Bukan, buk południowy, notofagus (Nothofagus Blume) – rodzaj roślin z monotypowej rodziny bukanowatych (Nothofagaceae Kuprian.). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego 35, 36, 38 lub 43 gatunki. Do rodzaju tego należą zarówno drzewa zimozielone, jak i zrzucające liście. Występują one na półkuli południowej i są tam odpowiednikiem buka z półkuli północnej. Drzewa te są ważnym źródłem surowca drzewnego – pod tym względem tylko eukaliptus ma większe znaczenie na półkuli południowej.
Występowanie Współcześnie bukany występują od Nowej Gwinei, poprzez wschodnią Australię, Nową Zelandię po południową część Ameryki Południowej. To rozmieszczenie jest związane z długą historią tego rodzaju. W zapisie kopalnym od późnej kredy znanych jest wiele liści, kupul i pyłku bukanów, ukazujących że miał on dawniej większy zasięg. Bukany wywodzą się z prehistorycznego superkontynentu Gondwany, którego częściami były m.in. Australia, Nowa Zelandia, Antarktyda i Ameryka Południowa. W przeszłości bukany rosły także na Antarktydzie. Po rozpoczęciu trwałego zlodowacenia kontynentu około 34 mln lat temu ich zasięg i różnorodność silnie się zmniejszyły. Niektóre dane kopalne, zwłaszcza analiza pyłków, sugerują, że ubogie, tundrowe zbiorowiska z udziałem bukana mogły przetrwać lokalnie jeszcze 3–4 miliony lat temu.
Morfologia thumb|Pęd z liśćmi i kupulami Nothofagus obliqua thumb|Liście i kupula Nothofagus moorei thumb|Korona Nothofagus solandri var. cliffortioides Pokrój Zimozielone i zrzucające liście drzewa i krzewy. Gatunek N. grandis dorasta do 50 m wysokości. Pędy i liście pokryte są tarczowatymi, gruczołowatymi i wielokomórkowymi włoskami. Liście Skrętoległe, ułożone często na pędach w dwóch rzędach. Przylistki obecne. Blaszka liściowa pojedyncza, całobrzega, piłkowana lub podwójnie piłkowana, zazwyczaj z ostrym, wyciągniętym wierzchołkiem. Kwiaty Kwiaty męskie są najczęściej pojedyncze, u niektórych gatunków zebrane bywają po trzy, bardzo rzadko po dwa w kwiatostany wierzchotkowate. Są siedzące lub wyrastają na bardzo krótkich szypułkach w kątach liści. Zawierają od 4 do 90 pręcików i okryte są 4–6 zrośniętymi listkami okrywy. Kwiaty żeńskie są siedzące lub krótkoszypułkowe, okryte trwałą kupulą. Dolna zalążnia jest zwieńczona krótką szyjką ze zwykle zagiętymi znamionami. W kwiatach często obecne są prątniczki. Podczas kwitnienia zalążki nie są rozwinięte i dojrzewają do 10 tygodni po zapyleniu. Owoce Dwu- lub trójkanciaste orzechy okryte kupulą. Rodzaje podobne Rośliny z tego rodzaju podobne są do buka (Fagus), którego przedstawiciele mają jednak zawsze liście piłkowane pojedynczo, różnią się budową zalążków, przylistków i nie mają ulistnienia dwurzędowego.
Systematyka Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Jedyny rodzaj z rodziny bukanowatych stanowiącej klad bazalny w rzędzie bukowców, należącym do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W przeszłości włączany był do rodziny bukowatych, ale dowody molekularne spowodowały wyodrębnienie rodzaju Nothofagus w rodzinę bazalną dla całego rzędu bukowców.
Pozycja w systemie Reveala (1993-1999) Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe Takht., nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd bukowce Engl., rodzina bukanowate Kuprian.
Wykaz gatunków Nothofagus aequilateralis (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954) Nothofagus alessandrii Espinosa, Revista Chilena Hist. Nat. 32: 175 (1928) Nothofagus alpina (Poepp. & Endl.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) Nothofagus antarctica (G.Forst.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) – bukan chilijski Nothofagus × apiculata (Colenso) Cockayne, Trans. & Proc. New Zealand Inst. 43: 172 (1910 publ. 1911) Nothofagus balansae (Baill.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954) Nothofagus baumanniae (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954) Nothofagus betuloides (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) Nothofagus brassii Steenis, Blumea 7: 146 (1952) Nothofagus carrii Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus codonandra (Baill.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954) Nothofagus crenata Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus cunninghamii (Hook.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Cunninghama Nothofagus discoidea (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954) Nothofagus dombeyi (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) Nothofagus flaviramea Steenis, Nova Guinea, n.s., 6: 281 (1955) Nothofagus fusca (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) Nothofagus glauca (Phil.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 163 (1896) Nothofagus grandis Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus gunnii (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 354 (1873) Nothofagus × leonii Espinosa, Revista Chilena Hist. Nat. 30: 268 (1926) Nothofagus macrocarpa (A.DC.) F.M.Vázquez & R.A.Rodr., Bot. J. Linn. Soc. 129: 81 (1999) Nothofagus menziesii (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Menziesa Nothofagus moorei (F.Muell.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 161 (1896) Nothofagus nitida (Phil.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 163 (1896) Nothofagus nuda Steenis, in Fl. Males. 7(2): 285 (1972) Nothofagus obliqua (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) Nothofagus perryi Steenis, Blumea 7: 146 (1952) Nothofagus pseudoresinosa Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus pullei Steenis, Blumea 7: 146 (1952) Nothofagus pumilio (Poepp. & Endl.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 161 (1896) Nothofagus resinosa Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus rubra Steenis, Blumea 7: 147 (1952) Nothofagus rutila Ravenna, Onira 5: 1 (2000) Nothofagus solanderi (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Solandera Nothofagus starkenborghii Steenis, Blumea 7: 146 (1952) Nothofagus stylosa Steenis, Kew Bull. 41: 732 (1986) Nothofagus womersleyi Steenis, in Fl. Males. 7(2): 294 (1972)
Zastosowanie Bukany są istotnym źródłem drewna na półkuli południowej. Niektóre gatunki mają zastosowanie komercyjne także w zachodniej Europie i w północno-zachodniej Ameryce Północnej. Służą między innymi jako surowiec drzewny, jako drzewo do zastąpienia wiązu w krajobrazie (po epidemii holenderskiej choroby wiązu) lub także jako roślina ozdobna.
Przypisy
Kategoria:Bukanowate