Oblężenie Saïo lub bitwa o Saïo – starcie zbrojne stoczone podczas kampanii wschodnioafrykańskiej II wojny światowej. Wojska belgijsko-kongijskie, siły Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i miejscowi bojownicy etiopskiego ruchu oporu oblegali fort w górskim mieście Saïo w południowo-zachodniej Etiopii w 1941 roku. Oblężenie trwało kilka miesięcy, a jego kulminacją był atak aliantów na włoski garnizon, zakończony jego kapitulacją.
W pierwszych miesiącach 1941 roku brytyjskie i belgijskie siły kolonialne wkroczyły na terytorium Włoskiej Afryki Wschodniej, w tym okupowanej przez Włochów Etiopii, z Sudanu Anglo-Egipskiego. Pod koniec marca alianci zajęli miasto Gambela i próbowali zatrzymać wycofujące się siły włoskie, które gromadziły się na płaskowyżu w górskim mieście Saïo (obecnie Dembidolo) pod dowództwem gen. Carlo De Simone, a później gen. Pietro Gazzery. W następnym miesiącu siły brytyjskie wycofały się, a Belgowie ruszyli drogą do Saïo. Włosi odepchnęli ich i zostali zmuszeni do utrzymania pozycji wzdłuż pobliskiego potoku. W maju prawie zaprzestano walk, ponieważ ulewny deszcz sprawił, że Belgowie ugrzęźli w miejscu i zamienił ich linie zaopatrzeniowe z Sudanu w błotne rzeki, powodując niedobór wszelkich zapasów, włącznie z żywnością. Na początku czerwca przez rzekę przybyły posiłki, a Belgowie otoczyli włoską bazę zaopatrzeniową w Mogi. Agresywne działania patrolowe wsparte aktywnością etiopskiego ruchu oporu i nalotami południowoafrykańskich sił powietrznych wywarły zwiększoną presję na włoski garnizon.
Pod koniec miesiąca gen. Auguste Gilliaert objął dowództwo nad siłami belgijskimi. Brytyjczycy poinstruowali go, by zaatakował, gdy tylko nadarzy się okazja. 3 lipca zaatakował bazę Saïo, a po południu Gazzera poprosił o zakończenie walk. 6 lipca Belgowie formalnie przyjęli kapitulację Gazzery, ośmiu jego generałów i ponad 6000 włoskich żołnierzy.
Tło sytuacyjne Africa Orientale Italiana
9 maja 1936 roku włoski dyktator Benito Mussolini ogłosił powstanie Africa Orientale Italiana (AOI, Włoska Afryka Wschodnia), utworzonej z terytorium Etiopii (podbitej po zwycięstwie Włoch w II wojnie włosko-etiopskiej) oraz istniejące już włoskie kolonie w Erytrei i Somalii. 10 czerwca 1940 roku Mussolini wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, co spowodowało, że włoskie siły zbrojne w Libii stały się zagrożeniem dla Egiptu, a Włoska Afryka Wschodnia dla kolonii brytyjskich i francuskich w Afryce Wschodniej. Włoska obecność zamknęła również Morze Śródziemne dla alianckich statków handlowych i zagrożonych brytyjskich szlaków zaopatrzeniowych wzdłuż wybrzeża Afryki Wschodniej, Zatoki Adeńskiej, Morza Czerwonego i Kanału Sueskiego. Egipt, Kanał Sueski, Somali Francuskie i Brytyjskie były również podatne na ataki wyprowadzone z Włoskiej Afryki Wschodniej. Jednakże plany przezbrojenia włoskich sił zbrojnych miały zostać ukończone dopiero w 1942 roku; w 1940 roku Włochy nie były gotowe do działań zbrojnych przeciwko nieprzyjacielowi dysponującemu porównywalnymi siłami.
Preludium Regio Esercito Książę Amedeo d’Aosta został mianowany wicekrólem i generalnym gubernatorem Włoskiej Afryki Wschodniej z siedzibą w Addis Abebie, stolicy Etiopii, w listopadzie 1937 roku. 1 czerwca 1940 roku, jako naczelny dowódca Comando Forze Armate dell'Africa Orientale Italiana (Dowództwo Włoskich Sił Zbrojnych Afryki Wschodniej) i Generale d'Armata Aerea (generał sił powietrznych), książę Aosty miał około 290 476 żołnierzy armii, marynarki wojennej i sił powietrznych, zarówno etnicznych Włochów, jak i żołnierzy kolonialnych. Do 1 sierpnia mobilizacja we Włoskiej Afryce Wschodniej zwiększyła tę liczbę do 371 053 żołnierzy. 10 czerwca Regio Esercito (Włoska Armia Królewska) została zorganizowana w czterech dowództwach, z siłami zbrojnymi w Etiopii dowodzonymi przez gen. Pietro Gazzerę.
Książę Aosty miał pod swoimi rozkazami 40 Dywizję Piechoty „Cacciatori d'Africa” i 65 Dywizję Piechoty ”Granatieri di Savoia” z Włoch, batalion Alpini (elitarnych oddziałów górskich), batalion piechoty zmotoryzowanej Bersaglieri, kilka batalionów Czarnych Koszul i szereg mniejszych jednostek; około 70 proc. żołnierzy włoskich było rekrutowanych spośród miejscowych Askarysów. Regularne bataliony erytrejskie i Regio Corpo Truppe Coloniali (RCTC, Królewski Korpus Wojsk Kolonialnych) były jednymi z najlepszych włoskich jednostek we Włoskiej Afryce Wschodniej i obejmowały erytrejską kawalerię Penne di Falco.
Brytyjskie plany W sierpniu 1939 roku gen. Archibald Wavell potajemnie nakazał podsycić bunt w prowincji Godżam w zachodniej Etiopii, którego Włochom nigdy nie udało się całkowicie stłumić po zakończeniu II wojny włosko-etiopskiej w maju 1936 roku. We wrześniu płk Daniel Sandford przybył do Afryki, aby zarządzać tym projektem, ale do czasu wypowiedzenia wojny przez Włochy spisek powstrzymywała brytyjska polityka ustępstw, mająca na celu uniknięcie jednoczesnej wojny z Niemcami i Włochami. W celu koordynowania działań Arbegnoch (etiopskiego ruchu oporu) została utworzona Misja 101. W czerwcu 1940 roku cesarz Hajle Selassie przybył do Egiptu, a w lipcu udał się do Sudanu, aby spotkać się z gen. Wiliamem Plattem i omówić plany wyzwolenia Etiopii, pomimo zastrzeżeń Platta. W lipcu Brytyjczycy uznali Selassiego za prawowitego władcę Etiopii, a w sierpniu Misja 101 przeniknęła do prowincji Godżam, aby przeprowadzić rozpoznanie. Sandford zażądał, aby trasy dostaw do obszaru na północ od jeziora Tana zostały ustanowione przed zakończeniem opadów i aby Selassie powrócił w październiku jako katalizator powstania. Przejęcie kontroli nad Godżam wymagało odizolowania włoskich garnizonów wzdłuż głównej drogi z Bahrdar Giorgis na południe od jeziora Tana do Dangili, Debra Markos i Addis Abeby, aby zapobiec koncentracji ich sił przeciwko partyzantom. W październiku przybyły włoskie posiłki i wzmogły działania patrolowe, podczas gdy spory pomiędzy lokalnymi przywódcami plemiennymi były godzone przez mediację Sandforda.
Do Batalionu Pogranicza Sudańskich Sił Obronnych (SDF, Sudan Defence Force), utworzonego w maju 1940 roku, dołączyły w Chartumie dwa bataliony etiopskie i cztery erytrejskie, zebrane z ochotników emigracyjnych w Kenii. Centra operacyjne składające się z jednego oficera, pięciu podoficerów i kilku wybranych Etiopczyków zostały utworzone i przeszkolone w walce partyzanckiej, aby zapewnić kadry dowódcze, a 1 milion funtów zarezerwowano na finansowanie ich operacji. Mjr Orde Wingate został wysłany do Chartumu z asystentem, aby dołączyć do kwatery głównej SDF. 20 listopada Wingate poleciał do Sakhali na spotkanie z Sandfordem, a samoloty Royal Air Force (Królewskie Siły Powietrzne, RAF) zdołały zbombardować Dangilę, zrzucić ulotki propagandowe i zaopatrzyć Misję 101, co podniosło morale Etiopczyków, ponieważ wielu z nich ucierpiało z powodu działań włoskiego lotnictwa w czasie II wojny włosko-etiopskiej. Misja 101 zdołała przekonać partyzantów na północ od jeziora Tana do zorganizowania kilku zasadzek na drodze Metemma–Gondar, dzięki którym włoski garnizon w Wolkaicie został wycofany w lutym 1941 roku.
Plany belgijskie thumb|Żołnierze „Force Publique” opuszczający Kongo w drodze do Włoskiej Afryki Wschodniej Po zakończeniu kampanii belgijskiej w maju 1940 roku jedyną jednolitą siłą zbrojną pod dowództwem belgijskim pozostała „Force Publique” (czyli armia kolonialna) Konga Belgijskiego w Afryce Środkowej. W ten sposób stanowiła ona większość utworzonych po klęsce Belgii Wolnych Sił Belgijskich. Składała się z 15 000 kongijskich szeregowców i belgijskich oficerów, była dobrze wyposażona, zdyscyplinowana, a przy tym rozproszona po całej kolonii. Przez cały rok od rozpoczęcia wojny w Afryce normalne obowiązki „Force Publique” były uważane za zbyt ważne, aby można było przesunąć jednostkę do jakichkolwiek operacji ofensywnych. Alianci byli niepewni co do zamiarów Niemiec wobec portugalskiej Angoli, sąsiada Konga na południu, oraz zakresu wpływów reżimu Vichy we Francuskiej Afryce Równikowej na północy. Belgijscy żołnierze „Force Publique” stawali się coraz bardziej niecierpliwi z powodu domniemanej bezczynności administracji kolonialnej, a garnizon w Stanleyville zbuntował się w proteście przeciwko dotychczasowej polityce kolonii. Generalny gubernator Pierre Ryckmans został zmuszony do wysłania starszego członka swojego sztabu, aby uspokoił żołnierzy i wyjaśnił znaczenie gospodarczego wkładu Konga w wojnę.
thumb|left|Mapa wyprawy belgijsko-kongijskiej do Etiopii W międzyczasie Ryckmans i gen. por. Paul Ermens omawiali możliwość wysłania wojsk belgijskich do Włoskiej Afryki Wschodniej z misjami wojskowymi Południowej Afryki i Wielkiej Brytanii w Léopoldville. Z takim przedsięwzięciem wiązały się dwa problemy: terytorium Włoch było oddalone o tysiące kilometrów, a Belgia nie była w stanie wojny z Włochami. Rząd Belgii na uchodźstwie obawiał się wypowiedzenia wojny krajowi, którego rodzina królewska miała powiązania dynastyczne z własnym dworem, choć postawa ta zmieniła się, gdy włoskie samoloty stacjonujące w okupowanej Belgii zaatakowały Wielką Brytanię i kiedy włoski okręt podwodny zatopił belgijski statek handlowy. Wypowiedzenie wojny zostało ostatecznie wydane 23 listopada 1940 roku. Dwa dni później Ryckmans ogłosił stan wojny pomiędzy Włochami a Kongiem.
Siły Wolnych Francuzów umocniły swoją kontrolę nad Afryką Równikową w kampanii o Gabon, a większe zaangażowanie Niemiec w kampanię bałkańską sprawiło, że ryzyko interwencji w koloniach portugalskich było znikome. Sztab „Force Publique” i rząd belgijski postanowili wobec tego zorganizować wyprawę wojenną do Włoskiej Afryki Wschodniej. Plany były uzgodnione z Brytyjczykami i w lutym 1941 roku, po dłuższym okresie przygotowań, pierwsza grupa 8000 żołnierzy i tragarzy wyruszyła z Konga do Etiopii. Zaczynając w Stanley Pool, przeprowadzili kilkanaście 10-tonowych barek i holownik w górę rzeki Kongo do Aketi. Siły ekspedycyjne poruszały się najpierw linią Vicicongo (kolejką wąskotorową) z Aketi do Mungbere, a następnie ciężarówkami do Dżuby w Sudanie, skąd dotarły do Białego Nilu. Po pięciu dniach podróży pierwszy batalion belgijsko-kongijski dotarł do Malakali i pomaszerował do granicznego miasta Kurmuk, zanim wkroczył do Etiopii.
Kampania wschodnioafrykańska thumb|Siły belgijsko-kongijskie przekraczające rzekę Baro w pobliżu Gambeli Po wypowiedzeniu wojny Francji i Wielkiej Brytanii przez Włochy 10 czerwca 1940 roku rozpoczęła się kampania wschodnioafrykańska, a siły zbrojne Imperium Brytyjskiego starły się z oddziałami Dowództwa Włoskich Sił Zbrojnych Afryki Wschodniej (Comando Forze Armate dell'Africa Orientale) we Włoskiej Afryce Wschodniej. Po serii działań granicznych w 1940 roku brytyjskie siły kolonialne z Sudanu najechały na terytorium włoskie i ostatecznie uformowały występ wokół rzeki Baro. W marcu 1941 roku wojska włoskie zaczęły wycofywać się z występu pod coraz większą presją nieprzyjaciela. 8 marca pierwszy batalion belgijsko-kongijskich sił ekspedycyjnych przemaszerował z Kurmuku w kierunku zajmowanego przez Włochów miasta Asosa.
Siły ekspedycyjne zaatakowały trzy dni później w połączeniu z oddziałami Królewskich Strzelców Afrykańskich (KAR, King's African Rifles), zmuszając garnizon do odwrotu do Gidami. Następnie Belgowie i Kongijczycy zaczęli atakować miasto Gambela bezpośrednio z zachodu, podczas gdy dwie kompanie 2/6 Pułku Królewskich Strzelców Afrykańskich pod dowództwem kapitana J.W.E Mackenziego zostały wysłane, aby otoczyć je i odciąć połączenie z włoską kwaterą główną w Saïo pod dowództwo gen. Carlo De Simone. Belgowie obawiali się, że Włosi mogą podjąć próbę ofensywy na słabo bronionej granicy sudańskiej; a zajmując Gambelę mogli zmusić siły Gazzery w zachodniej Etiopii do zajęcia pozycji obronnych. 22 marca kompanie Królewskich Strzelców Afrykańskich zaatakowały, ale wycofały się na południe, gdy planowany atak belgijski nie doszedł do skutku. Mimo to Włosi byli zaskoczeni manewrem flankującym i wycofali się do Saïo.
Oblężenie