Pochodzenie języka buruszaskiego – przedmiot spekulacji od początku pierwszych wzmianek o języku buruszaskim pod koniec XIX w. i temat badań naukowych, szczególnie intensywnych od lat 90. XX w. Wobec trudności w ustaleniu pokrewieństwa genetycznego (historycznego) z innymi językami, lub rodziną językową, zaliczono buruszaski do grupy języków odosobnionych (izolatów językowych). Język buruszaski jest mową ojczystą grupy etnicznej Buruszów i ma ok. 100 tys. rodzimych użytkowników zamieszkujących wysokogórskie doliny w zachodniej części Karakorum (obecnie w północnym Pakistanie) lub żyjących w diasporze. Najwcześniejsze opisy buruszaskiego i próby klasyfikacji sięgają lat 80. XIX w., pierwszy szerszy opis gramatyczny jego głównych odmian dialektalnych ukazał się w połowie lat 30. XX w., kolejne opracowania dopiero od lat 70. XX w. Hermann Berger, autor jednego z najobszerniejszych z nich, przeprowadzał historyczną analizę buruszaskiego, m.in. szukając powiązań z baskijskim. W literaturze przedmiotu dominuje obecnie (2021 r.) co najmniej pięć głównych hipotez usiłujących przedstawić genealogię buruszaskiego; rozpatrują one jego ewentualne łączności genetyczne z językiem praindoeuropejskim, ale i z językami jenisejskimi czy kaukaskimi. Jedną z najnowszych i obszernie ugruntowanych jest teza łącząca buruszaski z językami kartwelskimi, zaproponowana i opisana przez J.H. Holsta w książce Die Herkunft des Buruschaski, wydanej w 2017 r. Żadna jednak z wysuwanych hipotez nie zyskuje pełnej akceptacji językoznawców, a większość z nich pozostaje przy klasyfikowaniu buruszaskiego jako języka odosobnionego.

Trudności metodologiczne Podstawową trudnością, jaką napotkali pierwsi badacze języka buruszaskiego był brak formy pisanej – aż do lat 90. XX w. był on wyłącznie językiem mówionym. Zarówno John Biddulph, jak i Gottlieb Wilhelm Leitner w opracowaniach publikowanych pod koniec XIX w. posłużyli się do zapisu buruszaskiego ortografią opartą na angielskiej – często niekonsekwentną i nierzetelną, a David Lorimer w przełomowej dla badań nad buruszaskim pracy nie uchwycił w swoim zapisie wielu istotnych różnic fonologicznych i morfologicznych. Hermann Berger mówi, że pierwsze znane mu literackie zapisy buruszaskiego to pisma pochodzącego z Hunzy poety i pisarza Nasira al-Din Nasira Hunzai, z którym współpracował na początku lat 90. XX w. Hermann Kreutzmann mówi o bardziej regularnym przedstawianiu buruszaskiego w formie pisanej od połowy lat 80. XX w., od kiedy z Gilgitu zaczęto nadawać pierwsze audycje radiowe w tym języku.

Inną trudnością ogólnej natury, z którą konfrontowani są badacze języków o małej liczbie użytkowników żyjących w odległych i trudnodostępnych regionach, jest nikła ilość rzetelnych, sprawdzalnych i regularnych informacji na temat danej populacji. W badaniach statystycznych bywają one umieszczane w rubryce „Inne”, a doniesienia na temat sytuacji społecznej, historycznej, politycznej i językowej są przeważnie nieaktualne. Trudność ta narasta o dodatkowy aspekt w przypadku takich grup etnicznych jak te z północnego Pakistanu, które w całej swojej historii były wielojęzyczne.

Przy ustalaniu genealogicznej przynależności danego języka (lub jej braku) J.H. Holst podkreśla konieczność zachowania naukowej ostrożności: zasadnicze jego zdaniem pytanie dotyczy kwestii, czy status pewnej jednostki genealogicznej jest jej cechą inherentną, czy też jest jedynie wynikiem aktualnego stanu badań. Tym samym określenie danego języka jako izolowanego, albo przypisanie go do jakiejś grupy językowej, odpowiada stanowi wiedzy i badań w momencie wygłaszania tego sądu. Stąd sformułowanie dotyczące statusu języka musi zawierać zastrzeżenie co do jego relatywności względem równoczesnego poziomu udokumentowanych badań.

Osobnym zagadnieniem jest metodologia stosowana w ramach lingwistyki diachronicznej do dociekań nad ustalaniem pokrewieństw między językami. Niebezpieczeństwo wyciągnięcia zbyt szybkich lub łatwych wniosków może wynikać ze złej jakości danych wyjściowych i/lub nierzetelnych dotychczasowych analiz i/lub z zawężenia obszaru analizy (np. jedynie do słownictwa i jego etymologii).

Inny komentarz Holsta zwraca uwagę na zbieżność genealogicznych dociekań językoznawczych ze studiami etnologicznymi, w tym tymi dotyczącymi wędrówki ludów. „Gdy uda się, pomimo niesprzyjających temu często okoliczności, ustalić jakieś nowe pokrewieństwo między językami, do mozaiki historii ludzkości dodany zostaje kolejny kamyczek”. Podobny pogląd wyraził w połowie lat 30. XX w. norweski językoznawca : „Jeśli uda nam się kiedykolwiek połączyć buruszaski z jakąś grupą języków, będzie to miało rozstrzygające znaczenie dla zrozumienia wczesnej historii Azji Zachodniej”Cytat za J.H. Holst Die Herkunft des Buruschaski, 2017, s. 17.. Dotychczasowa niemożność wykazania genetycznej proweniencji buruszaskiego wiąże się zatem z brakiem wiedzy naukowej na temat pochodzenia samych Buruszów.

Podsumowując omówienie rozległych hipotez dotyczących pochodzenia buruszaskiego, Alexander D. Smyth wskazuje na prawdopodobną niemożność wykazania genealogii tego języka z przyczyn metodologicznych jeszcze innego rodzaju: jeżeli rzeczywiście istniało jakieś powiązanie między buruszaskim a jakąś rodziną językową, to było ono tak odległe w czasie, że nie da się już odtworzyć dowodów na istnienie takiego związku genetycznego. mały|235x235px|Aktualny zasięg większych skupisk języka buruszaskiego – dialekty hunza, nagir i yasin – w rejonie administrowanym obecnie (2021 r.) przez Pakistan.

Odmiany buruszaskiego Językiem buruszaskim jako rodzimym (pierwszym) posługują się Buruszowie, lud zamieszkujący doliny rzeki Hunza i rzeki Yasin w zachodniej części Karakorum. Ma on trzy odmiany dialektalne: yasin (w dolinie Yasinu), hunza (ukształtowany w obrębie dawnego państewka Hunza na północnym brzegu rzeki Hunza) i nagir (ukształtowany w dawnym państewku Nagir na południowym brzegu Hunzy), przy czym te dwa ostatnie są bardzo do siebie zbliżone, pod wieloma względami identyczne. Analizy porównawcze dialektów z doliny Hunzy z dialektem z doliny Yasinu zdają się potwierdzać, że wzmiankowane w ustnych przekazach wywędrowanie grupy Buruszów do jednej z sąsiednich dolin na zachód od Hunzy w ok. XVI w. mogło rzeczywiście dać początek wyodrębnieniu się odmiany dialektalnej buruszaskiego. Badanie porównawcze tych dialektów prowadzi do historycznej analizy buruszaskiego i teoretycznych prób rekonstrukcji „pra-buruszaskiego” (wg Holsta Ur-Buruschaski), pierwotnego języka Buruszów. Ze względu jednak na niewielkie różnice między nimi na wszystkich poziomach analizy językoznawczej (fonologicznym, morfologicznym i semantycznym) odtwarzania praburuszaskiego nie da się zbyt daleko odsunąć w przeszłość.

Teorie pochodzenia języka buruszaskiego Najwcześniejsze Od pierwszych kontaktów badaczy z językiem buruszaskim przyjmowano – przy braku innych konkretnych ustaleń naukowych – odosobniony charakter buruszaskiego i nie potrafiono przekonująco wykazać ani podobieństwa do żadnego z sąsiadujących z nim języków, ani przynależności do większej rodziny językowej. Niemniej jednak wysuwano hipotezy co do jego pochodzenia. Biddulph, który jako jeden z pierwszych obszernie pisał o ludach zamieszkujących Hindukusz i zachodnie doliny Karakorum, twierdził stanowczo, że buruszaski (zwany przez niego „Boorishki”) jest tak odosobniony, tak wyjątkowy, że nie da się go połączyć z żadnym z okolicznych języków dardyjskich („It stands by itself and cannot be classed with any other Dard language.”), acz wspomina o próbach kojarzenia jego pochodzenia z Azją Centralną lub z językami turkijskimi. Leitner w Dardistan in 1866, 1886 and 1893 (wyd. 1893) określa buruszaski (zwany przez niego „Khajuna”, por. polskie Kandżut) pozostałością prehistorycznego języka („a remnant of a prehistoric language”) w sensie kolebki myśli ludzkiej wyrażonej poprzez język („the cradle, therefore, of human thought as expressed in language”). Morgenstierne ostrzegał w 1935 r. we wstępie do trzytomowego dzieła Lorimera, że usiłowania ustalenia genealogicznych powiązań między buruszaskim a innymi językami napotkają wielkie, może i niedające się pokonać trudności („great, perhaps insurmontable difficulties”). mały|299x299px|Grupy etniczne i rodziny językowe w Azji Środkowej (ok. 1990 r.)

Hipoteza ibero-kaukaska Jedna z najwcześniejszych genealogii buruszaskiego, ta zaproponowana przez Roberta Bleichsteinera w 1930 r., zawierała porównania buruszaskiego z językami kaukaskimi, z baskijskim, iberyjskim, etruskim i sumeryjskim. Bleichteiner uznawał obowiązującą wówczas dość powszechnie, ale wkrótce zarzuconą, teorię istnienia ibero-kaukaskiej rodziny językowej. Teoria ta usiłowała dowieść przynależności tych wszystkich języków do wspólnej rodziny językowej, upadła jednak m.in. wobec nieprzystającego słownictwa podstawowego i zasobu morfemów, a to, co wcześni badacze widzieli jako istotne cechy wspólne (m.in. ergatywność, obecność spółgłosek ejaktywnych) okazało się przy poszerzeniu pola badań właściwością powszechniejszą wśród języków świata. Bleichsteiner oparł swoją tezę o pokrewieństwie buruszaskiego z „językami ibero-kaukaskimi” („eine Verwandschaft des Bur. mit dem „Ibero-Kaukasischen” nachweisen”) na podobieństwach z tak licznymi innymi językami, że zbieżności wyniknęły (jak mówi Holst) choćby w czysto statystycznej konsekwencji. John D. Bengston zaznacza, że porównania gramatyczne przedstawione przez Bleichsteinera były przede wszystkim typologiczne, a zatem nie prowadziłyby do udowodnienia genealogii, a z jego 73 porównań leksykalnych (morfologii, odpowiedniości) tylko kilka przetrwało próbę nowszych badań. Tezę Bleichsteinera skrytykował w 1935 r. Morgienstierne, powątpiewając przy tym, czy jakiekolwiek niepodważalne stwierdzenia na temat języków w obrębie Kaukazu byłyby możliwe przy ówczesnym stanie badań nad nimi. Holst ponadto zarzuca metodologii Bleichsteinera brak jakichkolwiek badań fonologicznych. mały|Zasięg języka baskijskiego w Europie (ok. 2010 r.).

Hipoteza baskijska Z językiem baskijskim dzieli buruszaski takie cechy istotne typologicznie jak ergatywność i oznaczanie w czasowniku więcej niż jednego argumentu (aktantu) syntaktycznego, ale nie wystarczają one do wniosków genealogicznych. O niemożności przynależenia tych dwóch języków do wspólnej rodziny językowej świadczy odmienność podstawowego słownictwa. Niemniej jednak zwolennikiem tej hipotezy przez kilka dekad był wybitny znawca buruszaskiego i autor kanonicznego opracowania gramatyki i dwujęzycznego słownika buruszaskiego Hermann Berger. Znał on także język baskijski i w opublikowanych w latach 50. XX w. artykułach opowiadał się za pokrewieństwem tych dwóch języków. W poszukiwaniu podobieństw leksykalnych zestawiał z buruszaskim jednostki z różnych języków indoeuropejskich i innych z basenu Morza Śródziemnego, a wykazane zbieżności miałyby wskazywać na istnienie jakiegoś wspólnego im substratu. Ich liczba okazała się jednak zbyt nikła. We wstępie do tomu I Die Burushaski Sprache przyznał Berger, że nie udało się jak dotąd ustalić genealogicznej łączności buruszaskiego z jakimś innym językiem lub rodziną języków na świecie. Holst ujmując najkrócej powiązania między baskijskim a buruszaskim stwierdza, że ich jedyna wspólna cecha to obecny status języka izolowanego. Natomiast lingwiści kojarzący baskijski z niektórymi językami azjatyckimi często włączali do tak powstałych grup także buruszaski, jak w przypadku pewnych hipotez omówionych poniżej.

Hipoteza jenisejska mały|269x269px|Orientacyjna mapa zasięgu języków dene-jenisejskich (XVII w.)