Bitwa o Agordat – starcie zbrojne stoczone pod Agordatem w Erytrei pomiędzy 26 a 31 stycznia 1941 roku przez wojska włoskie i kolonialne przeciwko siłom brytyjskim, indyjskim i sudańskim podczas kampanii wschodnioafrykańskiej podczas II wojny światowej.
Po tym, jak garnizon wojsk włoskich i kolonialnych w Kassali w Sudanie niespodziewanie otrzymał rozkaz wycofania się w połowie stycznia, brytyjska ofensywa na Erytreę zaplanowana na luty 1941 roku rozpoczęła się już w połowie stycznia. Agordat był jednak doskonałą pozycją obronną, a natarcie Brytyjczyków zostało spowolnione przez działania opóźniające i zaminowane drogi. Główny atak, który rozpoczął się 28 stycznia na lewej (północnej) flance, został odparty. Zażarte walki toczyły się na wzgórzach i równinach do 31 stycznia, kiedy to Brytyjczycy zaatakowali z czterema czołgami Matilda i transporterami Universal Carrier, które z łatwością zniszczyły włoskie czołgi Fiat M11/39 i zmusiły włoską piechotę do odwrotu.
Aby uniknąć odcięcia, Włosi rozpoczęli chaotyczny odwrót do Keren, pozostawiając 1000 jeńców, kilka dział i 14 obezwładnionych czołgów; podczas brytyjskiego pościgu wzięto do niewoli jeszcze drugi 1000 żołnierzy. Bitwa o Agordat była świadkiem jednych z najbardziej zdeterminowanych i skutecznych działań obronnych tej wojny, w wykonaniu sił włoskich i kolonialnych. Jednocześnie bitwa ta była pierwszym, wielkim zwycięstwem w brytyjskiej ofensywie przeciwko Włoskiej Afryce Wschodniej, a bezpośrednio po niej nastąpiła bitwa pod Keren (5 lutego – 1 kwietnia), która doprowadziła do upadku włoskiej Erytrei.
Brytyjczycy mieli już przed ofensywą przewagę nad wrogiem w tym, że złamali włoskie szyfry i otrzymywali obfite ilości informacji na temat sił nieprzyjaciela oraz planów Regia Aeronautica (włoskich Królewskich Sił Powietrznych) i Regio Esercito (włoskiej Armii Królewskiej).
Tło sytuacyjne Zdobycie Kassali przez Włochów Księżę Aosty, wicekról i gubernator generalny Africa Orientale Italiana (AOI, Włoska Afryka Wschodnia), dowódca Comando Forze Armate dell'Africa Orientale Italiana (Dowództwo Włoskich Sił Zbrojnych Afryki Wschodniej) i Generale d'Armata Aerea (Generał Sił Powietrznych) rozkazał podległym sobie oddziałom atak na Kassalę w Sudanie, który miał rozpocząć się 4 lipca 1940 roku, po tym, jak 10 czerwca Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii i Francji. Trzy kolumny sił włoskich i kolonialnych, składające się z około 6500 żołnierzy, rozpoczęły atak, wspierane przez samoloty Regia Aeronautica i kilka szwadronów kawalerii działających jako awangarda.
Kassala była broniona przez mniej niż 500 żołnierzy Sudańskich Sił Obronnych (SDF, Sudan Defence Force), pod dowództwem gen. mjr. Williama Platta i lokalną policję, którzy utrzymali pozycje podczas dwunastogodzinnego bombardowania przez Regia Aeronautica, a następnie obezwładnili sześć włoskich czołgów i zadali agresorom znaczne straty. O 13:00 włoska kawaleria wkroczyła do Kassali, a obrońcy wycofali się na most Butana, tracąc jednego zabitego, trzech rannych i 26 zaginionych, z których niektórzy wrócili później do swoich jednostek. Straty włoskie to 43 zabitych i 114 rannych. W Kassali 12 Brygada Kolonialna rozmieściła obronę przeciwpancerną, stanowiska karabinów maszynowych i punkty umocnione.
thumb|left|Włoska artyleria ostrzeliwuje Kassalę Podczas włoskiego ataku na Kassalę, gen. Pietro Gazzera, gubernator Galla-Sidamo, zdobył sudański, graniczny fort Gallabat z batalionem włoskich żołnierzy kolonialnych i bande (sił nieregularnych). Gallabat został umieszczony pod dowództwem płk. Castagnoli i ufortyfikowany. Karora została zajęta bez oporu, a 7 lipca inny batalion kolonialny oraz bande wspierane przez artylerię i samoloty zaatakowały Kurmuk i po krótkim starciu pokonały sześćdziesięciu sudańskich policjantów.
Ataki włoskie zyskały cenny punkt wejścia na terytorium Sudanu w Kassali, a zdobycie Gallabat utrudniło Brytyjczykom wsparcie bojowników etiopskiego ruchu oporu, Arbegnoch, w prowincji Godżam. Utrata Kurmuku skłoniła niektórych miejscowych do uciekania się do bandytyzmu; miejscowa ludność sudańska była pod wrażeniem włoskich sukcesów, ale ludność Kassali nadal wspierała Brytyjczyków i dostarczała cennych informacji podczas okupacji. Sudańskie Siły Obronne nadal działały w pobliżu Kassali i 5 lipca do Gedaref przybyła kompania 2. batalionu Pułku Royal Warwickshire; Brytyjczycy odkryli, że do Włochów dotarły przesadne pogłoski o przybyciu ogromnych sił brytyjskich. Platt postanowił kontynuować oszukiwanie Włochów, aby ci uwierzyli, że na granicy z Sudanem są znacznie większe siły, a włoska mapa zdobyta 25 lipca pokazała, że w prowincji Kassala rzekomo przebywa około 20 tys. żołnierzy brytyjskich i sudańskich.
Plany włoskie thumb|Kassala w 1940 roku Po podboju Somali Brytyjskiego Włosi w Afryce Wschodniej przyjęli bardziej defensywną postawę. Pod koniec 1940 roku siły włoskie poniosły szereg porażek na Morzu Śródziemnym, w Egipcie, w bitwie o Anglię i w wojnie grecko-włoskiej. Gen. Ugo Cavallero, nowy włoski szef sztabu generalnego w Rzymie, przyjął nową strategię. W grudniu 1940 roku nakazał siłom włoskim w Afryce Wschodniej skoncentrowanie się na obronie włoskich kolonii poprzez wycofanie się na lepsze pozycje obronne. 31 grudnia gen. Luigi Frusci wydał rozkaz odwrotu z obszaru na północ od Kassali wzdłuż torów kolejowych biegnących na wschód od Sabdaret z posterunkami w Serobatib i Adaret, z mobilnymi oddziałami w Sabdaret jako rezerwą.
Wcześniej w tym miesiącu Frusci otrzymał z Rzymu rozkaz anulowania planów inwazji na Sudan, wycofania się z Kassali i Metemmy na nizinach wzdłuż granicy Sudanu z Erytreą oraz utrzymania łatwiejszych do obrony przełęczy górskich na drogach Kassala–Agordat i Metemma–Gondar. Frusci był niechętny wycofaniu się z nizin, ponieważ byłaby to porażka propagandowa po tym, jak już ogłosił, że Brytyjczycy mają zamiar zaatakować, ale zostaną pokonani. Kassala była również ważnym węzłem kolejowym; okupowanie go uniemożliwiało Brytyjczykom korzystanie z kolei do przewożenia dostaw z Port Sudan na wybrzeżu Morza Czerwonego do bazy polowej w Gedaref.
Plany brytyjskie W listopadzie 1940 roku brytyjska grupa bojowa Gazelle Force operowała z delty rzeki Gash przeciwko włoskim wysuniętym posterunkom wokół Kassali na Wyżynie Abisyńskiej, gdzie wzgórza wznoszą się na wysokość 610–910 m n.p.m. pomiędzy szerokimi dolinami, a opady deszczu powodują wzrost zachorowań na malarię od lipca do października. Po brytyjskim odwrocie z Gallabat w listopadzie, gen. Archibald Wavell przeprowadził przegląd sytuacji w Kairze od 1 do 2 grudnia. W obliczu zbliżającej się operacji Compass w Egipcie siły brytyjskie w Afryce Wschodniej miały udzielić pomocy partyzantom w Etiopii i wywierać dalszy nacisk na Włochów pod Gallabat. Kassala miała zostać odbita na początku stycznia 1941 roku, aby uniemożliwić Włochom natarcie w głąb Sudanu, a indyjska 4 Dywizja Piechoty (gen. mjr Noel Beresford-Peirse) miała zostać przeniesiona z Egiptu do Sudanu końcem grudnia. Wraz z sukcesem operacji Compass, Afryka Wschodnia zajęła w brytyjskich planach wojennych drugie miejsce po Egipcie, zgodnie ze strategią, wedle której zwycięstwo nad siłami włoskimi w Etiopii miało zostać osiągnięte do kwietnia 1941 roku.
Przerzut 4 Dywizji Indyjskiej trwał do początku stycznia 1941 roku. Platt zamierzał rozpocząć ofensywę na froncie północnym 8 lutego atakiem okrężnym na Kassalę w wykonaniu indyjskich: 4 i 5 Dywizji Piechoty (gen. mjr Lewis Heath), przy czym siła każdej z nich była wtedy mniejsza niż brygady. Wieści o włoskiej katastrofie w Egipcie, nękaniu przez Gazelle Force i działaniach Misji 101 w Etiopii doprowadziły Włochów do wycofania północnej flanki swojej obrony do Keru i Wachai, a następnie, 18 stycznia, do pospiesznego wycofania się z Kassali, Tessenei i trójkąta Keru–Biscia–Aicota. Wavell nakazał Plattowi rozpoczęcie marcowej ofensywy już 9 lutego, a później przesunął termin jeszcze wcześniej, na 19 stycznia, kiedy wydawało się, że włoskie morale kompletnie upadło. Odszyfrowanie włoskich meldunków znacznie pomogło brytyjskim przygotowaniom i podjęciu decyzji o rozpoczęciu ataku przed wyznaczonym terminem. Wycofanie się Włochów skłoniło Wavella do wydania rozkazania pościgu, a żołnierze przybywający do Port Sudan (Briggs Force) zaatakowali Karorę i posuwali się równolegle do wybrzeża, aby spotkać się z siłami nadciągającymi z zachodu.
Ultra Włosi w Afryce Wschodniej wymienili swoje szyfry w listopadzie 1940 roku, ale już pod koniec miesiąca Government Code and Cypher School w Bletchley Park oraz Cipher Bureau Middle East w Kairze złamały kody zastępcze Regio Esercito i Regia Aeronautica. Wystarczająco dużo szyfrów niskiej jakości również zostało złamanych, aby ujawnić całe włoskie ordre de Bataille i sytuację zaopatrzeniową do czasu, gdy 19 stycznia 1941 roku rozpoczęła się brytyjska ofensywa. Włoska zależność od komunikacji bezprzewodowej, wykorzystującej częstotliwości, na których Brytyjczycy mogli łatwo ich podsłuchiwać, doprowadziła do zalewu informacji wywiadowczych, od codziennego raportu wicekróla do planów operacyjnych Regia Aeronautica i Regia Esercito. Czasami dowódcy brytyjscy otrzymywali te wiadomości przed ich prawowitymi odbiorcami, a zastępca dyrektora wywiadu wojskowego w Kairze ocenił później, że:
Preludium Odwrót Włochów Sytuacja pod koniec 1940 roku sprawiła, że sudańskie miasta Kassala i Gallabat były nie do utrzymania, co doprowadziło do decyzji włoskiego dowództwa o ich opuszczeniu i wycofaniu wojsk do Etiopii oraz Erytrei. Włoska 12 Brygada Kolonialna (gen. Orlando Lorenzini) pod Kassala wycofała się w nocy z 17 na 18 stycznia 1941 roku, co zasugerowało Brytyjczykom, że sytuacja w Egipcie wpływa na strategię Włochów w Afryce Wschodniej i że odważniejsze działania brytyjskie są uzasadnione. Brytyjska ofensywa z Sudanu, która miała się rozpocząć 9 lutego, została przesunięta na 19 stycznia, a Platt otrzymał rozkaz rozpoczęcia energicznego pościgu. Podczas gdy garnizon Gallabat otrzymał rozkaz dotarcia do Gondaru, 12 Brygada Kolonialna metodycznie wycofała się w kierunku trójkąta Keru–Biscia–Aicota u podnóża Wyżyny Abisyńskiej, jednocześnie przeciwstawiając się pościgowi ze strony Gazelle Force (płk Frank Messervy), zmotoryzowanych jednostek Sudańskich Sił Obronnych oraz indyjskiej 4 i 5 Dywizji Piechoty.
Gdy Gazelle Force zagroziło oskrzydleniem i okrążeniem wycofujących się sił włoskich, amharska kawaleria w służbie włoskiej pod dowództwem por. Amedeo Guilleta otrzymała rozkaz spowolnienia natarcia aliantów na co najmniej 24 godziny na równinie pomiędzy Aicotą a Barentu w Erytrei. Kawaleria niezauważenie ominęła siły anglo-indyjskie i o świcie 21 stycznia rozpoczęła niespodziewaną szarżę od tyłu. Szarża spowodowała wiele zamieszania między liniami alianckimi, ale gdy kawaleria przygotowywała się do ponownej szarży, aliancka piechota zreorganizowała się i otworzyła ogień do Amharów, podczas gdy jednostki pancerne próbowały je otoczyć. Zastępca Guilleta, por. Renato Togni, zaatakował kolumnę czołgów Matilda ze swoim plutonem złożonym z 30 żołnierzy kolonialnych; wszyscy zginęli, ale pozwoliło to reszcie kawalerii na wycofanie się. Szarża kosztowała kawalerię około 800 zabitych i rannych, ale spowolniła natarcie Brytyjczyków na tyle długo, aby główne siły włoskie dotarły do Agordat.
Agordat thumb|Por. Amedeo Guillet z amharską kawalerią