thumb|225px|Tympanon fundacyjny opactwa na Ołbinie z przedstawieniem Chrystusa w mandorli; po prawej klęczą Jaksa i jego żona Agata Jaksa z Kopanicy, ew. Jaksa z Kopaniku (zm. po 1168/1178?) – słowiański książę połabskich Stodoran, zwanych też czasem Hawelanami, w kronice wielkopolskiej nazwany księciem serbskim: dux Sorabie, na denarach IACZA DE COPNIC, IACZO DE COPNIC lub IAKZA COPTNIK CNE(S)Franciszek Piekosiński, Rycerstwo polskie wieków średnich, Tom II, Kraków 1896, s. 261-265.
thumb|Brakteat Jaksy thumb|300px|Ziemie u zbiegu Sprewy i Haweli ok. 1150 r.
Życiorys Część historyków uważa go za postać identyczną z pojawiającym się w źródłach tego samego okresu Jaksą z Miechowa, możnym małopolskim z rodu Gryfitów, aktywnym w Małopolsce w latach 60. XII w., zmarłym 1176M.in. G. Labuda uważał, że Jaksa z Kopanicy i Jaksa z Miechowa nie byli tymi samymi osobami (w ślad za Janem Długoszem, który zresztą uważał, że było aż trzech Jaksów w tym czasie). Opinię, że jest to jedna osoba, przedstawiali m.in. M. Gumowski, J. Bieniak, L. M. Wójcik. Por. m.in. G. Labuda, Jaksa z Kopanicy – Jaksa z Miechowa...; L. M. Wójcik, Ród Gryfitów.... Wątpliwości dotyczące łączenia tych postaci (wymieniany jest również i trzeci Jaksa, mający żyć w tym samym okresieSceptycy wyróżniają: 1) Jaksę z Kopaniku, 2) Jaksę, zięcia Piotra Włostowica, 3) Jaksę, pielgrzyma do Ziemi Świętej w 1162 r., fundatora klasztoru bożogrobców w Miechowie i premonstratensek (norbertanek) na Zwierzyńcu), a związane z ewentualnym szerokim zasięgiem geograficznym, tłumaczyłaby wysoka pozycja – „obydwaj” Jaksowie wymieniani są w dokumentach na pierwszym miejscu wśród świadków i opatrywani tytułem dominus, a także książę np. Jacza, qui cognominatus erat dux (cognominatus = uchodzący za/używający tytułu [księcia]) na przywileju Bolesława Wstydliwego z 1252 r. dla klasztoru sieciechowskiego, a dotyczącego Jaksy z Miechowa. Pomimo rozlicznych powiązań zarówno z krajem Stodoran, jak i Małopolską, stałym miejscem pobytu Jaksy był WrocławLech Leciejewicz, Śląsk w Polsce wczesnopiastowskiej [w:] Marta Młynarska-Kaletynowa, Edmund Małachowicz (pod red.), Śląsk około 1000 roku, Wrocław 2000, s. 96-97, .
Pierwsza wzmianka o Jaksie dotyczy jego małżeństwa z AgatąZygmunt Świechowski, Katalog architektury romańskiej w Polsce Warszawa 2009, s.662, córką potężnego komesa Piotra Włostowica w 1145. Zgłaszał pretensje do Brenny (Brandenburg) po Przybysławie Henryku. Posiłkowany przez Polaków ok. 1154 odebrał ją Albrechtowi Niedźwiedziowi, by po trzech latach stracić ją na rzecz tegoż – wówczas to schronił się na Śląsku. W 1157 zmarł w Pradze jego syn, będący zakładnikiem cesarza Fryderyka Barbarossy.
Kopanica, z której Jaksa jest pisany (Copnik – kopa, góra, hałda), najprawdopodobniej znajdowała się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Berlina – Köpenick. Jako udzielny władca Stodoran Jaksa bił własną monetę – "brakteaty Jaksy"Moneta ta jest przedmiotem poszukiwań bohaterów w jednej z powieści Z. Nienackiego Pan Samochodzik i zagadki Fromborka, a także pojawia się jako jeden z elementów śledztwa w powieści J. Chmielewskiej Bułgarski bloczek.. Monety te zdobił wizerunek męża (woja) z mieczem w jednym ręku i z palmą (będącą zapewne symbolem sprawiedliwości) w drugim i okolony był napisem Iaczo de Copnik. Później pojawiają się w prawej ręce chorągiew, w lewej krzyż, a napis okalający brzmi: Jakza Kopnik kneź. W sumie znanych jest pięć wzorów monet bitych w Kopanicy za czasów JaksyO rodzajach brakteatów: E. Kwaśniewska, Książę Jaksa i jego czasy [w:] kwartalnik "Nadłubiańskie pejzaże", nr 1-2 (17-18) 2008.
Imię Mnogość wariantów zapisu nie ułatwia rozwiązania: Iaczon, Iazko, Iazco, Iacxo, Iaxa, Iacza, Iaczo, Iakza. Część autorów zbyt literalnie trzymając się jednej z form jego zapisu (Iacza należałoby jednak odczytywać jako Jakza) opowiada się za Jacza będącym skróceniem od Jaczemir, Jaczewoj, od psł. *jakъ(jь) „silny, mocny”, porównaj scs. jačajь „znakomitszy, mocniejszy”, część za wariantem imion Jazon, Jacek (Jacko), jednak najprawdopodobniejszy wariant fonetyczny sugeruje bliskość do Jaks(z), Jaks(z)a, Jaks(z)o będących staropolskimi wariantami chrześcijańskiego imienia JakubAleksandra Cieślikowa, Janina Szymowa, Kazimierz Rymut, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Część 1: odapelatywne nazwy osobowe, Kraków 2000, s. 92Aleksandra Cieślikowa (pod red.), Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Część 7: Suplement. Rozwiązanie licznych zagadek staropolskiej antroponimii, Kraków 2002, s. 275.
Pomniki W 1845 roku w berlińskiej dzielnicy Grunewald, na wrzynającym się w rzekę Hawelę cyplu Schildhorn, wystawiono pomnik upamiętniający Jaksę z Kopanicy.
Zobacz też Księstwo Kopanickie
Przypisy
Literatura A. Małecki, Studya heraldyczne, t. II, Lwów 1890, s. 59-64. G. Labuda, Jaksa z Kopanicy – Jaksa z Miechowa, Polski Słownik Biograficzny, t. X, Wrocław 1962-1964, s. 339-341. L. M. Wójcik, Ród Gryfitów do końca XIII wieku. Pochodzenie – genealogia – rozsiedlenie, "Historia" CVII, Wrocław 1993, s. 12-23.
Linki zewnętrzne S. Piwowarski, Książę Jaksa – fakty i kontrowersje
Kategoria:Władcy dawnych Słowian