Romantyczne ruiny w Orzechu, w rejestrze zabytków określane jako ruiny zamku w Orzechu – XIX-wieczne sztuczne ruiny znajdujące się na wschód od Orzecha, w gminie Świerklaniec, w powiecie tarnogórskim, w województwie śląskim. Budowlę wzniesiono na zalesionym wzgórzu jako element krajobrazowy powiązany z zespołem rezydencjonalno-parkowym Hencklów von Donnersmarcków w Świerklańcu.
Ruiny nie są pozostałością rzeczywistego średniowiecznego zamku. Zostały od początku zaprojektowane jako budowla ogrodowa naśladująca zrujnowaną warownię, charakterystyczna dla romantycznych parków krajobrazowych XIX wieku.
Położenie Obiekt znajduje się na zadrzewionym wzniesieniu na wschód od zabudowy Orzecha, pomiędzy Orzechem a Świerklańcem. Otaczające go tereny wchodziły historycznie w skład świerklanieckiego założenia rezydencjonalnego należącego do tarnogórsko-świerklanieckiej linii rodu Henckel von Donnersmarck.
W XIX wieku większość obszaru Orzecha pozostawała związana własnościowo z dobrami świerklanieckimi. Według danych przytaczanych przez Narodowy Instytut Dziedzictwa spośród 227 ha i 83 arów powierzchni miejscowości 181 ha i 86 arów znajdowało się w posiadaniu właścicieli Świerklańca.
Historia Sztuczne ruiny wzniesiono prawdopodobnie w XIX wieku jako element swobodnego założenia parkowego związanego z rezydencją Hencklów von Donnersmarcków w Świerklańcu. Ich forma nawiązywała do średniowiecznej architektury obronnej i odpowiadała romantycznej modzie na umieszczanie w ogrodach budowli pozorujących zabytki z odległej przeszłości.
Według materiałów gminy Świerklaniec budowla powstała z inicjatywy Guida Henckla von Donnersmarcka. Została usytuowana na wzgórzu w lesie położonym na wschód od Orzecha.
Sztuczne ruiny były charakterystycznym składnikiem parków krajobrazowych typu angielskiego. Budowano je w celu uzyskania określonego efektu estetycznego i kompozycyjnego, zwłaszcza gdy w obrębie założenia nie znajdowały się autentyczne pozostałości dawnych budowli. Mogły naśladować ruiny antyczne, gotyckie lub inspirowane architekturą pozaeuropejską.
W okresie międzywojennym w środkowej części dziedzińca ruin wzniesiono wieżę ciśnień. Narodowy Instytut Dziedzictwa nie podaje dokładnej daty budowy ani informacji o późniejszych losach tego elementu.
Pierwotna budowla nie zachowała się w całości. Nie są znane dokładny czas ani okoliczności zniszczenia większości jej murów. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje jedynie, że proces degradacji mógł nasilić się w drugiej połowie XX wieku.
2 maja 1966 roku pozostałości budowli wpisano do rejestru zabytków pod numerem 635/66 jako „ruiny zamku”.
Architektura Budowlę wzniesiono z kamienia łamanego i cegły, której użyto m.in. w obramieniu wejścia oraz łukach otworów okiennych. Jej forma odwoływała się do wyobrażonej architektury średniowiecznego zamku.
Pierwotne założenie miało rzut zbliżony do kwadratu. Składało się z murów otaczających wewnętrzny dziedziniec oraz czterech okrągłych baszt umieszczonych w narożnikach. Od zachodu znajdował się ryzalit, natomiast przy elewacji wschodniej przebiegał prostopadły mur z prostokątnym występem.
W elewacji północnej znajdowało się ostrołukowe wejście, po którego bokach umieszczono otwory przypominające strzelnice kluczowe. Otwory okienne w murach i basztach zamknięto łukami ostrymi, co podkreślało neogotycki charakter budowli.
Rozplanowanie i dekoracja obiektu nie wynikały z potrzeb obronnych. Elementy przypominające baszty, mury i strzelnice służyły stworzeniu malowniczego obrazu zrujnowanej warowni w obrębie krajobrazu parkowego.
Stan zachowania Z pierwotnego założenia zachowała się jedna z narożnych baszt, identyfikowana jako baszta północno-wschodnia, oraz relikty otaczających ją murów. W wydanym w 1968 roku Katalogu zabytków sztuki w Polsce wysokość baszty określono na około 13 m.
Pozostałości budowli nie zachowały pierwotnego układu przestrzennego. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że brak szczegółowych informacji pozwalających dokładnie odtworzyć przebieg i przyczyny jej niszczenia.
Galeria
Przypisy
Kategoria:Orzech (wieś) Kategoria:Zabytki w gminie Świerklaniec Kategoria:Architektura neogotycka w województwie śląskim Kategoria:Zamki i pałace Henckel von Donnersmarcków