie na saamskich bębnach.
Główne bóstwa saamskich wierzeń:
, Peive – bóg słońca, centralna postać w saamskich wierzeniach. – bóg wiatru. , Aske – bóstwo księżyca. Tiermes, Horagálli – bóg pioruna, burzy. – „człowiek krwi”, „starszy”, bóg łowów, władał dzikimi zwierzętami. – „odźwierna”, pilnowała drzwi. – „łuczniczka”, wierzono, że wszystkie dzieci pierwotnie są stworzone jako dziewczynki, ale Juksáhkká może zmienić płeć płodu i dlatego nazywana jest strażniczką chłopców. – „matka plemienia”, bogini-matka bóstw ziemskich. – „prządka”, córka Máttaráhkká, pomagała w czasie narodzin dziecka oraz cielenia się reniferów.
Demografia