Ofensywa Armii Północno-Zachodniej na Piotrogród – działania białego Korpusu Północnego, a następnie Armii Północno-Zachodniej wspierane przez Wielką Brytanię i Estonię, przeciwko oddziałom Armii Czerwonej (7 i 15 Armii Frontu Zachodniego) oraz Floty Bałtyckiej między majem a listopadem 1919 r., podczas wojny domowej w Rosji. Celem białych było zdobycie Piotrogrodu, byłej stolicy i jednego z kluczowych miast Rosji Radzieckiej. Ofensywa zakończyła się niepowodzeniem Armii Północno-Zachodniej.
Tło wydarzeń Białe oddziały w północno-zachodniej części Rosji europejskiej powstawały od 1918 r., znaczna część z nich otrzymała broń i umundurowanie od wojsk niemieckich (okupujących terytoria wskazane w traktacie brzeskim). Najpoważniejszą z tych formacji był korpus ochotniczy utworzony w Pskowie począwszy od września 1918 r. i dowodzony od października tegoż roku przez gen. Aleksieja WandamaJ. D. Smele, The „Russian”..., s. 126.. Żołnierze i oficerowie korpusu, który w listopadzie 1918 r. liczył ok. 4500 ludzi, rekrutowali się głównie spośród oficerów armii Imperium Rosyjskiego – niektórzy zostali zwolnieni z niemieckich obozów jenieckich, by móc zaciągnąć się do jednostki – a także antybolszewicko nastawionych studentów. Korpus musiał opuścić Psków, gdy wycofała się z niego armia niemiecka; udał się wówczas na terytorium Estonii i został formalnie podporządkowany armii niepodległego państwa estońskiegoJ. D. Smele, The „Russian”..., s. 127..
Znaczenie wsparcia zagranicznego dla białych W 1919 r. w północno-zachodniej Rosji siły antybolszewickie nie kontrolowały żadnego terytorium. Nie miały zatem baz wypadowych w granicach Rosji i musiały polegać w swojej walce na wsparciu państw trzecich, co oznaczało, że państwa te odegrały w tej walce znacznie większą rolę niż na innych frontach wojny domowejW. Cwietkow, Biełoje..., s. 301.. Wszelkie wahania w polityce tych państw miały silny wpływ na sytuację w obozie antybolszewickim; państwa trzecie, pomagając białym, dążyły przede wszystkim do realizacji własnych celów politycznych. Cele jednego państwa wchodziły w konflikt z celami innego, a często wzajemnie się wykluczały, co uniemożliwiało stworzenie jednego bloku antybolszewickiego. Sprzeczne cele Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Finlandii i Estonii w znacznej mierze przyczyniły się do ostatecznej klęski ofensywy białych na PiotrogródN. Kornatowski, Bor’ba.., s. 580–581..
Estonia Estonia w listopadzie 1918 roku została w znacznej części zajęta przez siły Rosji radzieckiej, lecz w toku wojny estońsko-bolszewickiej do lutego 1919 roku udało się wyprzeć Armię Czerwoną z jej terytorium. Tworzony w Pskowie korpus białych, noszący początkowo nazwę korpusu pskowskiego, a następnie przemianowany na Korpus Północny, został na początku 1919 r. przyjęty na służbę estońską. Tamtejsze elity nie życzyły sobie jednak zbytniego umacniania się pozycji białych na terytorium dawnej guberni estońskiej, niebezpodstawnie obawiając się o niepodległość swojego państwa w przypadku zwycięstwa białych w Rosji. Obawy te były uzasadnione, gdyż większość oficerów Korpusu Północnego była przeciwna istnieniu niezawisłej Estonii. Równocześnie jednak estońscy centryści i konserwatyści, którzy rządzili Estonią do kwietnia 1919 roku i kategorycznie odrzucali wszelkie kontakty z bolszewikami, udzielali białym pomocy w ich walceW. Cwietkow, Biełoje..., s. 319.. W grudniu 1918 r. władze estońskie zastrzegły, iż Korpus Północny nie powinien liczyć więcej niż 4500 żołnierzy, jednak w praktyce stan osobowy jednostki przekroczył tak ustalony limit. Od stycznia 1919 r. jednostką dowodził płk Anton Dzierożynski.
Sytuacja białych zmieniła się po dojściu do władzy w Estonii w kwietniu 1919 r. socjaldemokratów i socjalistów-rewolucjonistów, którzy nie mieli wątpliwości co do potrzeby zachowania niepodległości przez Estonię, ale patrzyły na bolszewików mniej wrogo. Nowe władze Estonii zwiększyły naciski na Korpus Północny, a prasa estońska, według wspomnień N. Iwanowa, „stale przedstawiała rosyjski korpus jako reakcyjne, baronowskie, wyłącznie antyestońskie przedsięwzięcie”. Taka zmiana nastawienia do korpusu zmusiła dowództwo tego ostatniego do przyspieszenia rozpoczęcia ofensywy, by móc opuścić terytorium nieprzyjaznej Estonii. Z kolei przywódcy ruchu białych swoimi negatywnymi wypowiedziami na temat niepodległości Estonii tylko podsycili nieufność Estończyków.
Finlandia Polityka rządu fińskiego wobec rosyjskiej wojny domowej była ambiwalentna. Z jednej strony w Finlandii bezlitośnie stłumiono powstanie fińskich czerwonych, a rządy obu krajów żywiły względem siebie nienawiść i nieufność. Z drugiej strony rosyjscy biali należeli do klasy, która przez stulecie była podstawą rosyjskich rządów w Finlandii. Wśród Finów dominowało przekonanie, że gdyby w Rosji powstał rząd białych o nastawieniu nacjonalistycznym, niepodległość Finlandii byłaby zagrożona. Takie obawy Finów były podsycane przez niewystarczająco jasne stanowisko adm. Kołczaka i Sazonowa w sprawie uznania niepodległości FinlandiiW. Cwietkow, Biełoje..., s. 305..
Za udział w ofensywie przeciwko bolszewikom Finlandia zażądała na konferencji pokojowej w Paryżu przyznania jej Karelii i Półwyspu Kolskiego, proklamowania autonomii guberni archangielskiej i ołonieckiej oraz zdemilitaryzowania Morza Bałtyckiego. Ponadto Mannerheim zwrócił się do Wielkiej Brytanii o oficjalne wsparcie planowanej operacji i udzielenie pożyczki w wysokości 15 milionów funtówThe Churchill-Mannerheim Collaboration in the Russian Intervention, 1919–1920. The Slavonic and East European Review. Vol. 80, Nr 1, styczeń 2002, s. 1–20..
Jeśli wiosną 1919 roku przywódcy białych uważali Finlandię za główny przyczółek i sojusznika podczas przyszłej ofensywy w północno-zachodniej Rosji, to do jesieni znaczenie Finlandii w oczach białego dowództwa spadło, a centrum koncentracji sił białych ostatecznie stała się EstoniaW. Cwietkow, Biełoje....
Ententa Wielka Brytania Wielka Brytania odegrała decydującą rolę w walce z bolszewikami w północno-zachodniej RosjiN. Kornatowski, Bor’ba..., s. 259.. Region bałtycki nigdy nie znalazł się w strefie wpływów brytyjskich, gdyż znajdował się w sferze interesów dwóch innych imperiów – niemieckiego i rosyjskiego. Jednak po zakończeniu I wojny światowej, gdy oba te imperia upadły, zainteresowanie Wielkiej Brytanii rozszerzyło się na BałtykN. Kornatowski, Bor’ba..., s. 242.. Londyn wykazał swoją obecność w regionie już w listopadzie 1918 r., wysyłając eskadrę swojej floty na Bałtyk. Próbując rozczłonkować i osłabić Rosję jako swojego rywala w Azji, Wielka Brytania jednoznacznie poparła młode republiki bałtyckieN. Kornatowski, Bor’ba..., s. 582–584.. W pierwszej połowie 1919 r. Wielka Brytania jedynie obserwowała działania białych w północno-zachodniej Rosji, wahając się i okazując niezdecydowanie w kwestii możliwego wsparcia ich walki z bolszewikami. Jednak w dużej mierze za sprawą działań Winstona Churchilla od maja 1919 r. pomoc Wielkiej Brytanii dla rosyjskich białych stawała się coraz skuteczniejsza, także dlatego, że nie pozwalała Niemcom odzyskać wpływów w regionie. W maju do krajów bałtyckich dotarły alianckie misje wojskowe pod dowództwem brytyjskich generałów. Do listopada 1919 r. Wielka Brytania udzielała białym znaczącej pomocy, dostarczając broń, sprzęt i amunicję. Następnie Londyn podjął jednak negocjacje handlowe z Rosją Radziecką, co w istocie oznaczało uznanie tej ostatniej i zakończenie walki przeciwko niej. Radziecki historyk Nikołaj Kornatowski oceniał, że zmiana ta wynikała z faktu, że brytyjska burżuazja, ze swojej natury związana z handlem i przemysłem, uznała, iż bardziej opłaci się jej wznowić handel z ogromnym rynkiem rosyjskim niż kontynuować kosztowną walkę zbrojną przeciw komunistom.
Francja Francja, będąc naturalnym sojusznikiem Rosji na kontynencie europejskim przeciwko niemieckiemu imperializmowi, była zainteresowana odtworzeniem „wielkiej, zjednoczonej i niepodzielnej Rosji” jako przeciwwagi dla ewentualnego odrodzenia potęgi NiemiecW. Cwietkow, Biełoje..., s. 390–392.. Jednak francuska misja wojskowa dotarła do Rewla dopiero 18 września 1919 r.; do tego czasu nie było mowy o skutecznej francuskie pomocy materialnej dla Armii Północno-Zachodniej. Szef misji generał Etievant podjął wszelkie możliwe kroki w celu wzmocnienia armii Judenicza i próbował przekonać rządy Finlandii i Estonii do tego samego, protestując przeciwko działaniom tej ostatniej na początku negocjacji pokojowych z Rosją Radziecką. Jednak wydarzenia zaczęły się rozwijać tak szybko, że jakakolwiek znacząca pomoc dla białych z Francji nie zdążyła nadejść, chociaż od połowy listopada, kiedy Wielka Brytania zdecydowała się ograniczyć swoją pomoc, to Francja okazała białym największe wsparcie. Od października aktywnie pracowano nad dla Armii Północno-Zachodniej transportu broni, sprzętu i amunicji z Francji drogą morską. Planów tych jednak nigdy nie zrealizowano w praktyce – nie wysłano żadnego okrętuN. Kornatowski, Bor’ba..., s. 512–514, 586–592..
Niemcy Usuwając Rosję znad Bałtyku w toku I wojny światowej i konsolidując ten sukces na mocy traktatu brzeskiego, Niemcy zdawały się pozbyć konkurenta i umocnić pozycję w regionie, który był celem ich aspiracji od wieków. Jednak za sprawą klęski w I wojnie światowej niemieckie sukcesy w regionie zostały zniweczone, a same Niemcy musiały zadbać o zachowanie przynajmniej minimalnych wpływów w młodych niepodległych państwach bałtyckich, konkurując już nie z Rosją, ale z Wielką Brytanią. Skrępowane warunkami traktatu wersalskiego Niemcy nie mogły działać w regionie w sposób jawny i bezpośredni, ale zostały zmuszone do szukania wsparcia w lokalnych siłach proniemieckich oraz dostarczania broni i sprzętu białym rosyjskim oddziałom zbrojnym utworzonym w Kurlandii i Inflantach, mając nadzieję, że będą one bronić niemieckich interesów. Jedną z tych sił, stworzoną w dużej mierze przez Niemców, była Rosyjska Zachodnia Armia Ochotnicza Pawła Bermondta-Awałowa, zachowująca proniemiecką postawę w odróżnieniu od proalianckiej armii Nikołaja Judenicza. Obawiając się, że wpływy aliantów wzrosną, jeśli armia Judenicza pokona bolszewików w regionie północno-zachodnim, Niemcy umiejętnie zagrali „kartą wielkorosyjską” armii Bermondta. Jego armia wystąpiła przeciwko niepodległości Łotwy w kulminacyjnym momencie ofensywy Judenicza. W rezultacie armia ta nie tylko nie wzięła udziału w walce z bolszewikami, ale wręcz przeciwnie, ściągnęła na siebie siły Estończyków, Łotyszy i floty brytyjskiej, które w tym momencie powinny były wspierać wojska JudeniczaN. Kornatowski, Bor’ba..., s. 481–482.J. D. Smele, The „Russian”..., s. 126–128..
Działania wojenne wiosną-latem 1919 roku Przygotowanie ofensywy, jej cele i zadania Niektórzy przywódcy białych w Estonii i Finlandii uważali za konieczne wymuszenie natychmiastowego marszu na Piotrogród (jak N. Iwanow, minister w rządzie północno-zachodnim utworzonym w sierpniu 1919 r.). Jednak ogólny plan gen. Aleksandra Rodzianki, który został naczelnym dowódcą Korpusu Północnego 1 czerwca 1919 r., był inny. Planując operację, zamierzał on przeprowadzić ofensywę nie najkrótszą drogą na Piotrogród, ale najpierw w kierunku Pskowa, Nowogrodu i dalej jeziora Ładoga. Ofensywę zaplanowano jako lokalną operację poszerzenia przyczółka na terytorium Rosji, by biali uniezależnili się od pomocy Estonii oraz zwiększyli zasoby mobilizacyjne i żywnościowe, które mogliby wykorzystać w przyszłościW. Cwietkow, Biełoje....