Operacja Appearance – kryptonim alianckiej operacji wojskowej mającej na celu odzyskanie Somali Brytyjskiego z rąk Włochów, przeprowadzonej w dniach 16 marca – 8 kwietnia 1941 roku.

Siedem miesięcy wcześniej, w sierpniu 1940 roku, Włosi podbili Somali Brytyjskie. Brytyjczycy wycofali się z protektoratu po ok. dwóch tygodniach walk i działań opóźniających. Ewakuacja wojsk brytyjskich z Somalii odbyła się tuż po katastrofalnym zakończeniu kampanii francuskiej i wypowiedzeniu wojny Wielkiej Brytanii przez Włochy 10 czerwca 1940 roku. Wydarzenie to miało swoje reperkusje na najwyższych szczeblach dowodzenia wojsk brytyjskich i Wspólnoty Narodów oraz skutkowało utratą zaufania do gen. Archibalda Wavella, stojącego na czele brytyjskiego Dowództwa Bliskiego Wschodu przez premiera Winstona Churchilla, którego kulminacją było zwolnienie Wavella 20 czerwca 1941 roku, nawet pomimo odzyskania przez niego kolonii.

Siły Wielkiej Brytanii, Indii Brytyjskich, Australii i Związku Południowej Afryki szkoliły się w Adenie do przyszłej akcji, mającej na celu odbicie Somali Brytyjskiego. Flota Dalekiego Wschodu dostarczyła Force D, grupę bojową składającą się z dwóch krążowników, dwóch niszczycieli, transportowców dla żołnierzy i innych okrętów. Aby oszukać główne dowództwo włoskie w Etiopii co do brytyjskich zamiarów w Afryce Wschodniej, uruchomiono dezinformacyjną operację Camilla, w ramach której próbowano przekonać Włochów, że atak na Somali Brytyjskie nadejdzie z Sudanu, a ofensywa z Kenii na Somali Włoskie i Etiopię będzie jedynie operacją pozorowaną.

Force D i Aden Striking Force przeprowadziły lądowanie na plaży w Berberze 16 marca 1941 roku, zajmując port do godz. 10:00. Włoski garnizon szybko wycofał się do Etiopii, a żołnierze oddziałów kolonialnych masowo dezerterowali. W ciągu kilku dni port w Berberze został przystosowany do przyjmowania transportów wojska i zaopatrzenia dla operacji w okupowanej przez Włochów Etiopii, zmniejszając długość linii zaopatrzeniowych o 805 km. Na protektorat narzucono ponownie brytyjską administrację wojskową, przywrócono lokalną policję i Somalijski Korpus Wielbłądzi, rozbrajano ludność cywilną oraz ożywiono gospodarkę.

Tło sytuacyjne Sytuacja strategiczna, 1940 10 czerwca 1940 roku, kiedy Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, siły włoskie dowodzone przez wicekróla i gubernatora generalnego Włoskiej Afryki Wschodniej, księcia Amedeo d’Aosta, stały się zagrożeniem dla brytyjskich i francuskich kolonii w Afryce Wschodniej. Siły włoskie w Erytrei zagroziły brytyjskim szlakom morskim wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej przez Morze Czerwone i Kanał Sueski, a Sudan, Somali Francuskie (dzisiejsze Dżibuti), Somali Brytyjskie i Kenia były narażone na ataki od strony lądu wyprowadzone z terytorium Włoskiej Afryki Wschodniej. Upadek Francji i zawieszenie broni z 22 czerwca 1940 roku drastycznie osłabiły strategiczną pozycję Wielkiej Brytanii w całym regionie. Praktycznie zamknięcie Morza Śródziemnego dla brytyjskiego ruchu morskiego oznaczało konieczność przepłynięcia 21 000 km dookoła Afryki, aby zaopatrywać siły brytyjskie na Bliskim Wschodzie. W przededniu wypowiedzenia wojny przez Włochy siły włoskie w Afryce Wschodniej liczyły 91 203 etnicznych Włochów oraz 199 973 żołnierzy wojsk kolonialnych: Erytrejczyków, Etiopczyków i Somalijczyków. W lipcu Brytyjczycy mieli tylko 47 000 ludzi w Kenii, Sudanie i Somalii.

Włoska inwazja

3 sierpnia 1940 roku brytyjski samolot rozpoznawczy odkrył, że około 400 włoskich żołnierzy przekroczyło granicę etiopsko-somalijską w Biyadzie, niedaleko Boramy. Włoskie siły inwazyjne poruszały się w trzech daleko od siebie oddalonych kolumnach, koordynowanych przez samoloty łącznikowe. Główna (środkowa) kolumna włoska wyszła z regionu Harar we włoskiej Etiopii, przekroczyła granicę na południe od Boramy i 5 sierpnia dotarła do Hergejsy, stolicy Somali Brytyjskiego. Somalijski Korpus Wielbłądzi w służbie brytyjskiej opóźniał Włochów, gdy ci posuwali się naprzód, a środkowa kolumna zaatakowała Hargejsę siłami piechoty i czołgów lekkich, wspieranymi przez artylerię oraz siły powietrzne. Kompania piechoty Pułku Północnorodezyjskiego blokująca drogę wycofała się po zniszczeniu trzech włoskich czołgów, podczas gdy główne siły brytyjskie powoli opuszczały miasto. Tego samego dnia północna kolumna inwazyjna zdobyła port Zeila, niedaleko granicy z Somali Francuskim, a następnie powoli pokonała 240 km wzdłuż wybrzeża aż do Berbery, głównego portu Somali Brytyjskiego, zdobywając Bulhar, około 80 km od Berbery, 17 sierpnia.

Główne siły włoskie przedostały się do centrum kolonii z Hargejsy wzdłuż drogi do Berbery, tylko nieznacznie opóźnione przez zniszczone drogi oraz improwizowane miny lądowe. Wojska brytyjskie na wysuniętych pozycjach zostały wycofane 10 sierpnia, a na przełęczy Tug Argan broniły się od 11 do 15 sierpnia. Włosi osiągnęli przewagę w powietrzu już na początku operacji, do 6 sierpnia, lecz obrońcy utrzymywali pozycje na przesmyku przez 72 godziny, dopóki nie zabrakło im amunicji. Przewaga włoskiej artylerii doprowadziła do stopniowego przejmowania pozycji alianckich. Zanim północna kolumna włoska dotarła do Bulharu, obrona przełęczy Tug Argan zaczęła się załamywać. Gen. por. Alfred Reade Godwin-Austen został oddelegowany do dowodzenia siłami w Somali Brytyjskim, lecz 14 sierpnia uznał, że pozycje na Tug Argan są nie do utrzymania i dostał pozwolenie od pełniącego obowiązki Dowódcy Bliskiego Wschodu, gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona (Wavell był wówczas w Wielkiej Brytanii), na ewakuowanie sił z protektoratu. Garnizon wycofał się do Berbery i do godz. 14:00 18 sierpnia większość kontyngentu ewakuowano do Adenu, a dowództwo odpłynęło na pokładzie australijskiego krążownika rankiem 19 sierpnia; wieczorem tego dnia siły włoskie wkroczyły do Berbery. Brytyjczycy stracili w czasie inwazji 38 zabitych i 222 rannych; siły włoskie poniosły 2052 ofiary.

Operacja Camilla Po odwrocie do Adenu Brytyjczycy utworzyli Misję Wojskową nr 106 (Misję Hamiltona) w celu prowadzenia operacji sabotażowych i dywersyjnych w okupowanym Somali Brytyjskim. Były starszy oficer administracyjny protektoratu, Reginald Smith, odbył kilka tajnych podróży do kraju, aby zebrać informacje o sytuacji na miejscu. W Kairze gen. Wavell obmyślił operację Camilla, akcję dezinformacyjną obliczoną na wprowadzenie Włochów w błąd co do celu transferu wojsk alianckich do Sudanu. Operacja miała za zadanie przekonać Włochów, że te ruchy wojsk były częścią planu inwazji na Somali Brytyjskie w lutym 1941 roku, a następnie natarcia na Harar. Wavell napisał w sporządzonym dokumencie, że:

Ów dokument, sugerujący, że operacja Canvas, czyli inwazja z Kenii na Somali Włoskie i Etiopię, była jedynie dywersją, został rozesłany do lokalnych dowódców w Afryce Wschodniej za pomocą środków, co do których Brytyjczycy oczekiwali, że Włosi przejmą wysłane w ten sposób meldunki: mapy i broszury na temat klimatu, geografii oraz populacji Somali Brytyjskiego krążyły wśród ludności cywilnej w Egipcie, a fałszywe informacje zostały podrzucone japońskiemu konsulowi w Port Saidzie, były także przesyłane wiadomościami radiowymi bez szyfrowania. W rzeczywistości to z Kenii miało zostać wyprowadzone główne uderzenie aliantów, które jednak wymagało ogromnych wysiłków w zakresie zaopatrzenia, a plan ponownego zajęcia Somali Brytyjskiego miał na celu jedynie otworzenie znacznie bliższej linii zaopatrzeniowej z Berbery do południowych sił inwazyjnych. Miejscowy port był prymitywny, lecz można było szybko wprowadzić w nim niezbędne ulepszenia. Książę Aosty, dowódca wojsk włoskich w Afryce Wschodniej, był już w lutym przekonany, że aliancka inwazja w celu odbicia kolonii jest nieuchronna.

Preludium Plan Brytyjczycy wykorzystali zasoby, które były dostępne dla brytyjskich sił zbrojnych w Adenie (pod dowództwem wicemarszałka lotnictwa Ranalda Reida), aby odzyskać Berberę i rozszerzyć przyczółek do rozmiarów wystarczających na gromadzenie zaopatrzenia dla 15 000 żołnierzy. Około 3000 żołnierzy Aden Striking Force, w tym z 1 batalionu 2 Pułku Pendżabskiego i 3 batalionu 15 Pułku Pendżabskiego Brytyjskiej Armii Indyjskiej, które walczyły w obronie kolonii podczas włoskiej inwazji, somalijskiego oddziału komandosów i kompanii 1401/1402 z Adenu, a także Auxiliary Military Pioneer Corps Group i pododdziały transportu samochodowego miały zostać przetransportowane na odległości 140 mil morskich z Zatoki Adeńskiej. Flota Indii Wschodnich złożona z okrętów Royal Navy i Royal Indian Navy, której zadaniem było dostarczenie na brzeg Force D (pod dowództwem kpt. Harolda Hicklinga), składała się z krążowników HMS „Glasgow” i „Caledon”, niszczycieli HMS „Kandahar” i „Kipling”, krążowników pomocniczych „Chakdina” i „Chantala”, indyjskich trawlerów „Netravati” i „Parvati” (por. H.M.S. Choudri), oraz transportowców piechoty SS „Beaconsfield” i „Tuna” oraz ML 109. Force D miała przeprowadzić podróż w dwóch częściach, z których pierwsza fala obejmowała okręty „Kandahar”, „Chantala”, „Chakdina”, „Parvati”, „Netravati” oraz statki towarowe „Beaconsfield” i „Tuna”, przewożące żołnierzy i holujące trzy holowniki oraz sześć lichtug. Druga fala Force D obejmowała „Glasgow”, „Caledon”, „Kingston” i ML 109, wszystkie transportujące żołnierzy.

Przygotowania Szkolenie sił inwazyjnych rozpoczęło się w styczniu, okręty zostały przystosowane do przewozu żołnierzy, dwie z lichtug, zaprojektowane przez oficera transportu morskiego w Adenie, komandora Vernona, miały służyć jako pływające pomosty wyposażone w rampy ułatwiające rozładunek pojazdów silnikowych, w tym samochodów opancerzonych. RAF wykonywał loty zwiadowcze, aby znaleźć odpowiednie miejsca do lądowania, odkryć ewentualne włoskie przygotowania obronne i znaleźć potencjalne lądowiska dla swoich samolotów. Przy wsparciu ogniowym krążowników i niszczycieli siły inwazyjne miały wylądować na plażach pomiędzy rafami na wschód i zachód od Berbery, stworzyć przyczółek, a następnie ponownie zająć cały protektorat. Uzyskane zdjęcia lotnicze nie były w pełni kompletne, a marynarka wojenna uważała, że holowanie statków z Adenu jest ryzykowne, ponieważ hole mogą pękać i opóźniać podróż. Przy słabej widoczności nie można było zagwarantować znalezienia Berbery, zaś zbliżenie się nocą do niezbadanego, wrogiego i ciemnego brzegu, a następnie szukanie luk w rafach wystarczająco szerokich, aby holować przez nie lichtugi, było ryzykowne. Znaczenie Berbery dla brytyjskiej ofensywy przeciwko Somali Włoskiemu i Etiopii było jednak tak duże, że ryzyko zostało zaakceptowane. Przez trzy noce przed lądowaniem RAF bombardował dużą włoską bazę w Dire Dawa w Etiopii.

Rejs