thumb|Domek typu Brda na wystawie „Budexpo” w Warszawie, 19 sierpnia 1980 roku mały|Domki w ośrodku wypoczynkowym KWK Mysłowice w Bachotku na Pojezierzu Brodnickim mały|Domki w ośrodku wczasowym PZT w Czaplinku
Domek Brda – prefabrykowany, drewniany dom letniskowy typu A-frame, opracowany na początku lat 70. XX wieku w zapleczu badawczo-projektowym Zjednoczenia Przemysłu Stolarki Budowlanej „Stolbud” w Wołominie. Głównym projektantem był architekt Tadeusz Orgelbrand, a dokumentację domku oddano do zatwierdzenia w 1972 roku. Produkcję seryjną prowadzono w Zakładach Stolarki Budowlanej w Bydgoszczy.
W pierwszej dokumentacji i materiałach handlowych projekt występował pod nazwą Tramp, między innymi jako Tramp-20. Nazwa Brda-20 pojawiła się później, jeszcze w okresie równoległego stosowania obu oznaczeń. Nie ustalono dokładnej daty ani okoliczności podjęcia decyzji o zmianie nazwy.
Podstawowy model był dwukondygnacyjnym domkiem o całkowitej powierzchni podłóg wynoszącej 58,4 m². Jego zasadniczą konstrukcję tworzyły powtarzalne drewniane ramy o przekroju trójkąta równobocznego. Pochyłe połacie o kącie około 60° pełniły jednocześnie funkcję dachu i większej części ścian zewnętrznych.
Początkowo domki przeznaczano przede wszystkim na eksport oraz dla państwowych i zakładowych ośrodków wypoczynkowych. Od drugiej połowy lat 70. wydzielano część produkcji na krajowy rynek detaliczny, dzięki czemu Brdy zaczęły trafiać również na prywatne działki rekreacyjne.
Geneza typu Domy o przekroju przypominającym literę A należą do znacznie starszej tradycji budowlanej niż powojenna architektura letniskowa. Konstrukcje oparte na dwóch stromych połaciach występowały w budynkach gospodarczych, sezonowych schronieniach i domach wznoszonych na terenach o dużych opadach śniegu. Jako rozpoznawalny typ nowoczesnego domu wakacyjnego A-frame rozpowszechnił się jednak przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych po II wojnie światowej.
Popularność tego rodzaju domów wiązała się z rozwojem indywidualnej motoryzacji, kultury weekendowych wyjazdów i rynku niedrogich domów rekreacyjnych sprzedawanych w postaci projektów, gotowych zestawów lub prefabrykowanych elementów. Stroma, łatwo rozpoznawalna bryła dobrze odpowiadała potrzebom niewielkiego domu wakacyjnego, chociaż ograniczała pełnowartościową powierzchnię wnętrza przy ścianach.
Polska Brda należała do tego międzynarodowego typu, nie była jednak kopią jednego zagranicznego budynku. Projekt przystosowano do seryjnego wytwarzania w zakładach Stolbudu, transportowania w postaci zestawu elementów oraz montażu bez użycia ciężkich maszyn.
Historia Opracowanie projektu Tadeusz Orgelbrand ukończył w 1949 roku Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej. Pracował między innymi w Biurze Odbudowy Stolicy i Miastoprojekcie „Stolica”, a następnie związał się z projektowaniem prefabrykowanych konstrukcji drewnianych.
W 1964 roku uczestniczył w przygotowaniu prefabrykowanych domów wykonanych w Zakładzie Stolarki Budowlanej w Mieroszowie i przekazanych do odbudowy Skopje po trzęsieniu ziemi z 1963 roku. W drugiej połowie lat 60. podjął pracę w ośrodku badawczo-projektowym Stolbudu w Wołominie, gdzie powstała dokumentacja późniejszego Trampa i Brdy.
Projekt domku opracowano w momencie, gdy polski przemysł drzewny rozbudowywał ofertę prefabrykowanych obiektów turystycznych. Współczesny przegląd takich konstrukcji opublikował Zdzisław Kazimierczuk w książce Letni domek dla każdego, przedstawiającej gotowe domki oferowane w połowie lat 70. do samodzielnego montażu.
W 1975 roku Stolbud planował rodzinę dziesięciu domków „Tramp”, różniących się liczbą powtarzalnych segmentów konstrukcji. W katalogach pojawiały się między innymi Tramp-3, Tramp-20 oraz rozbudowany Tramp-30. Z planowanej rodziny modeli do produkcji na większą skalę trafił przede wszystkim Tramp-20, późniejsza Brda.
Zespół projektowy Głównym projektantem domku był Tadeusz Orgelbrand. W zachowanej dokumentacji oddanej do zatwierdzenia w 1972 roku jako członków zespołu wymieniono również:
M. Kostrzewę, G. Urbańską, J.M. Wochnę, L. Selliga, T. Jurkę.
W dostępnych materiałach część imion występuje jedynie w postaci inicjałów. Nie udało się również ustalić szczegółowego podziału obowiązków pomiędzy poszczególnymi członkami zespołu.
Projekt powstawał w instytucjonalnym systemie Zjednoczenia Przemysłu Stolarki Budowlanej „Stolbud”. Opracowanie konstrukcji i dokumentacji należało do zaplecza badawczo-projektowego w Wołominie, produkcję powierzono zakładom bydgoskim, natomiast sprzedaż krajową obsługiwało między innymi warszawskie Biuro Zbytu Stolarki Budowlanej.
Produkcja w Bydgoszczy Domki produkowano w zakładzie przy ulicy Przemysłowej w Bydgoszczy. Przedsiębiorstwo wywodziło się z tartaku uruchomionego w 1900 roku nad Brdą, w sąsiedztwie portu rzecznego i bocznicy kolejowej. Po II wojnie światowej zakład znalazł się w strukturze państwowego przemysłu drzewnego, a w latach 50. został włączony do sieci Stolbudu.
Zakład wyspecjalizował się w wytwarzaniu domków o konstrukcji namiotowej. Elementy przygotowywano fabrycznie, oznaczano, kompletowano i pakowano jako zestaw przeznaczony do przewiezienia na miejsce budowy. Prefabrykacja nie oznaczała jednak dostawy gotowego domu: inwestor musiał przygotować fundamenty, zorganizować transport i montaż oraz wykonać pokrycie dachowe, oszklenie i instalacje.
Eksport Brda została rozwinięta przede wszystkim jako produkt eksportowy. Sprzedaż gotowego, wysoko przetworzonego obiektu pozwalała uzyskać większe wpływy dewizowe niż eksport nieprzetworzonego drewna lub tarcicy. Domki kierowano między innymi do Republiki Federalnej Niemiec, Belgii, Szwecji i Austrii.
W 1977 roku kontrakty eksportowe miały obejmować około trzech czwartych produkcji obiektów rekreacyjnych Stolbudu. Wartość obiektów planowanych do sprzedaży do państw tzw. drugiego obszaru płatniczego wynosiła około 30 mln zł„Materiały Budowlane” 1977, R. 4, nr 4, s. 3..
Na potrzeby eksportu opracowano także większy model B-90, którego powierzchnia przekraczała 90 m². Model prezentowano między innymi na targach budowlanych w Brukseli, a jego rozwiązania dostosowywano do oczekiwań zagranicznych odbiorców.
Rynek krajowy W pierwszej połowie lat 70. krajowymi odbiorcami domków były przede wszystkim instytucje: zakłady pracy, ośrodki wypoczynkowe, przedsiębiorstwa państwowe i organizacje turystyczne. Indywidualny nabywca nie mógł traktować Brdy jako produktu dostępnego w zwykłej sprzedaży detalicznej.
Do 1976 roku jedną z możliwości zakupu pozostawał eksport wewnętrzny, w którym towar pozostawał w Polsce, lecz klient płacił za niego walutą wymienialną. W sierpniu 1976 roku prasa poinformowała, że bydgoski Stolbud przeznaczy na rynek wewnętrzny 300 domków Brda. Od tego momentu zaczęto wydzielać pulę obiektów dostępnych za złotówki, choć ich zakup nadal wymagał złożenia zamówienia i oczekiwania na realizację.
Zamówienia klientów indywidualnych przyjmowało między innymi Biuro Zbytu Stolarki Budowlanej „Stolbud” przy ulicy Rydygiera 7 w Warszawie. Klient określał typ domku, oczekiwany termin dostawy, sposób odbioru i ewentualne zapotrzebowanie na dokumentację techniczną lub nadzór instruktora montażu.
Producent nie wykonywał zmian dostosowanych do indywidualnego zamówienia. Przedmiotem sprzedaży był typowy zestaw zgodny z dokumentacją. Nie obejmował on fundamentów, pokrycia dachowego, instalacji elektrycznej i wodno-kanalizacyjnej ani zasadniczych prac montażowych.
Charakterystyka architektoniczna Bryła i wymiary Podstawowy model Brdy miał wysokość około 5,2 m. Jego przekrój poprzeczny był zbliżony do trójkąta równobocznego, którego boki tworzyły dwie główne połacie dachowe. Takie rozwiązanie ograniczało liczbę osobnych elementów ściennych, ale zmniejszało wysokość użytkową pomieszczeń przy bocznych krawędziach budynku.
Według dokumentacji całkowita powierzchnia podłóg wynosiła 58,4 m². Powierzchnia części pomieszczeń o wysokości większej niż 60 cm wynosiła 44,7 m², natomiast powierzchnia o wysokości przekraczającej 190 cm – 29,4 m². Kubatura domku wynosiła około 264 m³.
Ścianę frontową tworzyły drzwi wejściowe oraz kompozycja dużych przeszkleń oddzielonych smukłymi elementami drewnianej stolarki. Przed budynkiem znajdował się taras z zewnętrznymi schodami i balustradami. Partie piętra doświetlały okna umieszczone w trójkątnych ścianach szczytowych.
Układ funkcjonalny Na parterze znajdowały się przedsionek, pokój dzienny, korytarz, kuchnia i łazienka. Pokój dzienny otwierał się w stronę przeszklonej elewacji frontowej. Piętro zajmowały dwa pokoje dostępne po wewnętrznych schodach.
Program funkcjonalny odpowiadał niewielkiemu domowi przeznaczonemu dla rodziny, nie zaś wyłącznie pawilonowi noclegowemu. W ośrodkach wypoczynkowych wnętrza bywały jednak upraszczane, a kuchnię lub łazienkę zastępowano dodatkowymi miejscami do spania.
Konstrukcja Domek posadawiano na punktowych podporach, zazwyczaj betonowych, rozmieszczonych w trzech równoległych rzędach. Na podporach układano podwaliny, do których mocowano zasadniczą konstrukcję budynku.
Podstawowym elementem nośnym były powtarzalne drewniane ramy nazywane w dokumentacji „kozłami”. Każda składała się z dwóch krokwi, dolnego ściągu i jętek. Elementy łączono najpierw na ziemi, a następnie całe ramy podnoszono do pionu i ustawiano kolejno wzdłuż osi domu.
Po ustabilizowaniu ram montowano prefabrykowane moduły połaci dachowych. Składały się one z wewnętrznej podbitki, warstwy izolacji termicznej oraz zewnętrznej płyty pilśniowej. Jako izolację przewidywano styropian samogasnący albo wełnę mineralną. Właściwe pokrycie – najczęściej faliste płyty azbestowo-cementowe lub maty trzcinowe – zapewniał inwestor.
Prefabrykowane elementy obejmowały również podłogi, ściany szczytowe, ścianki działowe, stolarkę okienną i drzwiową, schody, balustrady oraz listwy wykończeniowe. Poszczególne części oznaczano literami i cyframi określającymi zespół konstrukcyjny oraz kolejność montażu.
Transport i montaż Komplet elementów Brdy zajmował około 50 m³ i ważył ponad 10 ton. Transport odbywał się koleją lub samochodem ciężarowym, jednak jego organizacja, rozładunek i przewiezienie elementów na działkę należały zasadniczo do nabywcy.
Według instrukcji montażu postawienie domku wymagało pracy czterech wprawnych osób przez około pięć lub sześć dni. Konstrukcję zaprojektowano tak, aby można ją było złożyć bez użycia dźwigu. Klient mógł zamówić odpłatny nadzór instruktora Stolbudu, który kontrolował kolejność prac, ale nie zastępował ekipy montażowej.
Cena fabrycznego zestawu stanowiła jedynie część kosztu gotowego domu. Po doliczeniu fundamentów, transportu, montażu, pokrycia dachowego, szklenia i instalacji całkowite wydatki mogły być blisko dwukrotnie wyższe od ceny elementów odebranych z fabryki.
Warianty i rozwiązania eksperymentalne W połowie lat 70. planowano rozwinięcie projektu w rodzinę domków różniących się długością. Szerokość podstawy trójkąta miała wynosić 5 m, natomiast każdy kolejny segment konstrukcji wydłużał domek o 1,2 m. Koncepcja pozwalała tworzyć zarówno małe domki kilkunastometrowe, jak i większe obiekty składające się z wielu modułów.
Planowana seria nie została wdrożona w całości. Produkcja skupiła się na podstawowym modelu Brda oraz większej wersji B-90. Pod koniec lat 70. w domkach eksportowych stosowano również udoskonalone okucia drzwiowe i okienne.
W Brdzie testowano ponadto eksperymentalny system podgrzewania wody energią słoneczną. W połać dachową wbudowano cztery kolektory określane jako „Heliotermy”. Instalacja została opracowana przy udziale Centralnego Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Techniki Instalacyjnej „Instal”.
Dom z kolektorami prezentowano w 1980 roku na wystawach budownictwa w Warszawie. System nie został wprowadzony do produkcji seryjnej.
Użytkowanie i recepcja