Bitwa o Balikpapan (1945)

Bitwa o Balikpapan – końcowy etap operacji Oboe, kampanii mającej na celu wyzwolenie brytyjskiego i holenderskiego Borneo okupowanego przez Japończyków, rozpoczęta 1 lipca 1945 roku. Australijska 7 Dywizja Piechoty, składająca się z 18, 21 i 25 Brygady Piechoty, z niewielką liczbą holenderskich żołnierzy kolonialnych, dokonała desantu morskiego pod kryptonimem operacja Oboe Two, kilka mil na północ od miasta Balikpapan. Flota inwazyjna aliantów składała się z około 100 okrętów. Lądowanie poprzedziło ciężkie bombardowanie z morza i powietrza w wykonaniu sił australijskich i amerykańskich. Siły alianckie liczyły 33 000 żołnierzy i były dowodzone przez gen. mjr. Edwarda Milforda, podczas wojska siły japońskie dowodzone przez kontradm. Michiaki Kamada składały się z od 8400 do 10 000 ludzi, z czego od 3100 do 3900 brała wcześniej udział w walce. Po lądowaniu alianci zajęli miasto i jego port, a następnie posunęli się wzdłuż wybrzeża i w głąb lądu, zdobywając dwa japońskie lotniska. Główne operacje bojowe zakończyły się około 21 lipca, ale jeszcze po nich prowadzono operacje oczyszczania rejonu z japońskich maruderów, które trwały do końca wojny w połowie sierpnia. Wojska australijskie pozostały na tym obszarze do początku 1946 roku.

Tło sytuacyjne Geografia Położone 2241 kilometrów na północny zachód od Darwin, na wschodnim wybrzeżu wyspy Borneo, miasto Balikpapan miało duże znacznie dla przemysłu wydobywczego ropy naftowej i ze względu na swoje obiekty portowe. Przed wojną na tym obszarze produkowano rocznie 1,8 miliona ton produktów naftowych. Miejski port, znajdujący się w zatoce Balikpapan, składał się z siedmiu pomostów i dużej liczby magazynów. Przedłużeniem portu była sieć dobrze rozwiniętych dróg. U swego ujścia zatoka ma 1,6 km szerokości i jest odpowiednia dla średnich statków. Na południe od portu, wzdłuż stromego grzbietu, oddzielającego port od europejskich przedmieść Klandasan, które wychodzą na otwarte morze z przylądka znajdującego się we wschodniej części zatoki, leżała rafineria ropy naftowej z 40 zbiornikami magazynowymi i zakładem krakingu. Dwie drogi wychodzące z miasta Balikpapan, jedna biegnąca na północny wschód do Samarindy – nazwana przez Australijczyków „drogą Milforda” – a druga – „drogą Vaseya” – ciągnęła się na południe wzdłuż wybrzeża w kierunku Sambodży. Rafineria w Balikpapan była zaopatrywana w ropę z pól wokół Sambodży i Sangasangi na północnym wschodzie.

Siły japońskie na Borneo Wąski pas przybrzeżny na wschód od przylądka był obsługiwany drogą, która rozciągała się na wschód od Klandasan do Stalkoedo, Sepinggang, Batakan Besar, Manggar i Sambodży, przecinając wiele rzek i strumieni. Ta droga prowadziła po grubym, piaszczystym pasie ziemi, leżącym tuż za plażą. Teren wokół wybrzeża jest w dużej mierze płaski, chociaż leży tam kilka niskich wzgórz, które wznoszą się stromo w głąb lądu do wysokości 210 m n.p.m.; podczas gdy obszar wokół miasta i wybrzeża jest w dużej mierze otwarty, z wnętrzem porośniętym gęstym lasem deszczowym. Gęsta roślinność ograniczała ruchy terenowe, chociaż rzeki i strumienie były częściowo żeglowne. Na wschód od Balikpapanu jeńcy alianccy pod japońską strażą wybudowali dwa lotniska, pod Sepinggang i Manggar. Manggar był większym z nich, składającym się z dwóch pasów startowych, które zostały wybudowane na rafie koralowej. W czasie lądowania aliantów lotnisko zostało poważnie uszkodzone przez bombardowanie z powietrza, a mniejsze lotnisko, w Sepinggang, również stało się niezdatne do użytku.

Balikpapan znajduje się zaledwie jeden stopień na południe od równika i charakteryzuje się klimatem równikowym. Maksymalna temperatura przez większość dni na południowo-wschodnim Borneo w 1945 roku wynosiła około 22–30° C, a wilgotność względna utrzymywała się na wysokim poziomie, od 74 do 93 proc. Miesięczna suma opadów była dość stała, średnio 18 cm w lipcu. Według alianckiego wywiadu okres od lipca do września był najlepszym okresem dla operacji wojskowych w tym rejonie. Pod względem zachmurzenia lipiec był ogólnie przejrzysty, a widoczność oceniono jako dobrą. Prędkość wiatru wynosiła średnio 11 km/h, przy czym wiatry południowo-południowo-zachodnie były najczęstsze w okresie od maja do listopada.

Sytuacja strategiczna Przed II wojną światową Balikpapan znajdował się pod kontrolą Holendrów i stanowił część Holenderskich Indii Wschodnich. Japończycy zajęli brytyjskie Borneo i Holenderskie Indie Wschodnie na przełomie 1941 i 1942 roku. Sam Balikpapan został zajęty 25 stycznia 1942 roku. Skromne siły brytyjskie i holenderskie na wyspie próbowały stawić opór, ale zostały szybko pokonane, lecz udało im się zniszczyć lub uszkodzić obiekty naftowe i inną ważną infrastrukturę. Zniszczenie tych obiektów doprowadziło do surowych represji wobec ludności cywilnej, zwłaszcza w okupowanym od końca stycznia 1942 roku Balikpapanie, w wyniku czego stracono całą ludność europejską – od 80 do 100 osób. Obiekty zostały następnie naprawione i w latach 1943–1944 Borneo stało się jednym z głównych źródeł ropy naftowej dla japońskiej machiny wojennej.

W latach 1943 i 1944 alianci usiłowali zmniejszyć japońską produkcję ropy na Balikpapanie za pomocą uderzeń sił powietrznych. Pierwsze strategiczne naloty bombowe rozpoczęły się w październiku 1943 roku w wykonaniu amerykańskich bombowców B-24 Liberator, które leciały tam 17 godzin z baz pod Darwin w Australii. Kolejne naloty miały miejsce w grudniu 1943 roku i styczniu 1944 roku. We wczesnych miesiącach 1944 roku latające łodzie Catalina z Royal Australian Air Force przeprowadziły serię bardzo udanych operacji zaminowania, które zmniejszyły produkcję obiektów na Balikpapanie o około 40 proc. Pod koniec września i na początku października 1944 roku amerykańska 13 i 5 Armia Powietrzna rozpoczęły naloty bombowe na dalekim dystansie, startując z Noemfoor. Pierwsze dwa naloty przyniosły ciężkie straty z powodu braku eskorty myśliwców i zadały wrogowi tylko minimalne uszkodzenia; jednak po krótkiej przerwie i zmianie taktyki przez lotników amerykańskich, ostatnie trzy naloty spowodowały ciężkie uszkodzenia rafinerii i zniszczenie większości japońskich samolotów broniących rejonu Balikpapanu. To, w połączeniu z operacjami alianckimi wzdłuż japońskich morskich szlaków komunikacyjnych, skutecznie odcięło Japonię od linii zaopatrzenia w ropę z Balikpapanu. Japończycy zdecydowali się nie naprawiać starszych obiektów, a te, które pozostały, były wykorzystywane wyłącznie do zaopatrywania sił lokalnych. Po październiku 1944 roku Japończycy nie wysyłali już tankowców na Balikpapan; niemniej skupili się wtedy na polach naftowych na Sumatrze.

Japońska ofensywa na Pacyfiku została zatrzymana na początku 1943 roku przez wojska australijskie walczące na Nowej Gwinei i wojska amerykańskie na Guadalcanalu, po czym alianci przeszli do ofensywy, posuwając się przez Nową Gwineę i Wyspy Salomona w kierunku Filipin. Przez cały 1944 roku alianci planowali odzyskanie Borneo. Za planowanie operacji odpowiedzialna była kwatera główna gen. Douglasa MacArthura w rejonie południowo-zachodniego Pacyfiku, ale ze względu na zaangażowanie sił amerykańskich w odzyskanie Filipin, zadanie odbicia Borneo zostało przydzielone głównie australijskim siłom lądowym. Operacje alianckie na Borneo polegały na przeprowadzeniu desantó1) morskich na wyspach Tarakan, Labuan i na głównej wyspie pod Balikpapanem. Początkowo MacArthur zamierzał wykorzystać Borneo jako odskocznię przed operacją odbicia Jawy, ale operacja ta została później odwołana, a odpowiedzialność za Holenderskie Indie Wschodnie przeniesiono na brytyjskie Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej (South East Asia Command). W fazie planowania dowódca australijskich sił zbrojnych, gen. Thomas Blamey, zalecił przeciwstawienie się desantowi pod Balikpapan, wierząc, że nie będzie to służyć żadnemu celowi strategicznemu. Po długich rozważaniach rząd Australii zgodził się zapewnić siły na tę operację. Połączeni Szefowie Sztabów USA również mieli obawy co do strategicznej konieczności nadchodzącej operacji, ale według historyka Gartha Prattena MacArthur manipulował zarówno rządem australijskim, jak i Połączonymi Szefami Sztabów, aby zatwierdzili zdobycie Balikpapanu. Podanym celem operacji było, według historyka Chrisa Coultharda-Clarka, „zajęcie portu i pól naftowych w okolicy oraz ustanowienie bazy, z której można by rozpocząć” przyszłe operacje. Ponadto przywrócona zostanie kontrola administracji Holenderskich Indii Wschodnich nad swoją kolonią.

Siły przeciwników Japońskie przygotowania do obrony przed lądowaniem aliantów na Borneo rozpoczęły się w 1944 roku, kiedy zreorganizowano siły garnizonowe i utworzono dowództwo operacyjne w ramach 37 Armii. Na początku 1945 roku 37 Armia rozpoczęła przemieszczanie swoich wojsk w kierunku zachodniego wybrzeża Borneo. Liczba Japończyków broniących obszaru wokół Balikpapanu w 1945 roku wynosiła około 8400–10 000. Spośród nich od 3100 do 3900 było doświadczonymi żołnierzami. W rejonie Balikpapan–Manggar znajdowało się około 1500 żołnierzy piechoty i artylerii polowej oraz 1500 działek przeciwlotniczych. Resztę stanowiły wojska garnizonowe, a także od 1100 do 4500 uzbrojonych japońskich, formozańskich oraz indonezyjskich robotników cywilnych. Kolejne 1500 żołnierzy znajdowało się w odległości 97 km w Samarindzie. Głównymi jednostkami japońskimi były 22 Baza Marynarki Wojennej kontradm. Michiaki Kamady oraz elementy 71 Samodzielnej Brygady Mieszanej. 1. batalion 22 Bazy Marynarki Wojennej stacjonował wokół Klandasanu i rzeki Sumber, a 2. batalion pod Batuchamparem. Dwie inne kompanie znajdowały się w pobliżu Penadjamu. 454. batalion Cesarskiej Armii Japońskiej również został rozmieszczony w rejonie Manggaru, przeniesiony z Tarakanu w marcu 1945 roku. Japońska załoga Balikipapanu składała się z 2 Jednostki Garnizonowej – uzbrojonych robotników, żołnierzy garnizonowych, artylerzystów wraz z niewielką liczbą żołnierzy piechoty morskiej – oraz elementów 454. samodzielnego batalionu piechoty. Oddziały te były na różnym poziomie wyszkolenia, a na ich morale wpłynęły tygodnie wstępnych bombardowań. Byli dobrze wyposażeni w broń ciężkiego kalibru, ale brakowało im lżejszego uzbrojenia. W rezultacie byli w dużej mierze statyczni w swoim położeniu.

thumb|left|Schemat bitwy Z powodu alianckiej przewagi morskiej na całym Pacyfiku, japońskie wojska na Borneo były coraz bardziej odizolowane i do końca 1944 roku dostawy zaopatrzenia zasadniczo się skończyły. Żywność i zapasy kurczyły się, a jednostki zostały zmuszone do własnej produkcji żywności, ponieważ większość żołnierzy zaczęła cierpieć z powodu niedożywienia. Warunki sanitarne również były złe, a ze względu na ograniczone zaopatrzenie w środki medyczne, wiele japońskich żołnierzy zmarło, nie zobaczywszy bitwy. Niemniej jednak obszar ten był dobrze wspierany przez artylerię, składającą się z 18 japońskich dział przybrzeżnych, skoncentrowanych wokół grzbietów górujących nad Balikpapanem, wraz z 26 ciężkimi działami oraz 78 średnimi i lekkimi działami przeciwlotniczymi. Miały one na celu obronę lotniska, portu i samego miasta Balikpapan. Obrona w tym rejonie obejmowała także rów przeciwpancerny o szerokości 3,7–4,3 m, biegnący wzdłuż wybrzeża między Stalkoedo i Sepinggang, wzmocniony drugim rowem wokół Klandasan. Plaże były usiane betonowymi bunkrami zbudowanymi przez Holendrów, podczas gdy Japończycy wykopali skomplikowany system okopów na grzbietach z widokiem na miasto. Podejście do Klandasanu od strony morza było bronione przez podwodną przeszkodę składającą się ze słupów i drutu kolczastego, która biegła pomiędzy Klandasan a Manggar. Obrona została wzmocniona przez dużą liczbę min morskich rozłożonych na całym wybrzeżu.