Diagnostyka laboratoryjna, analityka medyczna, analityka kliniczna, medycyna laboratoryjna – dyscyplina medycyny, której zadaniem jest określanie składu i parametrów biologicznych i fizykochemicznych krwi lub innych materiałów pobranych od pacjenta. Badanie laboratoryjne prowadzi się in vitro przy użyciu technik mikroskopowych, biochemicznych, immunologicznych, bakteriologicznych, analizy instrumentalnej i służy ustaleniu rozpoznania lub monitorowaniu leczenia.

Najnowsze osiągnięcia w zakresie biomedycyny Polska Akademia Nauk, i powstającej medycyny molekularnej związane są ściśle z rozwojem nowego działu diagnostyki laboratoryjnej, opartej na metodologii biologii molekularnejDiagnostyka molekularna -artykułWspółczesna diagnostyka molekularna – artykułBiologia molekularna w medycynie, pod redakcją Jerzego Bala, PWN 2008,Biologia molekularna. Krótkie wykłady] P.C. Turner, A.G. McLennan, A.D. Bates, M.R.H. White, tytuł oryginalny: Instant Notes in Molecular Biology, PWN 2007, Zakładu Biochemii i Biologii Molekularnej CMKP,, mającej zastosowanie w dziedzinach takich jak: laboratoryjna genetyka medyczna, laboratoryjna biologia medyczna, laboratoryjna chemia medyczna, laboratoryjna fizyka medyczna, laboratoryjna diagnostyka sądowa, laboratoryjne ustalanie zgodności tkankowej (immunogenetyka), w których wykorzystuje się technologie z zakresu: inżynierii genetycznej, biochemii, biofizyki, biotechnologii, immunologii molekularnej, biologii komórki, bioinżynierii, biologii systemowej, bioinformatyki, nanobiotechnologii i innych działów związanych z biologią medyczną i biomedycynąBiochemia, Jeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko, tytuł oryginalny: Biochemistry, Fifth edition, 2002 W.H. Freeman and Company, New York and Basingstoke, PWN 2007,Biochemia Harpera Ilustrowana, tytuł oryginalny: HARPER'S ILUSTRATED BIOCHEMISTRY, Murray Robert K., Granner Daryl K., Rodwell Victor W., przekład: Kokot Franciszek, Koj Aleksander, Kozik Andrzej, PWN 2008,Human Genome ProjectHuman Genome OrganizationThe Cancer Genome Atlas – projekt opracowania atlasu genomu rakaBiofizyka molekularna, PWN 2010Najwazniejsze zadania biotechnologii medycznej w Polsce, Komitet Biotechnologii PAN,.

Poszczególne procedury diagnostyki laboratoryjnej określane są jako badania laboratoryjne lub – zwłaszcza w starszym piśmiennictwie, badania pracowniane (wykonane w pracowni, czyli w laboratorium).

Dyscypliny w obrębie diagnostyki laboratoryjnej W obrębie analityki medycznej wyróżnić można specjalności zestawione w tabeli poniżej. W niektórych krajach, w tym w PolsceZobacz też: KIDL – Specjalizacje, istnieje możliwość kształcenia podyplomowego personelu laboratoryjnego z określonych dyscyplin.

+ Dyscypliny w analityce medycznej: Nazwa Przykład badania laboratoryjnego Biochemia kliniczna oznaczenia stężenia amoniaku we krwi Mikrobiologia i wirusologia lekarska wykonanie posiewu moczu i oznaczenie lekowrażliwości drobnoustrojów Laboratoryjna genetyka medyczna poszukiwanie swoistych translokacji u chorych na przewlekłą białaczkę szpikową Laboratoryjna immunologia kliniczna ocena zgodności tkankowej u dawcy i biorcy przeszczepu Laboratoryjna toksykologia kliniczna ustalenie przyczyny zatruciaHematologia wykonanie badania morfologicznego krwiTransfuzjologiaustalenie grupy krwiImmunogenetykaustalenie zgodności tkankowejParazytologia laboratoryjna poszukiwanie pasożytów w kale

Dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej Ministerstwo Zdrowia prowadzi i uzupełnia (w kolejnych rozporządzeniach) listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej według CMKP. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2016 r, zmieniającego rozporządzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych wprowadzono dodatkowo 4 nowe dziedziny podstawowe mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. Na liście wymienionego Rozporządzenia widnieją: cytomorfologia medyczna epidemiologia laboratoryjna diagnostyka medyczna laboratoryjna genetyka medyczna laboratoryjna genetyka sądowa laboratoryjna hematologia medyczna laboratoryjna immunologia medyczna laboratoryjna parazytologia medyczna laboratoryjna toksykologia medyczna laboratoryjna toksykologia sądowa laboratoryjna transfuzjologia medyczna mikrobiologia medyczna zdrowie publiczne.

Jednocześnie w uchylonym rozporządzeniu z 2009 r. zapisano: „§ 35. 1. Jeżeli dotychczasowe przepisy nie przewidywały uzyskiwania tytułu specjalisty w danej specjalności lub w danej specjalności nie ma wystarczającej liczby osób posiadających tytuł specjalisty, konsultant krajowy w danej dziedzinie lub w dziedzinie pokrewnej, jeżeli w danej dziedzinie nie ma powołanego konsultanta, wskazuje osoby, którym mogą być powierzone określone w rozporządzeniu obowiązki: 1) kierownika specjalizacji w tej specjalności, 2) członka Komisji, oraz wydaje zaświadczenie potwierdzające powierzenie tych obowiązków. 2. Osoby, o których mowa w ust. 1, muszą posiadać doświadczenie zawodowe i dorobek naukowy odpowiadający tej specjalności.”

Regulacje prawne Do 2022 r. dokumentem podstawowym regulującym zagadnienia diagnostyki laboratoryjnej była Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej () zwana dalej ustawą KIDL. Dzieliła ona personel laboratoryjny na samodzielnie prowadzący diagnostykę (zwanych diagnostami laboratoryjnymi) i pracujących pod nadzorem, wyspecjalizowanych często w zaawansowanej diagnostyce laboratoryjnej (np. biologów molekularnych), którzy nie posiadali uprawnień diagnosty laboratoryjnego.

W 2006 roku Krajowy Zjazd Diagnostów Laboratoryjnych przyjął „Kodeks Diagnosty laboratoryjnego”, którego autorem jest dr Kazimierz Szałata.

Formalno-prawny nadzór nad diagnostyką laboratoryjną w Polsce sprawowała Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych (KRDL), prowadząca m.in. ewidencję laboratoriów oraz Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych (KIDL) jak również organy, które w imieniu poszczególnych Urzędów Wojewody zajmowały się rejestracją zakładów opieki zdrowotnej (ZOZ i NZOZ). Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej zawierała szereg regulacji, w tym definiujących podstawowe obowiązki KRDL, gdzie np.: w art. 35 zapisano, że „do zadań samorządu” (diagnostów laboratoryjnych) „należy w szczególności:” „p.2 reprezentowanie diagnostów laboratoryjnych oraz ochrona ich interesów zawodowych;”, „p.3 działanie na rzecz stałego podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez diagnostów laboratoryjnych;”, „p.5 integrowanie środowiska diagnostów laboratoryjnych;”, jak również: b) w art. 47. wymienionej powyżej ustawy zapisano również, że: „do zakresu działania Krajowej Rady należy: „p.1 reprezentowanie samorządu wobec organów państwowych i samorządowych, sadów, Narodowego Funduszu Zdrowia, instytucji i organizacji;”, „p.3 udzielanie opinii o projektach aktów prawnych oraz przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych z zakresu ochrony zdrowia;”, „p.4 opiniowanie programu studiów wyższych i studiów podyplomowych z zakresu diagnostyki laboratoryjnej;”, „p.8 koordynowanie doskonalenia zawodowego diagnostów laboratoryjnych; „p.12 wykonywanie innych zadań określonych w ustawie oraz przepisach odrębnych.”, Konsekwencją ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. było powstanie szeregu regulacji prawnych organów zależnych w tym Rozporządzeń Ministerstwa Zdrowia jak również uchwał KRDL np.: załącznik nr 1 do uchwały nr 16/II/2007 KRDL z dnia 2 marca 2007 roku w sprawie zmiany uchwały nr 1/2003 KRDL z dnia 13 stycznia 2003 r., gdzie w § 4 Regulaminu Działania Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych zapisano, że: „p.1. Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych dla realizacji zadań i spełnienia obowiązków może, na czas trwania swojej kadencji, powoływać następujące komisje: „p.4. Komisje do Spraw Kształcenia i Specjalizacji,”, „p.8. Inne komisje nadzwyczajne i stałe, w zależności od potrzeb.”

W 2022 r. wydano nową ustawę o medycynie laboratoryjnejUstawa z dnia 15 września 2022 r. o medycynie laboratoryjnej ().. Utrzymała ona KIDL i KRDL. Diagnosta laboratoryjny

Uprawnienia Uprawnienia diagnosty laboratoryjnego przyznawane są absolwentom analityki medycznej lub osobom kończącym podyplomowe studia kierunkowe w zakresie diagnostyki laboratoryjnej. Po wejściu w życie „ustawy KIDL” w 2001, uprawnienia diagnosty laboratoryjnego nadawano automatycznie również osobom pracującym w zawodach biologicznych, niemniej w chwili obecnej jest to niemożliwe i wymagane jest dodatkowe przekwalifikowanie ukierunkowane na klasyczną analitykę medyczną (pełne informacje na temat możliwości uzyskania uprawnień diagnosty laboratoryjnego zamieszczają na swoich stronach kierunki Analityki Medycznej).

Specjalizacje Specjalizacje w zakresie dziedzin mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej dostępne są wyłącznie dla osób, które zdobyły już uprawnienia diagnosty laboratoryjnego, stąd w przypadku osób, które, mimo że dysponują specjalistyczną wiedzą np. w zakresie biologii molekularnej, lecz nie ukończyły analityki medycznej, zachodzi formalna konieczność przekwalifikowania zawodowego w kierunku klasycznej analityki medycznej, której program studiów stanowi obecnie w Polsce podstawę kształcenia na podyplomowych kierunkach, umożliwiających nabycie uprawnień diagnosty laboratoryjnego. W rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 kwietnia 2004 r. w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych, wymieniono dostępne dziedziny specjalizacji. W kolejnym Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2009 r., zmieniającego rozporządzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych wprowadzono cztery nowe dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej w tym laboratoryjną diagnostykę sądową.

W Polsce obowiązują dwa uzupełniające się tryby postępowania w kształceniu specjalizacyjnym diagnostów laboratoryjnych: a) przystąpienie do regularnych, trwających zwykle 3-5 lat studiów specjalizacyjnych w wybranej dziedzinie mającej zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej, b) złożenie wniosku o uznanie dorobku zawodowego za równoważny programowi specjalizacji wybranej dziedziny i wniosku o dopuszczenie do egzaminu państwowego prowadzonego zwykle przez Centrum Egzaminów Medycznych w Łodzi.

Diagnostyka laboratoryjna jako specjalizacja lekarska W Polsce diagnostyka laboratoryjna jest jedną ze specjalizacji lekarskich trwającą 4 lata. Jest to jedna z wzajemnie uznawanych specjalizacji w krajach Unii EuropejskiejDyrektywa rady 93/16/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. mająca na celu ułatwienie swobodnego przepływu lekarzy i wzajemnego uznawania ich dyplomów, świadectw i innych dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji. Konsultantem krajowym diagnostyki laboratoryjnej od 3 października 2022 roku jest prof. dr hab. Barbara Bożena Dołęgowska.

Zobacz też diagnostyka medyczna

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej

Specjalizacje w diagnostyce laboratoryjnej:

,