Doktryna Chruszczowa — doktryna w polityce zagranicznej ZSRR, z którą wystąpił jego przywódca w latach 1953-1964 Nikita Chruszczow. mały|137x137px|Nikita Chruszczow Zakładała ona rywalizację na podstawie pokojowego współistnienia między blokiem amerykańskim i radzieckim w okresie zimnej wojny. Zmiana dotychczasowej polityki zagranicznej była jednym z elementów tak zwanej odwilży w Związku Radzieckim po śmierci Józefa Stalina.
Założenia Założeniem doktryny Chruszczowa miało być zaniechanie otwartej wrogości i rywalizacji na płaszczyźnie militarnej, na rzecz pokojowego współistnienia - rywalizacji między Wschodem a Zachodem na tle ekonomicznym, naukowym i kulturowym. Radzieccy przywódcy polityczni wierzyli, że większe korzyści wyniesie z tego ZSRR.
Geneza Podział świata po II wojnie światowej na dwa bloki doprowadził do obrócenia się niedawnych sojuszników przeciwko sobie. Związek Radziecki coraz jawniej demonstrował swoje zamiary wobec innych krajów – kryzysy turecki i irański, instalowanie rządów komunistycznych w krajach Europy Środkowej poprzez niedemokratyczne metody, próba podporządkowania i rozłam z Jugosławią. Stany Zjednoczone aktywnie włączyły się w zwalczanie rozprzestrzeniającego się komunizmu, wspomagając kraje zagrożone przejęciem władzy przez partie komunistyczne. lewo|mały|Europa w okresie zimnej wojny Sytuacja zaogniła się jeszcze bardziej, kiedy ZSRR przełamał monopol na broń atomową w 1949 roku. Szanse na porozumienie zmalały po utworzeniu dwóch państw niemieckich, koreańskich i zwycięstwa komunistów w Chinach. W Korei wybuchła wojna między komunistyczną Północą a kapitalistycznym Południem. Niewielkie odprężenie przyniosły objęcie urzędu prezydenta przez Dwighta Eisenhowera w USA, śmierć Józefa Stalina w ZSRR i podpisanie zawieszenia broni w Korei w 1953 r.
Realizacja Józef Stalin nie wyznaczył za życia następcy, dlatego Nikita Chruszczow, Ławrientij Beria i Gieorgij Malenkow, którzy mieli najsilniejszą pozycję w ZSRR, dzielili się władzą, stwarzając wrażenie kolektywnego kierownictwa. Beria został zamordowany w wyniku porozumienia się pozostałych liderów KPZR, Chruszczow został I sekretarzem partii, a Malenkow premierem ZSRR. Konsolidacja władzy przez Chruszczowa zakończyła się po odsunięciu Malenkowa w 1955 roku i powołaniu Nikołaja Bułganina na stanowisko premiera (Chruszczow osobiście został premierem w 1958 roku). Okres walki o władzę w ZSRR spowodował pierwsze wystąpienia społeczne w krajach bloku wschodniego. W tłumieniu wystąpień w NRD zaangażowało się wojsko radzieckie. Dla uspokojenia nastrojów zezwolono na większą swobodę w podejmowaniu decyzji przez przywódców państw komunistycznych w Europie Środkowej. W początkowym okresie rządów Chruszczowa poprawiły się także relacje ZSRR z Jugosławią, której droga do komunizmu została zaakceptowana. W stosunkach z krajami zachodnimi ZSRR podjął jeszcze bardziej śmiałe gesty pojednawcze. Przedstawiciele radzieccy wzięli udział w konferencji w Genewie w 1954 roku, natomiast w 1955 roku wojska radzieckie wycofały się z Austrii. Tym samym zawarto kompromis – ZSRR zgodził się na zjednoczenie Austrii pod warunkiem jej neutralności. Prawdziwym przełomem okazał się XX Zjazd KPZR w 1956 roku, na którym oficjalnie przyjęto w ZSRR tezę o możliwości pokojowego współistnienia między Wschodem a Zachodem, uznano Jugosławię za kraj komunistyczny i przyjęto możliwość indywidualnego budowania komunizmu w poszczególnych krajach. Zwieńczeniem pojednawczych gestów Chruszczowa była jego wizyta w Stanach Zjednoczonych i spotkanie z Eisenhowerem w 1959 roku.
Skutki Faktyczna realizacja doktryny Chruszczowa nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Mimo oficjalnych stanowisk strony radzieckiej, mówiących o koegzystencji obu bloków, doszło do utworzenia Układu Warszawskiego w 1955 roku, w odpowiedzi na przystąpienie RFN do NATO. Formalna akceptacja indywidualnych ścieżek budowania komunizmu w poszczególnych krajach okazała się martwym hasłem podczas interwencji wojskowej na Węgrzech w 1956 roku. Różnice w proponowanej taktyce dla ruchu komunistycznego były jedną z przyczyn rozłamu ZSRR z Chinami. W przeciwieństwie do polityki Chruszczowa, Mao Zedong głosił teorię tak zwanej nieustającej wojny i nie był przekonany do koncepcji pokojowego współistnienia. Chiny zostały poparte przez Albanię.
Mimo incydentów i krótkotrwałych napięć między Wschodem i Zachodem obie strony do pewnego momentu w określonym stopniu dążyły do jakiegoś porozumienia. Sytuacja zmieniła się po zestrzeleniu amerykańskiego samolotu szpiegowskiego U-2, który wykonywał lot nad terytorium ZSRR. Napięcie wzrosło po wzniesieniu muru berlińskiego w 1961 roku przez władze NRD, a poparcie ZSRR dla Kuby i operacja w Zatoce Świń spowodowały stan zagrożenia wojną nuklearną. Sama koncepcja pokojowego współistnienia przetrwała jednak obalenie Chruszczowa w 1964 roku i była podtrzymywana praktycznie do zakończenia zimnej wojny.
Zobacz też
Pokojowe współistnienie Odwilż Blok wschodni Zimna wojna
Przypisy
Bibliografia
Encyklopedia popularna PWN, Warszawa 1982, hasło "Pokojowe współistnienie". Krystyna Chojnicka, Henryk Olszewski, Historia doktryn politycznych i prawnych, wyd. I, Poznań 2004.
Doktryna Chruszczowa