Nałęcze herbu Nałęcz (z ziemi ciechanowskiej) – polski ród szlachecki, wywodzący się ze średniowiecznego rodu heraldycznego Nałęczów. Ród ten pierwotnie zamieszkiwał na ziemi ciechanowskiej w gnieździe rodowym we wsi Nałęcze należącej do parafii w Przasnyszu. Nałęczów z Mazowsza należy odróżnić od Nałęczów z ziemi dobrzyńskiej, także noszących nazwisko Nałęcz.
Historia Przybycie Nałęczów na północne tereny Mazowsza Nałęcze z Kujaw Brzeskich przybyli w rejony Tańska na północy ziemi ciechanowskiej na Mazowszu pod koniec XIV wieku. Niektórzy z Nałęczów przybyli tam też ze środkowego Mazowsza z Gawarca. Nałęcze z Gawarca byli blisko spokrewnieni z Nałęczami z Kujaw Brzeskich mającymi główne gniazdo rodowe w PrzywieczerzynieA. Supruniuk, Uzupełnienia i uwagi do „Nowego kodeksu dyplomatycznego Mazowsza”, część III: dokumenty z lat 1356–1381, Studia Źródłoznawcze 40, 2002, s. 159..
Niemierza z Gawarca żył na przełomie XIV i XV wieku. Piegłowo w powiecie mławskim na Mazowszu było jednym z dóbr Niemierzy. Dobra te uzyskał przed 1419W dokumencie datowanym na 1419 jest wskazane, że synowie Niemierzy Więcław i Stanisław piszą się z Piegłowa (AGAD, Metryka Mazowiecka 3, k. 19).. W 1423 książę mazowiecki Siemowit IV nadał Niemierzy prawa nieodpowiedne i zwolnienie od kar oraz prawo chełmińskie na wieś PiegłowoT. Jurek (red. ogólna), Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu. Edycja elektroniczna: www.slownik.ihpan.edu.pl. Hasło: Piegłowo [dostęp 2020-12-04]..
Z dwóch zapisówAGAD, Metryka Mazowiecka 3, k. 116 v-117. wynika, że Niemierza miał trzech synów występujących na Mazowszu: Stanisława, Więcława i NałęczaW tym i innych dokumentach w języku łacińskim słowo Nałęcz zapisane jest jako Nalancz. Zapis słowa Nałęcz po łacinie jako Nalancz wynika z tego, że nie występują tam odrębne litery dla nosówek (ą, ę).. Jeden z synów używał nazwy rodu zamiast chrzestnego imienia. Synowie Niemierzy nabyli dobra w Tańsku w powiecie przasnyskim w 1419 i w 1420W 1419 (AGAD, Metryka Mazowiecka 3, k. 19). W 1420 (AGAD, Metryka Mazowiecka 3, k. 67)..
Tańsk złożony był z różnych przysiółków tworzących później tzw. okolicę szlachecką. Niektóre z nich istniały wcześniej, tak jak Tańsk-Dobrogosty, Tańsk-PrzedboryA. Borkiewicz-Celińska, Osadnictwo ziemi ciechanowskiej w XV wieku: (1370-1526), Wrocław 1970, s. 182.. Należały one do rodowców spokrewnionych z Niemierzą i jego synami. Na przykład Tomasz i Jakub z Gawarca w 1425 przekazali swoje części w Tańsku Szymonowi z GawarcaAGAD, Metryka Mazowiecka 333, k. 17.. Ponadto sami synowie Niemierzy odkupili części w Tańsku od rodowców z Kujaw BrzeskichDobra nabyli od Mikołaja z Toporzyszczewa i Tomasza z Janowic. Te dwie wsie odnaleźć można na Kujawach Brzeskich, gdzie mieli swoje dobra Nałęcze. Por.: J. Bieniak, Polskie rycerstwo średniowieczne, Kraków 2002 i J. Bieniak, Polskie rycerstwo średniowieczne. Suplement, Kraków 2005..
Nałęcze zamieszkali w Gawarcu, Piegłowie i Tańsku dali początek nowym gałęziom Nałęczów – Gawareckim, Piegłowskim i Tańskim herbu Nałęcz.mały|Współczesny widok na wieś Nałęcze
Powstanie wsi Nałęcze, gniazda rodowego Obszar, na którym została założona wieś nazwana Nałęcze, leżał na ziemiach rodu Załogów. Książę mazowiecki Janusz I nadał bliżej nieznanym braciom z Trzcianki 20 włók lasu Gdzew w pobliżu Przasnysza w 1426. Jednak już w 1437 właścicielem tego działu został Załoga (prawdopodobnie w drodze kupna), który tu się przeniósł, sprzedawszy swą część ojcowizny w JaćwiężynieA. Borkiewicz-Celińska, Osadnictwo ziemi ciechanowskiej w XV wieku: (1370-1526), Wrocław 1970, s. 64–65..
Synowie Załogi – Mączymir, Ścibor i Andrzej otrzymali jeszcze od księcia Bolesława IV dodatkowe 28 włók lasu gdzewskiego w 1451AGAD, Metryka Mazowiecka 4, k. 123 v.. Następnie niegługo po tym Nałęcz z Tańska zamienił z Mączymirem dobra w Tańsku na 9 i pół włóki lasu GdzewAGAD, Metryka Mazowiecka 6, k. 367 v (zapis jest mało czytelny; podobny zapis zawarty jest też na tylnej okładce Metryki Mazowieckiej 3). Wymiana 9 i pół włóki odpowiada 1/3 (z niewielkim naddatkiem) z 28 włók, które trzech synów Załogi uzyskało w 1451. Z dokumentów trudno dokładnie określić, kiedy Mączymir wymienił dobra z Nałęczem (można jedynie zawęzić do okresu w przedziale lat 1451–1455). Należy przyjąć, że wymiana nastąpiła tuż po nadaniu ze strony księcia Bolesława, czyli w 1451..
Nałęcz to zgodnie z imieniem chrzestnym MateuszMetryka Mazowiecka podaje, że Niemierza miał trzech synów występujących na Mazowszu: Stanisław, Więcława i Nałęcza. Dla określenia kim był Nałęcz kluczowym dokumentem jest zapis w kościelnych aktach sądowych z 1464 (Archiwum diecezjalne w Płocku, Ep. 9, k. 97 v). Stroną był pleban parafii w Przasnyszu i Mateusz Żołna zwany Nałęczem ze wsi Nałęcze.. Nazwa wsi Nałęcze pochodzi od używanego przezwiska rodowego pierwszego właściciela. Podobnie jak położone obok wsie Załogi od imienia Załoga, Łaguny od imienia Łaguna. Założenie tej wsi dało początek nowej gałęzi rodu - Nałęczom herbu Nałęcz.
Okres Królestwa Polskiego Z rejestru podatku łanowego z 1567 wynika, że we wsi Nałęcze było 5 gospodarstw szlacheckich, 4 zagrodników i 1 kowalAGAD, Archiwum Skarbu Koronnego I 1/7/0/3/40, k. 737..
Gdy Turcja atakowała pod Chocimiem w 1621 wsparciem miało być pospolite ruszenie. Ostatecznie zwołana szlachta nie wzięła udziału w walkach, ale została zwolniona do domu. Całość zebrała się w okolicach Lwowa i tam został sporządzony 21 października 1621 rejestr pospolitego ruszenia z ziemi ciechanowskiej. W rejestrze jest 14 Nałęczów (przy czym 1 został zwolniony do domu w drodze): Jakub syn Stanisława, Jakub syn Wojciecha, Kacper syn Stanisława, Marcin syn Jakuba, Mateusz syn Erazma, Paweł syn Jana, Paweł syn Jana, Paweł syn Józefa, Sebastian syn Jakuba, Sebastian syn Piotra, Wojciech syn Marcina, Wojciech syn Sebastiana, Wojciech syn Stanisława oraz nieznany z imienia Nałęcz, syn BaltazaraA. A. Pszczółkowski (opracował), Rejestr pospolitego ruszenia ziemi ciechanowskiej z dnia 21 października 1621, Warszawa 2021, s. 153-155, 161 i 166..
Na podstawie rejestru podatku pogłównego z 1662 wiadome jest, że było ówcześnie 10 Nałęczów, jako dziedziców części wsi w Nałęczach: Bartłomiej, Jan, Józef, 3 Mateuszów, Szymon, 2 Walentych, WojciechAGAD, Archiwum Skarbu Koronnego I 66, k. 342..
Szlachta Mazowsza ze względu na bliskość do Warszawy, gdzie na błoniach Woli dokonywano elekcji królów, zawsze była mocno reprezentowana. Szczególnie licznie była obecna podczas elekcji z 1697. Z samej ziemi ciechanowskiej przybyło jej 1.100W. Smoleński, Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej, Kraków 1908, s. 111., w tym 11 Nałęczów: Jakub, Jan, 2 Kacprów, 2 Mikołajów, Szymon, 2 Wojciechów, Walenty i Zygmunt, spośród łącznie 13.641 głosów oddanych na Augusta IIW. Kaczorowski, P. Dydyński, Reprezentacja Mazowsza i Podlasia wśród elektorów Władysława IV Wazy w 1632 roku, Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego, 9/2, 2006, s. 279..
Zgodnie z rejestrem podatku podymnego z 1775 wieś Nałęcze liczyła 12 domów (dymów), z czego 8 zamieszkałych było przez rodziny Nałęczów: Andrzeja, Antoniego, Jakuba, Jana, Józefa, Kazimierza, Wawrzyńca i WojciechaAGAD, księga Ciechanowskie grodzkie relacje oblaty 61, k. 43..
W okresie tym Nałęcze rozprzestrzeniają się nie tylko na ziemi ciechanowskiej, ale też na sąsiadujących ziemiach płockiej i różańskiej. Nałęcze odnotowani są w parafiach w Czernicach Borowych, Koziczynie, Karniewie (koło Makowa Mazowieckiego), Płońsku, Przasnyszu, GzachK. Chłapowski, S. Górzyński (oprac.), "Regestr diecezjów" Franciszka Czaykowskiego, czyli właściciele ziemscy w Koronie w 1783 r., Warszawa 2006, s. 436, 439, 512, 572, 582, 589 i 590..
XIX wiek W XIX wieku Nałęcze dalej rozprzestrzeniają się na ziemi ciechanowskiej. Odnotowani są w parafiach w Bogatym, Ciechanowie, Czernicach Borowych, Dzierzgowie, Gołyminie, Karniewie, Koziczynku, Krzynowłodze Małej, Krzynowłodze Dużej, Łysakowie, Opinogórze, Pałukach, Przasnyszu, Węgrze, Zeńboku, Zielonej i Żmijewie Kościelnym.
W prowadzonym przez heroldię w zaborze rosyjskim Spisie szlachty Królestwa Polskiego są wymienieni Nałęcze. Niektórzy z nich to Nałęcze z ziemi dobrzyńskiej. Nałęczami z ziemi ciechanowskiej byli Mateusz i Baltazar, synowie Piotra. thumb|Dwór Nałęczów w Nowym Żmijewie, projekt z 1920 (dom już nieistniejący)
Okres II Rzeczypospolitej W okresie niepodległości Polski na ziemi ciechanowskiej status ziemiański utrzymał Jan Teofil Nałęcz (1876-1956)T. Epsztein, S. Górzyński, Spis ziemian Rzeczypospolitej Polskiej w 1930 r. Województwo warszawskie, Warszawa 1991, s. 48. W spisie zawarci są też Nałęcze dobrzyńscy.. Jego dwóch synów Zygmunt (1904-1990) i Stanisław (1907-1982) miało zostać na ziemi ciechanowskiej jako gospodarze majątków Nowe Żmijewo i Wróblewko. W ramach tzw. reformy rolnej z 1944 majątki te zostały ostatecznie odebraneNowe Żmijewo liczące 132,5 hektary, Wróblewko 126,7 hektarów. Praca zbiorowa, Ciechanów w okresie władzy ludowej, Ciechanów 1970, s. 48..
Współcześnie Na ziemi ciechanowskiej współcześnie żyje kilkadziesiąt osób noszących nazwisko Nałęcz. Przemiany polityczne i społeczne po II wojnie światowej spowodowały migrację Nałęczów w różne rejony Polski. Potomkowie rodu są licznie reprezentowani na terenie województwa mazowieckiego, w tym w Warszawie.
W dniach 24-25 września 2022 został zorganizowany I zjazd rodu Nałęczów z ziemi ciechanowskiej. W trakcie zjazdu w parku w Rostkowie dokonano odsłonięcia pomnika, który jest upamiętnieniem rodu i zjazdu. Przywołany jest na nim ksiądz Balcer Nałęcz żyjący w XVII wieku, bo jego postać łączy ród z Rostkowem i Przasnyszem, gdzie był proboszczem i kapelanem bractwa różańcowego założonego dzięki staraniom Pawła Kostki, brata św. Stanisława.
Przedstawiciele mały|Pomnik ks. Balcera Nałęcza w parku w Rostkowie postawiony z okazji I zjazdu rodu Nałęczów, 25 września 2022 thumb|Nagrobek ks. Ksawerego Nałęcza na cmentarzu w Pałukach, odnowiony w 2024 ks. Balcer Nałęcz (żył w I połowie XVII w.) - proboszcz w latach 1645-1648 parafii p. w. św. Wojciecha w Przasnyszu. Odbudował kościół parafialny p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny po pożarze w 1645I. Galicka, H. Sygietyńska, Katalog zabytków w Polsce. Przasnysz i okolice, zeszyt 18, Warszawa 1980, s. 22-23. Zygmunt Nałęcz (ok. 1640-1705) - kwatermistrz regimentu w latach 60. XVII w.M.J. Nałęcz, Zygmunt Nałęcz – szlachcic z Mazowsza na wojnach w XVII wieku, „Rocznik Przasnyski 2023" tom X., elektor króla Augusta II w 1697 ks. Ksawery Nałęcz (1812-1880) - proboszcz w latach 1841-1880 parafii p. w. św. Gotard w Pałukach. Budowniczy kościoła parafialnego p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pałukach z fundacji hrabiego Wincentego Krasińskiego i parafianKs. M. M. Grzybowski, Duchowieństwo diecezji płockiej, Wiek XIX, tom 2, Płock 2010.Z. Sudolski, Wincenty Krasiński i współcześni. Studia i materiały, Warszawa 2003, s. 483. Józef Nałęcz (1832-1891) - uczestnik Powstania StyczniowegoE. Nałęcz, Pro domo sua et de Mazovia nostra, Ostrołęka 2011. Na podstawie zawartych w tej pozycji wspomnień Eugeniusza Nałęcza (1940-2015), prawnuka Józefa. Czesław Nałęcz (1892-1941) - farmaceuta, działacz związku zawodowego farmaceutów w okresie II RP Stanisław Nałęcz (1893-1943) - inżynier-elektryk, oficer liniowy w armii carskiej w latach 1915-1917 (porucznik), oficer Wojska Polskiego w latach 1920-1934 (porucznik), absolwent Politechniki Warszawskiej w 1929 Marian Nałęcz (1901-1972) - nauczyciel, dyrektor gimnazjów w Pułtusku, Płocku i Falenicy, uczestnik tajnego nauczania Janina Nałęcz (1902-1994) - ogrodnik i pracownik w zakładach opieki zdrowotnej, w zakładzie przeciwjagliczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Witkowicach pełniła m.in. funkcję wicedyrektora w latach 1934-1949, absolwentka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w 1928