Astrapia lśniąca (Astrapia stephaniae) – gatunek ptaka z rodziny cudowronek (Paradisaeidae). Występuje w górach środkowej i wschodniej Nowej Gwinei. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia mały|lewo|Tablica barwna o numerze XVIII dołączona do pierwszego opisu Po raz pierwszy gatunek opisali Otto Finsch i Adolf Bernhard Meyer w 1885. Holotyp pochodził z Maguli (, 1888 m n.p.m.). Autorzy nadali nowemu gatunkowi nazwę Astrarchia stephaniae – de facto sam gatunek został opisany przez Finscha, Meyer jest autorem nazwy rodzajowej. A. stephaniae odkrył w 1884 niemiecki ornitolog i kolekcjoner okazów Carl Hunstein. Do opisu była dołączona tablica barwna nr XVIII przedstawiająca dorosłego samca. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza astrapię lśniącą w rodzaju Astrapia.
IOC uznaje dwa podgatunki astrapii lśniącej (niemające polskich nazw zwyczajowych), nominatywny A. s. stephaniae (Finsch & A.B. Meyer, 1885) oraz A. s. feminina Neumann, 1922. Taki sam podział zastosowano w Handbook of the Birds of the World, na liście ptaków świata opracowywanej przy współpracy BirdLife International z autorami HBW (wydanie książkowe: 2016, 10. wersja online: październik 2025) i w Clements Checklist of Birds of the World (2025). Drugi z podgatunków został opisany przez Oscara Neumanna w oparciu o samicę pozyskaną 8 czerwca 1913. Znajdowała się w zbiorach Bürgersa w Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.
Opisany został również podgatunek A. s. ducalis Mayr, 1931, który nie jest uznawany przez wspomniane autorytety. Został zsynonimizowany z A. s. stephaniae. Różnice między ptakami podgatunku nominatywnego a A. s. feminina są niewielkie. Pratt & Beehler (2016) utrzymali podział astrapii lśniącej na dwa podgatunki. Ich zdaniem A. s. feminina powinna zostać włączona do podgatunku nominatywnego, tym samym czyniąc astrapię lśniącą gatunkiem monotypowym.
Filogeneza Astrapia lśniąca to gatunek siostrzany wobec astrapii białosternej (A. mayeri). Klad bazalny stanowi wobec nich astrapia żabotowa (A. rothschildi). Do 2017 roku dostępne były 4 badania filogenetyczne i filogenomiczne, których wyniki pozwalają określić moment wydzielenia się linii rozwojowych tych trzech taksonów. Astrapia żabotowa oddzieliła się między 4,4 a 2,82 mln lat temu. A. stephaniae i A. mayeri rozdzieliły się między 0,5 a około 0,3 (0,283) mln lat temu.
Poniżej przedstawiono kladogram dla kladu Epimachus+Astrapia+Paradigalla według Irestedt et al. (2009). Różnica względem innych badań dotyczy jedynie kolejności, w której wymienione są poszczególne taksony (co nie jest istotne dla budowy kladogramu, inaczej niż w przypadku drzewa filogenetycznego). Wyniki, które uzyskali Jønsson et al. (2016), Jetz et al. (2012) i Marki et al. (2005), są zgodne w kwestii pokrewieństwa między poszczególnymi taksonami.
Zasięg występowania podgatunku nominatywnego wydaje się przekraczać krawędź kratonu i rozciągać się na Papuan Peninsula (albo Bird’s Tail, „ptasi ogon” – po drugiej stronie wyspy leży Ptasia Głowa) bez różnicowania się w obrębie tej populacji. Nie przekracza jednak Gór Bismarcka, które zajmują już ptaki podgatunku A. s. feminina. Jest to przykład stosunkowo powszechnego podziału ptaków na podgatunki z Gór Bismarcka na północ od krawędzi kratonu oraz Kubor Range na południe od niej.
Hybrydyzacja W zachodniej części zasięgu występowania astrapie lśniące współwystępują z astrapiami białosternymi (A. mayeri). Do krzyżowania się tych dwóch gatunków dochodzi w wąskim przedziale wysokościowym, w którym dochodzi do większości spotkań dwóch astrapii – astrapie białosterne preferują wyżej położone obszary niż lśniące (i jedne z najwyżej położonych wśród cudowronek w ogóle). Tom Iredale w 1954 opisał nowy gatunek – Astrarchia barnesi, jednak holotyp był w istocie mieszańcem międzygatunkowym. Kolejnego mieszańca przedstawił R.W. Sims; został pozyskany w marcu 1951 podczas ekspedycji Freda Mayera. Według Fullera (1995) wówczas okazy A. mayeri × A. stephaniae w swoich zbiorach miały dwa muzea: Muzeum Historii Naturalnej w Tring i Muzeum Australijskie.
Etymologia i nazewnictwo Dawna nazwa rodzajowa Astrarchia pochodzi od dwóch greckich słów: ἀστραπή astrapḗ – „piorun” i ᾰ̓́ρχων árkhōn – „władca”. Do pioruna nawiązuje również Astrapia. Epitet gatunkowy stephaniae upamiętnia Stefanię Klotyldę Koburg.
W języku tok pisin, jednym z urzędowych w Papui-Nowej Gwinei i najbardziej rozpowszechnionym w kraju, astrapia lśniąca to kumbi. Wśród ludzi z plemienia Baruya (południowo-wschodnia prowincja Eastern Highlands) jest znana jako pagwanya. W języku kalam astrapie lśniące określają dwa słowa. Ogólne określenie to bdoŋ. Szczególnym rodzajem bdoŋ jest ksks – dorosły samiec. Bdoŋ może być samicą w dowolnym wieku lub młodym samcem, który nie uzyskał jeszcze szaty ostatecznej. Nazwa ksks wzięła się od odgłosów, jakie w locie wydają ozdobne wydłużone sterówki.
Morfologia Długość ciała samca wynosi około 32 cm, a włączając w nią wydłużone środkowe sterówki – 125 cm. U samicy jest to odpowiednio około 35 cm i 53 cm. Masa ciała dorosłych samców – 134–169 g (n=9), samic – 123–157 g (n=19). Astrapie lśniące są średnich rozmiarów ptakami ze stosunkowo krótkim, wąskim i ostro zakończonym ogonem. Jedynie środkowa para sterówek wyróżnia się niezwykłą wydłużoną formą. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy.
+ Wymiary szczegółowe dla dorosłych przedstawicieli wszystkich podgatunków astrapii lśniącej według Frith i Frith (1997) Długość (mm)skrzydłaogonaogona ze środk.sterówkamiskokudzioba A. (s.) stephaniae samceśr.17115464041,938,6160–182132–182574–69337,6–45,433,8–41,4n 32 27 20 30 26 samiceśr.15620132840,438,3145–165170–230279–35836,3–43,136,4–41,9n 34 30 34 „A. (s.) ducalis” (= A. s. stephaniae) samceśr.16612962841,636,6156–173107–158565–69137,6–43,834,1–40,0n 24 20 24 samiceśr.15218531739,437,1144–159157–217268–36237,0–41,934,1–40,1n 30 26 29 28 A. s. feminina samceśr.166154 72740,9535162–169122–18540,5–41,433,7–36,3n 2 1 2 samiceśr.15219031,64036,5144–165151–208274–35738,2–42,634,8–37,9n 9 7 9 wszystkie podgatunki samceśr.16914463741,837,5156–182107–185565–72737,6–45,433,7–41,4n 58 49 41 56 52 samiceśr.15419332240,037,6144–165151–230268–36236,3–43,134,1–41,9n 73 63 72 71
Dalszy opis dotyczy ptaków podgatunku nominatywnego, o ile nie zaznaczono inaczej.
mały|Samiec Upierzenie
U samców pióra na głowie – w tym wąska kępka piór wyrastająca nad nasadą żuchwy – są aksamitne, smoliście czarne i intensywnie metalicznie opalizujące. Zależnie od kąta widzenia wydają się być żółtozielone, niebieskie, fioletowe (fiołkowe) lub w kolorze fuksji. Szczególnie widoczne jest to na pokrywach usznych i wydłużonych piórach po bokach głowy i na karku. Obszar od płaszcza do pokryw nadogonowych pokrywają pióra smoliście czarne z oliwkowozielonym brązowawym połyskiem. Pokrywy skrzydłowe mniejsze są najciemniejsze ze wszystkich, cechuje je matowa brązowawoczarna barwa i smoliście czarne krawędzie. Pokrywy skrzydłowe większe i skrzydełko brązowawoczarne, natomiast lotki – czarnobrązowe. Większość sterówek jest czarnobrązowa. Środkowa para wyróżnia się nadzwyczajną, ponadmetrową długością i formą – przypomina dwie białe wstążki o szerokości około 2 cm z czarnobrązowymi końcówkami o blisko 3–4 cm szerokości. Stosiny są czarniawe na końcowym odcinku (około ¼ całkowitej długości). Pióra na gardle nieco przypominają wyglądem łuski. Cechuje je mocny metaliczny żółtozielony połysk. Obszar tej barwy sięga do górnej części piersi i mocno kontrastuje ze smoliście czarnymi piórami na piersi. Te charakteryzują się słabo zaznaczonym miedzianym połyskiem. Pozostała część spodu ciała wykazuje miedzianoczerwony połysk, miejscami poprzeplatany wystającymi mieniącymi się na zielono nasadami piór. Okolice kloaki i pokrywy podogonowe brązowoczarne.
Samice wyraźnie różnią się upierzeniem, są również mniejsze od samców. Według autorów HBW długość skrzydła oraz środkowych sterówek są u samców i samic całkowicie rozbieżne, jednak w przypadku długości skrzydła jest to niezgodne z danymi, jakie uzyskali Frith i Frith (1997; patrz: tabela powyżej). Średnia długość skrzydła u samców jest istotnie większa u wszystkich podgatunków, jednak zakres długości u samic częściowo nachodzi na ten u samców. Głowa i kark u samic są smoliście czarne z metalicznym, nieco brązowawym żółtozielonym połyskiem; z wiekiem staje się coraz wyraźniejszy. Pod niektórymi kątami wydaje się być niebieski, szczególnie po bokach głowy i w dolnej części gardła. Płaszcz i grzbiet porastają jedwabiste czarniawe pióra. Zależnie od oświetlenia mogą wykazywać połysk ciemnoniebieski, fioletowy lub w kolorze fuksji, jednak to rzadko widoczna cecha. Pozostała część upierzenia czarnobrązowa, dość jednolitej barwy, jedynie brzuch jest rdzawy (lub innego koloru, po płowobrązowy, opisywany też jako cynamonowy) i pokryty drobnymi czarniawymi prążkami.
Osobniki młodociane w pierwszej szacie przypominają samice. Wyróżniają się jednak mniej intensywną kolorystyką upierzenia. Ponadto ich pióra są miękkie i puszyste. W kolejnych szatach młode ptaki również przypominają dorosłe samice, jednak ich skrzydła i ogon (poza środkową parą sterówek) są przeciętnie dłuższe. Opalizacja początkowo słabo widoczna, wraz z wiekiem coraz intensywniejsza. Młode samce mają różnorodne upierzenie, początkowo podobne jak u samic, lecz z kilkoma widocznymi piórami charakterystycznymi dla dorosłych samców. Z wiekiem pozostaje im coraz mniej charakterystycznych dla samic piór, środkowe sterówki stają się coraz dłuższe, a pozostałe – krótsze. Jeden samiec w niewoli uzyskał szatę dorosłą po co najmniej 6 latach życia.
Część czarnych piór astrapii lśniących stanowi jeden z najczarniejszych materiałów, zarówno występujących w przyrodzie, jak i wytworzonych przez człowieka. Zarówno odbicie kierunkowo-rozproszone, jak i kierunkowe (zwierciadlane) piór z piersi astrapii czarnej było najniższe wśród gatunków, których pióra badali McCoy et al. (2018). Wyniosło odpowiednio 3,14% i 0,05%. U wszystkich łącznie najniższe uzyskane wartości to od 0,05% do 0,31%. Są zbliżone do tych właściwych dla opracowanych przez ludzi materiałów, jak opracowany i testowany przez NASA materiał pochłaniający 99,5% promieniowania w zakresie ultrafioletu i światła widzialnego oraz 99,8% promieniowania o większej długości fal i w dalekiej podczerwieni. Dającą wrażenie głębokiej czerni modyfikację struktury piór stwierdzono u przedstawicieli 5 rodzajów (łącznie z Astrapia). Promyki mają na krawędziach mikroskopijnej wielkości kolczaste wyrostki kształtem podobne do wyschniętych liści dębu. Są gęsto rozmieszczone i ustawione pod kątem około 30° względem końcówki pióra. Przechylenie tych struktur sprawia, że samiec chcąc pokazać niemal idealnie czarną powierzchnię musi się nachylić pod odpowiednim kątem w stronę samicy. McCoy i Prum (2019) zebrali podobne dane dla przedstawicieli 15 rodzin z 5 rzędów, w tym cudowronek. Odbicie piór o wyjątkowo głębokiej czerni (określanej jako „super black”) i w tej grupie było najniższe u astrapii lśniących – 0,045%, najwyższe zaś u chwostki żałobnej (Malurus alboscapulatus) – 1,47% (górną granicę dla owej głębokiej czerni ustalono na 2%). U A. splendidissima, A. nigra oraz A. rothschildi upierzenie brzucha w zwyczajnych pozach sprawiają wrażenie niemal czarnych. Pod odpowiednim kątem widoczna staje się bardzo intensywna zielona opalizacja; samce prezentują je podczas zalotów. Takowej brak u A. nigra i A. stephaniae. Ciemne upierzenie ich brzuchów wydaje się być cechą ewolucyjnie młodszą.
Części nieopierzone Tęczówka ciemnobrązowa. Dziób czarniawy, jego wnętrze – jasne, zielonożółte. Nogi ciemne, szaroniebieskie (ołowiane).
Zasięg występowania