Kołtun

thumb|Najdłuższy zachowany kołtun, Muzeum Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego thumb|Kołtun na ekspozycji w Głównej Bibliotece Lekarskiej w Warszawie

Kołtun ( „kołtun polski”, , ), zwany także gwoźdźcem, goźdźcem lub pliką – sklejony łojem i wydzieliną wysiękową (np. z powodu wszawicy) pęk włosów na głowie, powstały na skutek braku higieny lub niekorzystania ze szczotki bądź grzebienia. Powstawaniu kołtuna sprzyjało także powszechne wśród chłopstwa noszenie czapki. Stare przesądy medyczne zabraniały obcinania kołtunów z obawy przed negatywnym wpływem na zdrowie (zaburzenia psychiczne, ślepota). Noszenie kołtuna miało chronić przed chorobami i diabłem. Najdłuższy zachowany kołtun znajduje się w Muzeum Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, pochodzi z XIX w. i po rozwinięciu ma 1,5 m długości.

Niekiedy kołtun był zapuszczany celowo poprzez intensywne pocieranie włosów i niszczenie przez to ich struktury, co powoduje ich spilśnienie – w tym wypadku nie ma to związku z zaniedbaniami higienicznymi. Dawny kołtun tego rodzaju można porównać do dredów. Takie właśnie celowo hodowane kołtuny noszono na Pińszczyźnie i Mazowszu jeszcze na początku XIX w.

Zygmunt Gloger wspomina, iż kołtun był znany u dawnych plemion germańskich żyjących nad Renem i w dzisiejszej Bawarii, zaś w Polsce mówiło się o nim od końca XVI wieku. Gloger rekomenduje także prace naukowe nt. kołtuna autorstwa J. Dietla (1858) i H. Dobrzyckiego (1877).

Nazwa kołtun to zapożyczenie z ukraińskiego ковту́н (kowtún), które ostatecznie wywodzi się z prasłowiańskiego czasownika *kl̥tati „poruszać, kołysać”, od kołysania się kołtunów (porównaj polskie gwarowe kiełtać się). Od XVII wieku uważano kołtun za chorobę, która miała przybyć na ziemie polskie z Rusi. W pruskich charakterystykach z XVIII wieku używano nazwy Weichselzopf, czyli warkocz znad Wisły; piętnowanie kołtuna jako wyznacznika obcości występowało wśród wczesnonowożytnych Niemców także w odniesieniu do Żydów, katolików i czarownic, a sami polscy mieszczanie określali „kołtunami” przedstawicieli szlachty zagrodowej.

Walka z kołtunami W Krakowie Józef Dietl rozpoczął zwalczanie kołtunów oraz przesądu. Proponował czynić to przez nauczanie ludu, akcje w pismach, stosowanie represji polegających na odmawianiu osobom z kołtunem wstępu do urzędów i szkół, zakazie korzystania z zakładów dobroczynnych oraz dokonywaniu spisów „właścicieli” kołtunów. Wśród ludu rozniosła się wieść, że planuje się opodatkowanie kołtunów, co zniechęcało do ich noszenia.

Natomiast w Warszawie w 1862 profesor Aleksander Antoni Le Brun nakazał niezwłoczne obcinanie kołtunów wszystkim noszącym je pacjentom trafiającym do kliniki chirurgicznej. Zarazem przekonał się, iż to nie wywarło nigdy złego wpływu na ich zdrowie. Le Brun skomentował to w ten sposób:

Lekiem ludowym stosowanym do usunięcia kołtuna był odwar z wrońca widlastego, który skutecznie eliminuje wszy. Ich pozbycie się powodowało ustanie wydzielania płynu surowiczego z ran po ich ukłuciach, sklejającego włosy.

Kołtuny dziś Mimo, ze kołtun bywa kojarzony przede wszystkim ze zjawiskiem historycznym, nadal występuje współcześnie. Zmieniły się jednak okoliczności, w których powstaje. Takie przypadki mogą być związane zarówno ze stanem zdrowia i kondycją włosów jak i ze zmianami stylu życia czy ograniczoną możliwością codziennej pielęgnacji, długotrwałym stresem/depresją lub pobytem w szpitalu. Problem ten dotyczy wszystkich grup wiekowych, zarówno dzieci (kręcone suche włosy, kuracje na wszy) jak i dorosłych ( hospitalizacje, tryb życia ) jak i osób w kwiecie wieku ( leżący tryb życia, brak wsparcia w codziennych czynnościach pielęgnacyjnych)

Wraz ze zmianami społecznymi i kulturowymi zmieniło się również postrzeganie kołtunów. Już nie ma znaczenia religijnego czy magicznego natomiast obecnie traktowany jest jako efekt silnego i długotrwałego splątania włosów.

Powstawanie kołtunów Powstaniu kołtunów mogą sprzyjać długotrwałe tarcie i mechaniczne splątywanie włosów np. fryzury okolicznościowe z użyciem tapirowania włosów z lakierem do włosów, uszkodzenia struktury włosów, zabiegi chemiczne, choroby skory głowy, niektóre leki, ograniczona mobilność, przedłużona hospitalizacja lub niemożność pielęgnacji włosów.

Do splątania mogą prowadzić także określone zabiegi wykonywane na włosach, m.in. intensywne tapirowanie i utrwalanie fryzury kosmetykami, nie umiejętne wykonanie zabiegów typu "head spa" czy nieprawidłowo wykonane leczenie wszawicy ( często u dzieci) .

Opisano także przypadki pojawiające się u osób regularnie dbających o włosy, np. umyte, nie rozczesane włosy i spanie w nich "na mokro" , przy niektórych porowatościach włosów kołtun może samoistnie powstać w ciągu kilku godzin.

Kołtun należy odróżnić od fryzury typu dredy, które są tworzone celowo poprzez kontrolowane plątanie włosów.

Współczesne metody rozczesywania Współczesne podejście do kołtunów nie ogranicza się do ich obcięcia. W zależności od stopnia zbicia włosów, czasu powstania kołtuna, jego rozległości oraz kondycji włosów możliwe jest podjęcie próby częściowego lub całkowitego rozczesania.

Rozczesywanie polega na stopniowym rozluźnianiu zwartej masy włosów i dzieleniu jej na mniejsze fragmenty. Następnie uwalniane są pojedyncze pasma włosów, najczęściej poprzez prace od końca włosów w kierunku ich nasady. Proces może być długotrwały i wymagać wielogodzinnej pracy.

Współczesne metody rozczesywania kołtunów są nastawione przede wszystkim na możliwie duże ograniczenie utraty długości włosów. Przy bardzo mocno zbitych lub uszkodzonych włosach konieczne może być częściowe usunięcie najbardziej zniszczonych fragmentów.

Rozwój metod mechanicznego rozczesywania sprawił, że obecność kołtuna nie musi automatycznie oznaczać konieczności ścięcia wszystkich splatanych włosów. Dobór metod zależy jednak od indywidualnego przypadku.

Profesjonalna pomoc - rozczesywanie kołtunów W Polsce rozczesywanie kołtunów staje się co raz bardziej pożądaną usługą i w wielu miastach m. in w Warszawie , Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu i Szczecinie. Niektóre salony obecnie oferują rozczesywanie zaawansowanych kołtunów jako wyspecjalizowana, odrębną usługę fryzjerską wykonywaną przez więcej niż jedną osobę.

W 2026 roku szerzej komentowany był przypadek powstania silnych kołtunów po zabiegu head spa. Zdarzenie było opisane m.in. przez ogólnopolskie media.

Przypisy

Linki zewnętrzne Kołtun, czyli plica polonica Harcap i kołtun A Brief History of Plica Polonica

Kategoria:Przesądy Kategoria:Zwyczaje