Towarzystwo Kursów Naukowych – prywatna szkoła wyższa w Warszawie działająca w latach 1905–1918, przekształcona w 1916 r. w Wolną Wszechnicę Polską. Pierwsza jawna uczelnia polska od likwidacji 1869 Szkoły Głównej. Przyczyniła się do odbudowy polskiego szkolnictwa wyższego w II Rzeczypospolitej. Jej personel naukowy i dydaktyczny wziął udział m.in. w organizacji Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej, Szkoły Głównej Handlowej i Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Powstanie Towarzystwa Szkoła powstała jako kontynuacja istniejącego wcześniej nielegalnego Uniwersytetu Latającego z inicjatywy Samuela DicksteinaJadwiga Klemensiewiczowa, Przebojem ku wiedzy. Wspomnienia jednej z pierwszych studentek krakowskich z XIX wieku, Wrocław 1961, s. 34.. Pozyskał on dla tej idei Henryka Sienkiewicza, Tadeusza Korzona, Adama Antoniego Kryńskiego, Aleksandra Jabłonowskiego, Juliana Adolfa Święcickiego, Ignacego Chrzanowskiego, Antoniego Osuchowskiego, Stanisława Leszczyńskiego, Karola Benniego oraz Leopolda Kronenberga i Piotra DrzewieckiegoDziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906-1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917.. Ten komitet zatwierdził napisany przez Dicksteina projekt Statutu TKN i wystąpił 12 listopada 1905 do władz o legalizację na jego podstawie Towarzystwa. Pierwsze założycielskie zebranie stowarzyszenia które zgromadziło 40 osób odbyło się 28 grudnia 1905Henryka Hołda-Róziewicz, Działalność Ludwika Krzywickiego w towarzystwach naukowych, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” t.19/1, 1974, s. 114.. Opublikowano wówczas pierwszą wersję statutuTowarzystwo Kursów Naukowych, Warszawa 1905 – wersja elektroniczna.. Mimo to upłynął prawie rok, po którym władze zatwierdziły go, tworząc podstawy prawne dla funkcjonowania uczelni. W kwietniu 1906. po ogłoszeniu nowego prawa o związkach i stowarzyszeniach, inicjatorzy wykładów powyżej wspomnianych urzeczywistnili powzięty już poprzednio zamiar i zawiązali Towarzystwo kursów naukowych, mające na celu organizowanie stale systematycznych wykładów naukowych, o wyższym poziomie. Zarząd tego Towarzystwa ma z początkiem roku szkolnego 1906/7, t. j. we wrześniu r. b., otworzyć szereg wykładów naukowych z różnych dziedzin wiedzy, o ile znajdzie dostateczne poparcie materialne. Jego siedziba mieściła się w budynku Stowarzyszenia Techników w Warszawie przy ul. Włodzimierska 3/5. Ostatecznie TKN zostało zarejestrowane 9 listopada 1907 pod nr 44 przez Warszawski Rząd Gubernialny na podstawie ustawy o stowarzyszeniach. Założeniem organizatorów było przekazanie słuchaczom szerokiego zakresu wiedzy ogólnej oraz kształcenie nie tylko fachowców dla poszczególnych dziedzin, ale i ludzi światłych zorientowanych w całościowym dorobku współczesnej im naukiZofia Skubała-Tokarska, Społeczna rola Wolnej Wszechnicy Polskiej, Wrocław 1967,s. 12.. Jeden z organizatorów szkoły a później wieloletni wykładowca Ludwik Krzywicki tak to sformułował: dla społeczeństwa chodzi tutaj nie o znajomość metod, nawet nie o samodzielność sądów, a tylko o przeniknięcie duchem, jaki na ród ludzki powiał od zdobyczy wiedzy nowoczesnej. Chodzi tu nie tylko o wyrabianie specjalistów wiedzy, ale także o wytwarzanie światłych, a przynajmniej nie przesądnych obywateli, nie tylko o produkcję zawodowców umiejących spełniać daną liczbę czynności fachowych, potrzebnych dla utrzymania bytu istniejącej całości społecznej, ale także o pozostawienie po sobie pokolenia szerzej spoglądającego na przyrodę i ludzkośćLudwik Krzywicki, Człowiek i społeczeństwo. Wybór pism, Warszawa 1986, s. 128..

Zadania i struktura Według Statutu głównymi zadaniami stowarzyszenia było: udzielanie wyższego wykształcenia i ułatwianie pracy naukowej osobom, posiadającym odpowiednie przygotowanie oraz rozpowszechnianie wiadomości naukowych wśród szerszych warstw społeczeństwa. Jego siedzibą była Warszawa a działalność rozciągała na terenie całego Królestwa. Jak podkreślano: członkami Towarzystwa bez różnicy płci są: 1-o jego założyciele, 2-o wykładający na kursach, 3-o osoby przyjęte przez Zarząd na przedstawienie dwóch członków Towarzystwa, 4-o instytucje naukowe i społeczne. Fundusze Towarzystwa gromadzono głównie ze składek członków, darów i zapisów testamentowych, opłat od słuchaczy. Składka członkowska na rok wynosiła 10 rubliTowarzystwo Kursów Naukowych, „Przegląd Techniczny” nr 26, z 28 czerwca 1906, s. 310.. TKN jako stowarzyszenie działało do 1919 roku.

Organami Towarzystwa Kursów Naukowych były:

Zarząd – składający się z 9 członków wybieranych przez Zebranie Ogólne na trzy lata. Ponadto skład zarządu był uzupełniany przez delegatów Rady Naukowej i Sekcji naukowych, którzy mieli głos doradczy. Wybierał spośród siebie przewodniczącego, jego zastępcę, sekretarza i skarbnika. Jego zadaniem było zarządzanie sprawami gospodarczymi i finansowymi Towarzystwa. Prezesem Zarządu w latach 1905–1918 był Piotr Drzewiecki, + Członkowie Zarządu Towarzystwa Kursów Naukowych w latach 1905–1916data wyboru28 XII 190523 V 190626 VI 190730 XII 190814 XII 190915 XII 191014 XII 191116 XII 191218 XII 191321 I 191423 XII 1915Kazimierz BudnyXXXXXXXKazimierz ChełchowskiXXXXXXXIgnacy ChrzanowskiXXXXXXXHenryk CzopowskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXJan DrégeXXXXXXXPiotr DrzewieckiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXStanisław DzierzbickiXXXXXXXJulian EberhardtXXXXXXXXXXXXXXHieronim KondratowiczXXXXXXXStanisław KontkiewiczXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXWładysław Mieczysław KozłowskiXXXXXXXLeopold KronenbergXXXXXXXLudwik KrzywickiXXXXXXXXXXXXXXEdmund LangnerXXXXXXXWalenty MiklaszewskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXJózef NatansonXXXXXXXXXXXXXXFeliks OchimowskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXKonrad OlchowiczXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXAntoni OsuchowskiXXXXXXXXXXXXXXMikołaj RejchmanXXXXXXXXXXXXXXIgnacy RadziszewskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXRafał RadziwiłłowiczXXXXXXXTomasz RuśkiewiczXXXXXXXXXXXXXXOskar SchellerXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXSeweryn SmolikowskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXJan SosnowskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXStanisław WrońskiXXXXXXXXXXXXXXWładysław WilczyńskiXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX Komisja Rewizyjna – składająca się z trzech członków wybieranych przez Zebranie Ogólne na trzy lata. Jej zadaniem było kontrolowanie czynności Zarządu. Rada Naukowa (potem Senat) – składała się ona ze wszystkich stałych wykładowców TKN i dzieliła na Sekcje naukowe (późniejsze Wydziały). Jej pracami kierowało prezydium złożone z wybieranego na okres roku przewodniczącego (potem Rektora) i sekretarza, oraz przewodniczących (Dziekanów) i delegatów wszystkich Sekcji (potem Rad Naukowych Wydziałów). Senat układał i zatwierdzał programy nauczania i działalności naukowej TKN, zatrudniał wykładowców oraz przedstawiał Zarządowi i Zebraniu Ogólnemu wnioski dot. rozwoju naukowego Towarzystwa. Kolejnymi Rektorami uczelni byli Szymon Dickstein (1906- 1907), vacat (1907–1913), Henryk Czopowski (1913-1914), Władysław Mieczysław Kozłowski (1914–1915), Bronisław Chlebowski (1915–1916). Funkcję sekretarzy pełnili: Jan Karol Kochanowski (1906−1907), Norbert Pinkus (1907–1913), Stanisław Słoński (1913-1914), Adam Czartkowski (1914–1915), Bronisław Rydzewski (1915–1916). Zebranie Ogólne – w jego zebraniach mieli prawo uczestniczyć wszyscy członkowie TKN. Wybierało Zarząd i Komisję Rewizyjną oraz zatwierdzało sprawozdania roczne, bilanse, preliminarze budżetu przygotowywane przez Zarząd oraz sprawozdania Komisji Rewizyjnej i Rady Naukowej (potem Senatu). Do jego kompetencji należało także podejmowanie decyzji w sprawie rozwiązania Towarzystwa, a także w sprawie jego majątku. Zobacz też Lista członków Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie stan na 1916

Działalność Senatu i Wydziałów TKN Szkoła jako pierwsza polska uczelnia przyjmowała studentów bez różnicy płci. Pierwsze zajęcia w ramach TKN prowadzono już od końca 1905 roku. Jednym z pierwszych wydziałów który rozpoczął swą działalność z początkiem 1906 roku był wydział matematyczno-przyrodniczyRozpoczęcie wykładów T.K. N. w Warszawie. „Myśl Polska” 1906, nr. 28, s. 452, Z tygodnia. Warszawa 1906.. Pierwsze regularne zajęcia na całej uczelni rozpoczęto w roku akademickim 1906/1907. KTN stał się tym samym pierwsza polską uczelnią działająca legalnie w Królestwie Polskim od czasu zamknięcia w 1869 Szkoły GłównejTowarzystwo Kursów Naukowych w Warszawie, „Szkoła” 1914, nr 7–8, s. 356.. Do wybuchu pierwszej wojny światowej funkcjonowały cztery wydziały: 1) matematyczno-przyrodniczy, 2) humanistyczny, 3) techniczny i 4) rolniczy potem także 5) ogrodniczy i leśny oraz instytut pedagogicznyBohdan Cywiński, Rodowody niepokornych, Warszawa 1971, s. 114.Towarzystwo Kursów Naukowych, „Przegląd Techniczny” nr 39 z 26 września 1907, s. 461.. TKN prowadziło też kursy dokształcające (na poziomie średnim i wyższym).

Rozrastająca się szybko uczelnia wymagała lokali na wykłady oraz pracowni. Z powodu braku własnych gmachów wynajmowano je, stąd zajęcia odbywały się m.in. w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, Stowarzyszenia Techników, Szkoły technicznej im. Wawelberga i Rotwanda, Laboratorium Chemicznego Warszawskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Pracowni gleboznawczej Centralnego Towarzystwa Rolniczego, Pracowni chemicznej Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, Pracowni chemicznej w Szkole Jeżewskiego, Pracowni chemicznej przy Kursach Przemysłowo-rolniczych, Pracowni w szpitalu św. Ducha, Muzeum Przemysłu i Sztuki stosowanej, Towarzystwa Naukowego, Instytutu Psychologicznego, Szkoły Edwarda Rontalera, Towarzystwa Ogrodniczego, Szkoły im. Staszica, Towarzystwa „Urania”. Od 1912 zaczęto także starania o wybudowanie własnej siedziby uczelni. W latach 1905–1916 w zajęciach uczestniczyło ok. 25 tys. słuchaczy, w tym ponad 15 tys. kobiet.

Uczelnię w 1916 przekształcono w Wolną Wszechnicę Polską.

Wydział Przyrodniczy