Włoska Partia Socjalistyczna (Partito Socialista Italiano, PSI) – nieistniejąca już włoska centrolewicowa partia polityczna, założona w 1892, rozwiązana w 1994. Pierwsze włoskie w pełni nowoczesne ugrupowanie polityczne (partia polityczna). Przed 1976 roku zajmowała pozycje socjalistyczno-demokratyczne, natomiast od 1976 roku była partią socjaldemokratycznąFrederic Spotts; Theodor Wieser (30 kwietnia 1986). Italy: A Difficult Democracy: A Survey of Italian Politics. Cambridge University Press. s. 68, 80–. ..
W 1924 faszyści Benito Mussoliniego dokonali skrytobójczego mordu na Giacomo Matteottim, przywódcy socjalistów. PSI stała się aktywną częścią antyfaszystowskiej koalicji awentyńskiej. W 1926 jej kierownictwo uszło do Francji i zaangażowało się w ruch oporu, organizując własne oddziały partyzanckie. W 1942 rozpoczęto odbudowę PSI w kraju. W pierwszych powojennych wyborach partia zajęła drugie miejsce w kraju (wyprzedza ich tylko chadecja). W tym okresie ugrupowanie uległo radykalizacji politycznej i zbliżyło się do komunistów, m.in. organizując wspólne z nimi listy w wyborach w 1948.
Od 1948 PSI zaczęła dystansować się od komunistów i prezentować krytyczną postawę wobec ZSRR i państw „realnego socjalizmu”. Podjęła współpracę z chadekami, która zaowocowała w 1963 teką wicepremiera dla Pietro Nenniego.
Klęska wyborcza z 1994 roku doprowadziła do rozwiązania PSI. Od tego czasu wiele mniejszych ugrupowań uważa się za jej sukcesorów. Pośród nich dwie największe partie to Nuovo PSI i Włoscy Demokratyczni Socjaliści (SDI).
Historia thumb|245px|Czerwony goździk – symbol partii Geneza Początki ruchu robotniczego we Włoszech to okres drugiej połowi wieku XIX. Ruch robotniczy narodził się jako ruch opozycji wobec autokratycznego państwa tworzonego o przez liberalną prawicę. Represje ze strony rządu liberalnej prawicy stopniowo przestały skutkować i już w latach 70. władzę objęli przedstawiciele lewicy burżuazyjnej. Lewicowcy odrzucili gospodarczy liberalizm, prowadzili politykę interwencjonizmu gospodarczego i umocnili we Włoszech system demokratyczny. W 1882 roku lewica wprowadziła reformę praw wyborczych – do tej pory jedynie 2% ludności mogło brać dział w wyborach, w wyniku reformy próg ten zwiększono do 7% populacji. W warunkach liberalizacji i rządów burżuazyjnej lewicy doszło do przejściu ruchu robotniczego na pozycje bardziej centrowe.
Na początku lat 60. czy 70. w radykalnym ruchu robotniczym dominowały ruchy radykalne o charakterze ludowym czy rewolucyjnym a co najważniejsze anarchistycznym. Włochy jako jedyny kraj Europy w okresie po upadku Komuny Paryskiej (1871) odnotował znaczny wzrost wpływów ruchów socjalistycznych. Pod koniec XIX wieku, znacznie osłabły wpływów anarchistów (we Włoszech większość z nich popierała filozofię Michaiła Bakunina – anarchokomunizm), a na znaczeniu zyskał marksizm w rezultacie narodziły się nowe tendencje które nie wykluczały pokojowych i parlamentarnych form walki o prawa robotniczePartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 408-409..
Obok ruchu robotniczego we Włoszech na sile rósł radykalny nurt chłopski. Włoski ruch socjalistyczny jako jedyny w tym okresie nie spotkał się ze strony chłopów ze zjawiskami wzajemnej nieufności czy obojętnościG. Procacci, Storia degli italiani, Roma-Bari 1978, s. 415..
Nowoczesny socjalizm narodził się jako forma opozycji wobec polityki Francesca Crispiego przejawiającej się m.in. w autokratyzmie, kolonializmie, mocarstwowości i filogermanizmie. Środowiska opozycji w 1881 roku powołały Socjalistyczną Partię Rewolucyjną Romanii na czele z Andreą Costą. Wkrótce partia z Romanii poszerzyła swoją działalność na Emilię i Mantuę. W Lombardii w 1882 roku założona została Włoska Partia Robotnicza, w 1886 roku została ona zdelegalizowana przez władze ze względu m.in. na stale rosnące poparcie społeczne dla partii. Z kolei na odległej Sycylii powstawać zaczęły związki robotnicze. Duży wkład w jednoocznie środowisk włoskich socjalistów włożyli Antonio Labriola i Filippo Turati. Labriola wdawał pismo „Critica sociale” o profilu socjalistycznym, oprócz upowszechniania tej ideologii odegrało ono dużą rolę w procesie łączenia organizacji socjalistów w jednolitą partięPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 409-410..
W sierpniu 1892 roku w Genui odbył się zjazd organizacji socjalistycznych, anarchistycznych, samopomocowych i związkowych, w czasie jego trwania utworzono ogólnokrajową Włoską Partię Pracujących. W 1893 roku partia zmieniła nazwę na Włoska Socjalistyczna Partia Pracujących. W 1885 doszło do kolejnej zmiany nazwy tym razem na Włoska Partia Socjalistyczna pod którą to nazwą partia działała najdłużejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 408..
Historia partii Początki działalności Zjazd z Genui przyjął program partii, zawarto w nim hasła według których walka robotników odbywać się miała poprzez m.in. walkę wyborczą. Deklarowano chęć walki o zdobycie władzy publicznej w administracji, gminach, państwie i przekształcenie tych struktur z narzędzi wyzysku w narzędzie ekonomicznego i politycznego wywłaszczenia klasy panującejPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 410.G. Trevisani, Piccola enciclopedia del socialismo e del comunismo italiano, t. 2, Milano 1967, s. 171..
W wyborach z 1892 roku, socjaliści uzyskali 26 tysięcy głosów, tym samym zdobyła 6 parlamentarzystówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 422..
W 1893 roku w partii działało już 120 tysięcy Włochów co było jak na ówczesną sytuację polityczną swoistym rekordem. Partia zdobyła poparcia wśród robotników, średniej i drobnej burżuazji, inteligencji, chłopów, robotników rolnych, kół kulturalnych i naukowych. Choć oficjalnie w programie z 8 września 1893 roku przyjętego w czasie zjazdu Reggio Emilia, odrzucono możliwość współpracy z burżuazją i poparto walkę klasową, klasa ta stała się jednym z uczestników włoskiego ruchu socjalistycznego. Napływ do partii burżuazji związany był z protekcjonistyczną polityką rządu włoskiego który wspierał duży kapitał (blok agrarno-przemysłowy) a partia stała się siłą grupującą głównie robotników i drobnomieszczaństwoPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 410-411..
Socjaliści dążyli do liberalizacji systemu Włoch, krytykowali blok agrarno-przemysłowy dominujący w życiu politycznym do XX wieku, domagali się wprowadzenia ustawodawstwa socjalnego i ośmiogodzinnego dnia pracy. Socjaliści zajmowali pozycje radykalno-demokratyczne domagali się oni powszechnego prawa wyborczego i walki w obronie swobód konstytucyjnych. Partia znajdowała się pod wpływem rewizjonizmu myśli działaczy tj. Alexandre Millerand czy Eduard Bernstein. Rewizjonizm w przypadku Włoch jak pisał historyk włoskiego ruchu robotniczego, G. Trevisani – nie oznaczał jak w pozostałych krajach Europy, przystosowania się do aktualnych warunków politycznych i wdrażanie stopniowych zmian, lecz był uważany za instrument walki z istniejącym w kraju reżimemG. Proccaci, op. cit., s. 144..
Do wzrostu poparcia dla socjalistów przyczyniły się kolejne kompromitacji agresywnej polityki rządu – Włochy odniosły klęskę w wojnie kolonialnej przeciwko Etiopii, a w kraju doszło do protestów przeciwko wzrostom cenPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 411.. Odpowiedzią na protesty okazały się represje wobec ludowców i socjalistów. 22 października 1894 roku zdelegalizowano partię socjalistyczną. Rząd rozpoczął tłamszenie wystąpień społecznych, w czasie protestów w Mediolanie siły rządowe zabiły 50 osóbPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 411-412..
Już po delegalizacji partii, 13 stycznia 1895 roku w Parmie odbył się zjazd partii. Zdecydowano się na ponowne przyjęcie programu z 1893 roku tym razem dodano do niego umiarkowane postulaty socjalno-gospodarcze. Na zjeździe zlikwidowano członkostwo indywidualne, odtąd działacze należeli do partii poprzez afiliowane organizacje tj. związki zawodowe, organizacje społeczne i samopomoce. W wyborach z 1895 roku kandydaci wywodzący się z ruchu socjalistycznego zdobyli 76 tysięcy głosów i 10 parlamentarzystówPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 412..
W lipcu 1896 roku odbył się IV Zjazd Włoskiej Partii Socjalistycznej, podjęto decyzję o uruchomieniu dziennika partyjnego, „Avanti!”, pierwszy numer pisma ukazał się 25 grudnia tego roku.
Działalność WłPS w okresie rządów Giolittiego W grudniu 1900 roku przeprowadzono pierwszy w historii kraju strajk generalny przeprowadzony w proteście przeciwko represjonowaniu ruchu związkowego. W wyborach z czerwca 1900 roku socjaliści uzyskali 33 mandaty (cała lewica zdobyła 95 posłów – wcześniej miała ich 67)G. Trevisani, op. cit., s. 172-173..
Pierwsze dziesięciolecie nowego wieku okazało się czasem liberalnych rządów Giovani Giolittiego. Giolitti i liberalna część burżuazji postulowała włączenie partii socjalistycznej do systemu rządów. Partia pozostawała jednak rozbita od zewnątrz i podzielona na frakcje; największą z nich było skrzydło reformistyczne Fillippo Turatima – skrzydło to nie tylko domagało się pośredniej współpracy z rządem, lecz udziału w koalicji rządowej. Przeciwko takim tendencjom wypowiadała się grupa skupiona wokół pisma „Avanguardia socialista”, prezentowała ona nurt drobnomieszczańsko-radykalny, na jego czele stali Enrico Ferri i Artur Labriola, tendencja ta poddawała krytyce reformizm kierownictwa partii.
Skrzydło reformistyczne dążyło do usunięcia z partii nurtu radykalnego jednak grupa rozwinęła swoje wpływy, już po zjeździe z Imoli (lato 1902 roku), radykałowie zdominowali kierownictwo partii. Także ze stanowiska dyrektora pisma „Avanti” ustąpił Leonidas Bissolati a jego miejsce zajął Enrico FerriPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 413..
W 1901 roku socjaliści powołali organizację Federterra skupiającej robotników rolnych – w chwili założenia grupy liczyła ona 150 tysięcy członków (w 1906 roku liczyła już 280 tysięcy osób). W połowie września 1904 roku doszło do pierwszego ogólnokrajowego strajku generalnego we Włoszech. W 1906 roku z inicjatywy socjalistów powołano Włoską Powszechną Konfederację Pracy, 70% członków grupy liczyli działacze skupieni w FederterraPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 414..
W pierwszych latach nowego stulecia w partii wystąpiły silne prądy rewolucyjnego syndykalizmu wiązanego z Georges’em Sorelem. Zjazd partyjny w Bolonii z kwietnia 1904 roku okazał się kolejnym przeforsowaniem na stanowisku kierownictwa. Władzę w partii objęli przedstawiciele partyjnej skrajnej lewicy. IX Zjazd który odbył się dwa lata później był zjazdem na którym starły się ze sobą dwie największe frakcje – reformistyczna i rewolucyjna. Na zjeździe wyłoniła się trzecia z frakcji – integrystyczna zajmująca pozycje centrowePartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 414-415..
W 1905 roku doszło na kilka miesięcy do obalenia rządu Giovani Giolittiego, głównie na skutek protestów ze strony prawicy nacjonalistycznej i radykalnych socjalistów. Po nieudanych strajkach, we wrześniu 1908 roku zwołano X Zjazd, kierownictwo partii uznało strajk generalny jako jedynie „groźną broń”, takiej klasyfikacji sprzeciwili się rewolucyjni syndykaliści, w wyniku narastającego konfliktu, z partii jeszcze w czasie trwania Zjazdu, wydaleni zostali zwolennicy teorii syndykalistycznej. Niezadowoleni z polityki partyjnej skrajnej lewicy, działacze partii odsunęli tę frakcję od władzy i wybrali nowe kierownictwo składające się z przedstawicieli skrzydła reformistycznego. Także we Włoskiej Powszechnej Konfederacji Pracy władzę objęli reformiści a Bissolati przejął kierownictwo „Avanti!”. Nowe reformistyczne kierownictwo związku zawodowego objęło też hegemonię nad większością ruchu ludowegoPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 415..
W okresie wojny libijskiej i I wojny światowej