mały|W latach 1837–1945 kościół ewangelicki w Braniewie mały|Andreas Hojer, pierwszy luterański pastor Braniewa mały|Ratusz Nowego Miasta (po prawej) służył do 1837 parafii za świątynię mały|Fundacja Świętej Magdaleny mały|Sierociniec ewangelicki dla chłopców (1912) mały|Sierociniec ewangelicki dla dziewcząt (1912) mały|Szkoła ewangelicka dla dziewcząt, połączona w 1922 z Elisabethschule mały|Wybudowana w latach 1926–27 szkoła katolicka i ewangelicka wg projektu Kurta Fricka mały|Pomnik pamięci zmarłych spoczywających na cmentarzu ewangelickim w Braniewie mały|Kamień nagrobny ewangelickiego przedsiębiorcy Ferdinanda Kuckeina (1777–1863) wmurowany w ścianę prawosławnej cerkwi mały|Fragment nagrobka z grobu proboszcza Ludwiga Braunschmidta w lapidarium na cmentarzu ewangelickim Wspólnota ewangelicka w Braniewie – jednostka organizacyjna Kościoła ewangelickiego powstała w Braniewie po 1772 roku (jako parafia od 1818Studia warmińskie, ks. Marek Jodkowski Wydział Teologii Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Dom sierot w Braniewie za czasów ewangelickiego proboszcza Johannesa Loefflada (1869–1888)) i istniejąca do 1945 roku.
Historia 1629–1635 Warmia od czasów podbicia tych ziem przez zakon krzyżacki była obszarem, na którym panował niepodzielnie katolicyzm, a Braniewo było miastem, które wybrał pierwszy biskup warmiński Anzelm na stolicę diecezji warmińskiej i utworzył w 1260 roku w mieście kapitułę katedralnąJan_Chłosta, Słownik Warmii, Wydawnictwo LITTERA, Olsztyn, 2002, , hasło: Warmia, str. 388–391..
10 lipca 1626 miał miejsce atak wojsk szwedzkiego króla Gustawa na Braniewo (wojna polsko-szwedzka 1626–1629)Braunsberg im Schwedenkrieg von Dr. Franz_Hipler w ZGAE Achter Band, Braniewo 1886, s. 114.. Miasto przez 9 lat było okupowane przez Szwedów, którzy byli protestantami. W tym czasie w zajętym przez Szwedów Braniewie, po wypędzeniu jezuitów i przejęciu całego kampusu szkolnego, próbowano pośpiesznie uruchomić szkołę protestancką. W tym celu ściągnięto do Braniewa ewangelickiego pastora z Gdańska prof. Andreasa Hojera, powierzając mu misję organizacji i zarządzania szkołą i mianując go inspektorem (primarus inspector studiorum). Pośpiech był wymuszony faktem, że wypędzeni z Braniewa jezuici zdążyli już otworzyć cieszące dużym powodzeniem gimnazjum w Reszlu, tak że rektor protestanckiego gimnazjum w Kętrzynie musiał je wskutek działalności jezuitów zamknąćJoseph Bender Geschichte der philosophischen und theologischen Studien in Ermland : Festschrift des Koenigl. Lyceum Hosianum zu Braunsberg zu seiner fuenfzigjaehrigen Jubelfeier, sowie zur Erinnerung an das dreihundertjaehrige Bestehen der Hosianischen Anstalten ueberhaupt, Braunsberg : Gedruckt bei C. A. Heyne, 1868, s. 61–62.. Andreas Hojer przejął kampus kolegium jezuitów, od razu żądając od władz miasta jego odremontowania, tak aby mógł również w nim zamieszkaćIrena Makarczyk, Wznowienie działalności Seminarium Diecezjalnego w Braniewie po pierwszej wojnie szwedzkiej, [w:] Cor Dioecesis. 450 lat warmińskiego Seminarium Duchownego Hosianum, Olsztyn 2015, s. 147–148.. Został ponadto kaznodzieją w Braniewie dla znajdujących się tu protestanckich żołnierzy i innych przyjezdnych oficjeli, gdyż Szwedzi zdążyli już zaprowadzić w mieście własny porządek, obsadzając administrację protestanckimi urzędnikami.
O działalności szkoły protestanckiej brak jest jednak informacji. Po 5 latach od przybycia do miasta Hojera został podpisany rozejm w Sztumskiej Wsi i Szwedzi w dniu 3 października 1635 roku opuścili Braniewo. Sam Hojer zwlekał jednak z wyjazdem, stąd w aktach miejskich pod datą 23 października znalazła się wzmianka, iż jako szkodliwy człowiek powinien zostać wypędzony z miasta. Opuściwszy Braniewo Hojer przeniósł się do Malborka, gdzie prawdopodobnie zmarł. W aktach miasto skrzętnie zanotowano, że żaden mieszkaniec Braniewa nie zmienił wiary na luteranizmTheodor Hirsch Geschichte des akademischen Gymnasiums in Danzig, in ihren Hauptzügen dargestellt, Gdańsk 1827, s. 24, 63–64.Joseph Bender Geschichte der philosophischen und theologischen Studien in Ermland : Festschrift des Koenigl. Lyceum Hosianum zu Braunsberg zu seiner fuenfzigjaehrigen Jubelfeier, sowie zur Erinnerung an das dreihundertjaehrige Bestehen der Hosianischen Anstalten ueberhaupt, Braunsberg : Gedruckt bei C. A. Heyne, 1868, s. 61..
1772–1945 mały|Fritz Schawaller, pastor w latach 1888–1910, superintendent mały|Karl Wilhelm Hildebrandt z żoną, w latach 1904–1929 drugi pastor w Braniewie Przed 1772 rokiem ewangelicy w Braniewie byli nieliczni, gdyż według ówczesnego prawa nie mieli prawa do zatrzymywania się w miastach Warmii na dłużej niż rok. Przynależeli oni przeważnie do parafii w innych miejscowościach, głównie do najbliższej protestanckiej parafii w odległym o parę kilometrów Gronowie, gdyż tuż na północ od Braniewa przebiegała już granica Warmii i Prus DolnychAgathon Harnoch Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenbirg 189, s. 126..
Początki parafii ewangelickiej w Braniewie na katolickiej Warmii wiążą się z I rozbiorem Polski w 1772 roku, po którym Braniewo znalazło się w granicach Królestwa Prus. W mieście utworzono garnizon wojskowy (w 1773 zaczęto w Braniewie formować 53. pułk fizylierów pod dowództwem płka Lucka). Wojskowi i urzędnicy przysyłani z zewnątrz stanowili główną oś tworzącej się od tego czasu parafii. Oprócz nich osiedlali się też, choć dużo mniej liczni, kupcy i rzemieślnicyStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 195Heimatbrief für den Kreis Braunsberg, Die Braunsberger evangelische Kirchengemeinde am Ende des 18. und Anfang des 19. Jahrhunderts, 2013. Religijną posługę dla w większości ewangelickich oficerów i żołnierzy sprawowali początkowo przysyłani wraz z wojskiem kapelani.
1 czerwca 1782 roku parafia zyskała w mieście własny cmentarz, gdyż do tej pory zmarłych chowano w oddalonym o około 6 km Gronowie. Burmistrz porządkowy miasta Velhagen oddał w tym celu od dawna nieużytkowany cmentarz przy szpitalu św. Jerzego. W tym samym roku udało się uzyskać katechetę przez państwo opłacanego, pochodzącego z Działdowa pastora Krickende, który utworzył pierwszą szkołę ewangelicką (do której uczęszczały także dzieci katolickie). Oprócz tego rektor Krickende, podczas nieobecności kapelana wojskowego, zastępował go w sprawowaniu wszystkich posług i w prowadzeniu nabożeństw.
Na podstawie rozporządzenia króla Fryderyka II nabożeństwa ewangelickie sprawowano w miejskim ratuszu, w dużej sali posiedzeń na pierwszym piętrze. Jednak ilość wiernych szybko się powiększała. 28 października 1784 roku król Prus Fryderyk II wyraził zgodę na przebudowę dawnego ratusza Nowego Miasta na kościół i sam dołożył na ten cel sumę 1200 talarów (nowomiejski ratusz stał się właśnie zbędny po połączeniu w 1773 roku obu miast w jedno). 1 stycznia 1786 poświęcono nową świątynię, po tym jak dzień wcześniej parafie cywilna i wojskowa utworzyły jedną wspólnotę. Dla wojska nabożeństwa odbywały się do południa, a dla ludności cywilnej w godzinach popołudniowych. W 1782 wybudowano również nowy budynek szkoły elementarnej do nauki dzieci rodzin ewangelickich.
W czasie wojen napoleońskich, w latach 1807–1809, kościół został zamieniony na wiele miesięcy w magazyn. W tym czasie nabożeństwa ewangelickie sprawowane były w kościele katolickim św. Trójcy. Po wojnach napoleońskich z powrotem odremontowano kosztem 600 talarów ratuszowy kościół, a od dnia 7 sierpnia 1809 roku parafia otrzymała po raz pierwszy cywilnego proboszcza – urodzonego w Dzierzgoniu ks. Augusta Theodora Siemienowskiego. Posługiwał on do 1824 roku, po czym został przeniesiony do Czechowa koło Iławy Pruskiej, gdzie pozostał do śmierci w 1836 roku. Kolejnymi proboszczami w Braniewie byli: ks. Eduard Krach (tylko 4 lata, zm. 1828), ks. Ferdinand Bock (1829–1845), ks. Liedke (1847–1853) i ks. Johann Ferdinand Herrmann (od 1853). Co ciekawe, nauczali oni również religii w wymiarze 4 godzin tygodniowo uczniów ewangelickich w katolickim gimnazjum w Starym Mieście (np. w 1813 było ich 19)Johann Joseph Braun Geschichte des Königlichen Gymnasiums zu Brausberg während seines dreihundertjährigen Bestehens. Fest-Programm, womit zu der Dienstag den 4. Juli 1865 stattfindenten Feierr des dreihundertjährigen Jubiläums dieser Anstalt, s. 86-87, 130.
Liczba członków parafii systematycznie rosła, zwłaszcza gdy od 1813 roku stacjonował w mieście pułk piechoty (Infanterie-Regiment). 16 sierpnia 1817 roku parafia, zarządzeniem królewskiego ministerstwa do spraw wewnętrznych, została podniesiona do rangi superintendentury, do której należały ponadto parafie m.in. w: Frombork, Pfahlbude przy ujściu Pasłęki, Pierzchały, Zawierz, Rogity i Rudłowo.
Dotychczasowy „Dom Boży” w ratuszu garnizonowego Braniewa stawał się zbyt ciasny dla parafii, zaczęto zabiegać o pozwolenie na budowę kościoła. W 1826 roku, dzięki wsparciu państwa, parafia otrzymała na budowę nowego kościoła dotację w kwocie 53 196 talarów, 13 groszy srebrnych i 9 fenigów. Projekt nowej świątyni wykonano w Wyższej Deputacji Budowlanej w Berlinie, pod nadzorem architekta Karla Friedricha Schinkla. Prace budowlane rozpoczęto w 1830 roku przy ul. Królewieckiej, na parcelach budynków spalonych w pożarze miasta w 1824 roku. Inwestycję prowadzili kolejno powiatowi inspektorzy budowlani: George Rehefeld i August Bertram. Poświęcenie nowo wybudowanej świątyni nastąpiło 19 listopada 1837 rokuHeimatbrief für den Kreis Braunsberg, Die evangelische Kirche im Kreis Braunsberg, 1993. Jest to, zachowany do współczesności, kościół halowy, murowany, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta z wyodrębnioną we wnętrzu absydą ołtarzową, w stylu późnoklasycystycznym, posiadający dwie wieże. Dzwony zostały odlane przez zakład ludwisarski z Królewca. Zawieszenie dzwonów zamówionych za 1400 talarów u znanego ludwisarza Christiana Augusta Copinusa nastąpiło 29 listopada 1831 roku, natomiast mechanizm zegarowy zakupiono u ślusarza Friedricha Wilhelma Ruffa za 430 talarów. Ponadto w 1829 roku rozpoczęto prace przy budowie domu parafialnego i szkoły ewangelickiej przy ul. Królewieckiej. Oba budynki zostały pokryte dachem już jesienią tegoż roku. Budowę plebanii ukończono 2 września 1830, zaś budowę szkoły 9 października 1830 roku. W tym okresie wzniesiono również dom dzwonnikowiMarek Jodkowski Budownictwo Kościoła ewangelickiego na obszarach historycznej Warmii w dobie sekularyzacji (1772–1840) Studia Nauk Teologicznych, Tom 9 (2014).
Proboszcz był zarazem nauczycielem religii w szkole elementarnej, w której w czterech klasach było 300 uczniów. Około 150 z nich uczęszczało następnie do braniewskiego gimnazjum na Starym Mieście, razem z młodzieżą katolicką. Proboszczowie obu parafii, jak np. pastor Bock i proboszcz kościoła św. Katarzyny Johann Parschau, bardzo życzliwie odnosili się do siebie, apelując do wiernych o zgodne współżycie i pomagając sobie nawzajem. Toteż obie wspólnoty żyły ze sobą w zgodzie, nie dochodziło między nimi do konfliktów, na co zwracały uwagę osoby przybywające z zewnątrz. Małżeństwa mieszane katolików z ewangelikami były dość częste. Dopiero czasy kulturkampfu przyczyniła się do zmiany tej sytuacji na gorsze.
Parafia podejmowała wiele inicjatyw dobroczynnych, obejmowała opieką osoby chore i sieroty. W 1862 roku proboszcz Hermann wybudował szpital, w 1874 powstał pierwszy sierociniec dla chłopców (Knabenwaisenhaus). W 1883 proboszcz Löfflade wybudował nowy piętrowy przytułek dla chorych i starców o nazwie fundacja św. Marcina (Martinstift), w którym było 20 miejsc dla osób niedomagających oraz dla czterech opiekunów. Obok domu dla sierot postawiono kaplicę „Lutherkapelle”, do nauki religii i innych przedsięwzięć religijno-kulturalnych. Chorzy ewangelicy mogli też uzyskać pomoc i opiekę w dużo bardziej okazałym katolickim szpitalu Najświętszej Marii Panny (Marienkrankenhaus), który w 1863 roku utworzono w budynku przy Ludendorffstraße 16.