mały|352x352px|Adam Przybylski,Wojna Polska 1918–1921 Bitwa pod Bobrujskiem – walki polskiej kombinowanej Dywizji Wielkopolskiej z sowiecką 8 Dywizją Strzelców toczone w pierwszym roku wojny polsko-bolszewickiej.

Geneza W drugiej połowie lipca 1919 Naczelne Dowództwo WP zakończyło prace nad planem szeroko zakrojonej operacji zaczepnej, której celem było opanowanie Mińska, Borysowa, Bobrujska i oparcie frontu o linię rzek Dźwiny i Berezyny.

W rozkazie operacyjnym Frontu Litewsko-Białoruskiego z 3 sierpnia 1919 przewidziano, że natarcie na Mińsk ubezpieczą na lewym skrzydle oddziały 1 Dywizji Piechoty Legionów w rejonie Mołodeczna, Wilejki, a na prawym skrzydle oddziały Grupy Operacyjnej gen. Lasockiego. 2 Dywizja Piechoty Legionów miała wykonać natarcie na miasto z północnego zachodu, a następnie miała ubezpieczyć Mińsk z kierunku Borysowa. Z kolei Grupa Wielkopolska gen. Konarzewskiego miała nacierać od południowego zachodu, a jednocześnie 1 pułk Ułanów Wielkopolskich miał wyjść na tyły Mińska i przeciąć drogę oraz linię kolejową Mińsk-Borysów.

Po zajęciu Mińska zaistniała możliwość kontynuowania przez wojska Frontu Litewsko-Białoruskiego działań zaczepnych aż do linii rzeki Berezyny. Gdy czołowe elementy Grupy Wielkopolskiej osiągnęły 24 sierpnia rejon Osipowicz, gen. Stanisław Szeptycki wydał rozkaz opanowania Bobrujska. W dniach 25–27 sierpnia oddziały Grupy zajęły pozycje wyjściowe. Oddziały sowieckie broniące Bobrujska przygotowały linie obronne nad rzeczką Wołczanką, wykorzystując silne umocnienia polowe z okresu I wojny światowej.

Walczące wojska JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko PolskieKombinowana Dywizja Wielkopolskagen. Daniel KonarzewskiFront Litewsko-Białoruski⇒ 3 pułk strzelców wielkopolskichppłk Arnold SzyllingGrupa północna→ szkoła podoficerskakpt. Świnarski→ I/3 pułku strzelców→ 4/3 pułku strzelcówpor. Adolf Łojkiewicz→ II/3 pułku strzelcówkpt. Władysław Lewandowski→ 5/3 pułku strzelcówppor. Jan Kłoś→ 6/3 pułku strzelcówppor. Gawroński→ 7/3 pułku strzelcówppor. Czesław Preiss⇒ 4 pułk strzelców wielkopolskichmjr Oskar BrezanyGrupa środkowa→ 1/4 pułku strzelcówppor. Adam Biedrzyński→ 2/4 pułku strzelcówppor. Stefan Żmuda-Trzebiatowski→ 5/4 pułku strzelcówppor. Wiktor Skotarczak→ 7/4 pułku strzelcówppor. Wegner⇒ 2/1 pułku czołgówkpt. Dufour⇒ 1 pułk ułanów wielkopolskichppłk Władysław AndersGrupa południowa→ 1 szwadronpor. Antoni Tuncelman (?)→ 3 szwadronpor. Jerzy Skrzydlewski→ 4 szwadronpor. Jan Czarnecki→ 2 szwadronpor. Andrzej Rojewskiw odwodzie⇒ baterie 3 pal wielkopolskiegomjr. Leon Dębski→ 1/3 pułku artylerii lekkiejpor. RosandaGrupa środkowa→ 3/3 pułku artylerii lekkiejppor. Tomasz Nowakowski→ 5/3 pułku artylerii lekkiejpor. GromczakiewiczGrupa północna→ 6/3 pułku artylerii lekkiejppor. Marian Jasiński⇒ 2 bateria 2 pac⇒ 2 bateria artylerii konnejpor. Alfred MilewskiGrupa południowa Armia Czerwona⇒ 8 Dywizja Strzelców15 Armia→ 67 pułk strzelców23 Brygada Strzelców→ 68 pułk strzelców

Walki pod Bobrujskiem Przygotowanie do działań thumb|Twierdza Bobrujsk – widok z lotu ptaka thumb|Gen. Daniel Konarzewski w sztabie 3 pułku strzelców wielkopolskich w czasie ofensywy na Bobrujsk w sierpniu 1919 thumb|Transport oddziałów armii gen. Józefa Hallera z Francji do Polski – czołg Renault FT-17 na platformie kolejowej thumb|Działania polskich czołgów na froncie pod Bobrujskiem thumb|Most kolejowy na Berezynie zniszczony przez bolszewików thumb|Pozycja 1 pułku strzelców wielkopolskich na przyczółku mostowym pod Bobrujskiem thumb|14 Dywizja Piechoty – 1 Dywizja Strzelców Wlkp. – w wojnie i pokoju thumb|Sztab 4 pułku strzelców wielkopolskich oraz oficerowie francuscy biorący udział w natarciu z czołgami po zajęciu Bobrujska thumb|Sztab 1 Dyw. Strz. Wlkp. w Bobrujsku z d-cą gen. Danielem Konarzewskim i szefem sztabu kpt. Jerzym Kwiecińskim

Przyczółek bobrujski był broniony przez sowiecki 67 i 68 pułk strzelców z 8 Dywizji Strzelców, dwa bataliony marynarzy, trzy pociągi pancerne (w tym jeden z obsługą niemiecką). Razem około 2500 żołnierzy.

24 sierpnia dowódca Grupy Wielkopolskiej otrzymał rozkaz opanowania Bobrujska. Generał Daniel Konarzewski postanowił uderzyć na miasto trzema grupami utworzonymi na bazie 3. i 4 pułku strzelców wielkopolskich oraz 1 pułku ułanów wielkopolskich. 27 lipca grupy rozlokowane były następująco: 4 pułk strzelców wielkopolskich – stanowisko dowodzenia w Tarasewiczach, I batalion z 2 i 3/3 pułku artylerii lekkiej wielkopolskiej w okolicy Boguszewki, II batalion z 1/3 pal w okolicy Starynki, III batalion (bez dwóch kompanii) w Głuszy. Dowódca 3 pułku strzelców wielkopolskich ppłk Arnold Szylling swój sztab rozwinął także w Tatarkowiczach, I batalion z 5/3 pal stacjonował w Tatarkowiczach południowych, II batalion z plutonem 6/3 pal w Tatarkowiczach północnych, a III batalion z 4/3 pap i 2/2 pułku artylerii ciężkiej w Motowidłach. Kompania odwodowa z plutonem 6/3 pal stacjonowała w Świsłoczy, a kompania osłaniająca tabory w Chołuju. 1 pułk ułanów wielkopolskich rozlokował się w rejonie Korytna – Ubołocie. Jeden szwadron pozostał w Boguszewiczach z zadaniem osłony linii Berezyny.

28 sierpnia Grupa Wielkopolska gen. Daniela Konarzewskiego rozpoczęła natarcie na Bobrujsk.

Działanie grupy północnej ppłk. Szyllinga Lewa grupa uderzeniowa w składzie: 3 pułk strzelców wielkopolskich, II/3 pal i 2/2 pac i dwa plutony saperów podeszła w rejon folwarku Durynicze i tu przyjęła ostateczne ugrupowanie bojowe. Do bezpośrednich działań wyznaczony został II batalion kpt. Władysława Lewandowskiego. Jego 6 i 7 kompania rozwinęła się od Berezyny aż do Durynicz, z zadaniem wiązania nieprzyjaciela ogniem. 5 kompania, wzmocniona plutonem szkoły podoficerskiej, przygotowywała się do natarcia w okolicy spalonych mostów pod Wołczynem. Dwie kompanie stanowiły odwód pułku.

Po krótkim przygotowaniu artyleryjskim, jako pierwsza ruszyła 5 kompania ppor. Jana Kłosia i prowadziła natarcie w kierunku Wołczanki. Po ciężkiej przeprawie „w bród”, wdarła się na nieprzyjacielskie pozycje, zdobyła je i rozpoczęła pościg przez Krasne na Pobokowicze. W tym czasie 6 kompania ppor. Gawrońskiego i 7. ppor. Preissa prowadziły walkę ogniową. W odwodzie, na kierunku działania 5 kompanii, maszerowała szkoła podoficerska kpt. Świnarskiego i 4 kompania por. Adolfa Łojkiewicza, z zadaniem osłony południowego skrzydła. Atakująca dalej w pierwszym rzucie 5 kompania za Pobokowiczami zniszczyła nieprzyjacielską baterię artylerii. Zdobyto 2 działa, 5 jaszczy i 2 karabiny maszynowe. Wykorzystując powodzenie 5 kompanii, 6 i 7 kompania sforsowały na szerokim froncie Wołczankę i spychały Sowietów na Pobokowicze. Tu czerwonoarmistów od tyłu zaatakował pluton 5 kompanii. Większość z nich poddała się lub wycofała w nieładzie. Nie pomógł im też wyprowadzony na tym kierunku sowiecki kontratak. Został odparty przez plutony szkoły podoficerskiej.

Około południa II/3 pułku strzelców wielkopolskich, już bez styczności z przeciwnikiem, ruszył w kierunku Bobrujska. Pozostałe pododdziały, które nie weszły do walki, maszerowały za nim. Do zdobytego już przez 4 pułk strzelców wielkopolskich Bobrujska dotarły około 17:00. I batalion stanął w rejonie dworca kolejowego Bobrujsk, II w centrum miasta, wysuwając na stację kolejową Berezyna 5 kompanię. Ta, po zniszczonym moście, zdołała jeszcze przeprawić placówkę na wschodni brzeg rzeki. II batalion przeszedł do Krzywego Kruka.

Działanie grupy środkowej mjr. Brezanego Jako pierwszy maszerował 4 pułk strzelców wielkopolskich mjr. Oskara Brezanego, wspierany przez 2 kompanię czołgów Renault FT kpt. Dufoura. Dowódca pułku przyjął ugrupowanie w trzy kolumny, a oddziały maszerowały w pasie między linią kolejową Osipowicze – Bobrujsk a szosą Słuck – Bobrujsk.

Pierwsza kolumna pod osobistym dowództwem mjr. Brezanego w składzie I batalion, 2 i 3 bateria 1 pułku artylerii polowej Wielkopolskiej i pluton saperów, łamiąc słaby opór nieprzyjaciela pod Gorbacewiczami, Pobokowiczami i Bałczynem, dotarła do skrzyżowania szosy z torem kolejowym. Tutaj została zatrzymana ogniem pociągu pancernego. Po wymianie ognia z polską baterią, pociąg wycofał się i jeszcze przed południem kolumna, nie napotykając przeciwnika, zajęła twierdzę i miasto. W tym czasie druga kolumna pod dowództwem ppor. Nowaka w składzie 5 i 7 kompania, kompania czołgów, 1 bateria 1 pap Wlkp. uderzyła na pozycje sowieckie nad Wołczanką. Pojawienie się czołgów było dużym zaskoczeniem dla czerwonoarmistów, którzy nie podjęli walki i wycofali się. Po krótkiej walce pod Siemkowem, a potem z pociągiem pancernym, kolumna zdobyła dworzec w Bobrujsku i około 15:00 wkroczyła do miasta zajętego już przez I batalion. Trzecia kolumna pod dowództwem ppor. Wiktora Skotarczaka, w składzie 6 i 8 kompania oraz 4 kompania ckm i oddział miotaczy min, przełamując sowiecką obronę pod Bybkowszczyzną, po południu wkroczyła do miasta.

Ostatecznie I batalion stanął w koszarach w twierdzy, II w centrum miasta, III na południe od dworca kolejowego, a czołgi w pobliżu stacji kolejowej. Do godziny 20:00 3 i 4 kompania ubezpieczały Bobrujsk patrolując brzeg rzeki.

Działanie grupy południowej ppłk. Andersa Prawa grupa uderzeniowa pod dowództwem ppłk. Władysława Andersa w składzie 1 pułk ułanów wielkopolskich (bez jednego szwadronu) z 2 baterią artylerii konnej por. Alfreda Milewskiego zebrała się na drodze Tarasowicze – Głusza i maszerowała za kolumną 4 pułku strzelców wielkopolskich przez Boguszewkę do Gorbacewicz. Tu skręciła na południe na Starce i Wornowicze, ubezpieczając się szpicą przednią – 4 szwadronem por. Jana Czarneckiego. Na wschód od Starzec szpica przełamała obronę nieprzyjaciela, ale z powodu bagnistej drogi dalszy marsz w kierunku na Wornowicze okazał się niemożliwy. W związku z tym wykonano marsz na północ, w kierunku na zaścianek Wornowicze, a w szpicy tym razem szedł 1 szwadron por. Antoniego Tuncelmana. Pod Bobrujskiem szarża 1 szwadronu spędziła wycofujące się już oddziały sowieckie, a około południa 1 szwadron osiągnął stację kolejową Berezynę i przy pomocy baterii konnej spędził sowiecki pociąg pancerny. W tym czasie 3 szwadron zdobył statek parowy na Berezynie. Około 15:00 pułk wkroczył do Bobrujska. 1 i 3 szwadron do 22:00 patrolowali brzeg Berezyny, a pozostała część pułku zakwaterowała się w mieście. W tym czasie pozostawiony w Boguszewiczach 2 szwadron por. Rojewskiego odpierał sowieckie oddziały przechodzące przez Berezynę.

Walki o przedmoście Sowieci obsadzili dominujące wzgórza na wschodnim brzegu Berezyny i z nich ostrzeliwali miasto. Zaistniała zatem potrzeba utworzenia przedmościa na wschodnim brzegu rzeki, które chroniłoby Bobrujsk od ognia artylerii i stanowiło podstawę dla przyszłych akcji na wschód od Berezyny.

Zadanie sforsowania Berezyny i opanowania wzgórz otrzymał 3 pułk strzelców wielkopolskich. Nocą 1 września jego I batalion przeszedł Berezynę po szczątkach mostu kolejowego, natomiast III batalion przeprawił się promem pod Nazarówką. Jeszcze przed świtem oba bataliony uderzyły na pozycje sowieckie i zdobyły Babin. Po walce bataliony obsadziły przedmoście na linii Nazarówka – Podrzecze – Chimy i dalej łukiem do wsi Ruczaj na południe od Bobrujska. W kolejnych dniach obszar przyczółka poszerzono, a sowieckie kontrataki mające na celu wyrzucenie polskich oddziałów za Berezynę zostały odparte. 1 września na przedmoście przeszedł 1 pułk ułanów wielkopolskich, który prowadził działania w rejonie Lubnicz – Kozułicz z zadaniem oczyszczenia terenu na wschód od Berezyny aż do Kliczewa. 4 września pułk czasowo opanował Kliczew, po czym powrócił do Bobrujska.

Komunikat prasowy Sztabu Generalnego z 2 września 1919 donosił:

Bilans walk