Andriej Andriejewicz Gromyko, ros. Андрей Андреевич Громыко, biał. Андрэй Андрэевіч Грамыка, Andrej Andrejewicz Hramyka (ur. we wsi Staryja Hramyki, zm. 2 lipca 1989 w Moskwie) – radziecki polityk, ekonomista.
Od 1931 należał do WKP(b), następnie do KPZR. Od 1939 pracował w korpusie dyplomatycznym ZSRR. W latach 1943–1946 był ambasadorem ZSRR w Stanach Zjednoczonych i na Kubie. W latach 1946–1949 był wiceministrem spraw zagranicznych ZSRR i jednocześnie (do 1948) jego przedstawicielem w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. W latach 1952–1953 był ambasadorem ZSRR w Wielkiej Brytanii. Od roku 1957 aż do 1985 był długoletnim szefem dyplomacji ZSRR. Od 1973 do 1988, gdy przeszedł na polityczną emeryturę, był członkiem Biura Politycznego KPZR. Równocześnie w latach 1985–1988 był przewodniczącym Prezydium Rady Najwyższej ZSRR (formalnie głową państwa).
Jako członek Biura Politycznego popierał wybór Michaiła Gorbaczowa na sekretarza generalnego KC KPZR, a później jako jedyny działacz KPZR „starego pokolenia” popierał aktywnie jego reformy.
Życiorys Młodość Był potomkiem polskiej drobnej szlachty z okolic Homla, choć źródła radzieckie i rosyjskie utrzymują, iż urodził się w rodzinie pół chłopskiej, pół robotniczej. Początkowo deklarował narodowość białoruską zaś po ukończeniu studiów, rosyjskąMariusz Świder: Jak budowaliśmy Rosję, Fronda Warszawa 2021, s. 720.. Ojciec Gromyki, Andriej Matwejwicz pracował jako robotnik sezonowy w miejscowej fabryce. Matwejwicz nie był wykształconym człowiekiem, ukończył jedynie cztery klasy szkoły podstawowej jednak umiał czytać i pisać. W latach 1904–1905 walczył w wojnie rosyjsko-japońskiejGromyko 1989, s. 13.. Matka Gromyki, Olga Jewgenjewna pochodziła z chłopskiej rodziny z pobliskiej miejscowości. Jewgenjewna uczęszczała do szkoły tylko przez krótki czas – po tym, gdy jej ojciec zmarł musiała ona pomagać matce przy żniwachGromyko 1989, s. 14..
Dorastał we wsi w pobliżu miasta Wietka, gdzie większość mieszkańców była staroobrzędowcami w ramach Rosyjskiego Kościoła PrawosławnegoGromyko 1989, s. 12.. Choć większość mieszkańców wioski Gromyki była głęboko religijna, on sam już w bardzo młodym wieku zaczął wątpić w istnienie siły nadprzyrodzonej. Do ateizmu w późniejszych latach przekonał go jego sąsiad-wolnomyśliciel, Michaił SjeljutowGromyko 1989, s. 17.. Już po rewolucji październikowej poznał on poglądy ateistyczne czytając wydawane przez rząd ulotki i broszuryGromyko 1989, s. 18.. W wieku 13 lat został członkiem Komsomołu i wraz z przyjaciółmi działającymi w tej młodzieżowej organizacji promował w rodzinnych stronach wartości komunistyczne i antyreligijneGromyko 1989, s. 19..
Wiadomość o ataku Niemiec na Imperium Rosyjskie w sierpniu 1914 roku wpłynęła na poczucie miłości do ojczyzny Gromyki. Jego ojciec na trzy lata został wcielony do armii i walczył na froncie południowo-zachodnim pod dowództwem generała Aleksieja Brusiłowa. Do domu wrócił w przeddzień rewolucji październikowejGromyko 1989, s. 21..
Na początku 1923 roku Gromyko został wybrany na pierwszego sekretarza lokalnego KomsomołuGromyko 1989, s. 24..
Edukacja i działalność partyjna Po ukończeniu siedmiu klas szkoły podstawowej i zawodówki za namową matki przeprowadził się do Borysowa, gdzie rozpoczął naukę w szkole technicznej, a następnie studia. W 1931 roku został członkiem radzieckiej partii komunistycznejGromyko 1989, s. 25.. Otrzymał małe stypendium uczniowskie i rozpoczął pracę w wolontariacie. W trakcie pobytu w Borysowie poznał swoją przyszłą żonę, Lidię Dmitriewną Grinewiczową, która tak jak on wywodziła się z białoruskiej rodziny chłopskiejGromyko 1989, s. 26.. Gromyko miał z nią dwoje dzieci – Anatolija i EmilięGromyko 1989, s. 27..
Po ukończeniu szkoły na dwa lata został powołany na stanowisko dyrektora szkoły średniej w rosyjskim Dzierżynsku, gdzie jednocześnie rozpoczął pracę nauczyciela. Przedstawiciel Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi zaproponował mu zrobienie pracy podyplomowej w MińskuGromyko 1989, s. 28.. Gromyko zgodził się i pojechał do Mińska gdzie odbył rozmowę z rektorem tamtejszej uczelni. Rektor zaproponował mu studia podyplomowe w dziedzinie ekonomii co związane było z długoletnim stażem Gromyki w pracy socjalnej i edukacjiGromyko 1989, s. 29.. W trakcie studiów podyplomowych kariera naukowa Gromyki uległa znacznemu przyśpieszeniu. W 1934 roku wraz z rodziną przeniósł się do MoskwyGromyko 1989, s. 30.. W 1936 roku został wykładowcą na Akademii Nauk ZSRR. Zakresem jego pracy była gospodarka Stanów Zjednoczonych. Gromyko opublikował kilka książek na ten temat. W 1939 roku Komisja KC partii zaoferowała mu pracę w korpusie dyplomatycznym. W trakcie pracy zyskał uznanie polityków takich jak Gieorgij Malenkow i Wiaczesław Mołotow co otworzyło mu kolejne szczeble karieryGromyko 1989, s. 33..
Praca ambasadora i II wojna światowa thumb|230px|Gromyko na konferencji jałtańskiej Wiosną 1939 roku zaczął pracować dla Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych w Moskwie gdzie został szefem Departamentu Ameryk. Ze względu na swoją pozycję Gromyko spotkał się z ambasadorem Stanów Zjednoczonych w ZSRR, Lawrence Steinhardtem. Gromyko uważał, że Steinhard był „zupełnie niezainteresowany tworzeniem dobrych relacji między USA i ZSRR”Gromyko 1989, s. 35. a jego poprzednik na stanowisku Joseph Davies bardziej sprzyjał poprawie relacji między krajamiGromyko 1989, s. 36–37.. Po pół roku pracy Gromyko został zaproszony przez Józefa Stalina na spotkanie. Stalin w trakcie rozmowy poinformował dyplomatę o jego awansie i wysłaniu go do radzieckiej ambasady w Stanach Zjednoczonych. Gromyko miał na celu pogłębienie stosunków z USA celem zmniejszenia zagrożenia ze strony faszyzmu. W trakcie rozmowy Stalin zadziwił Gromykę doradzając mu odwiedzenie amerykańskich kościołów i wysłuchaniu wygłaszanych w barwnym języku kazań co według dyktatora miało być powszechną metodą radzieckich dyplomatów mającą na celu poprawy angielskiego akcentu. Gromyko jako ateista nie zastosował się do tej rady i nigdy nie odwiedził amerykańskiego kościołaGromyko 1989, s. 40..
Gromyko, który nigdy nie był za granicą, w międzyczasie odwiedził Włochy, które stały się tym samym pierwszym krajem kapitalistycznym, na terenie którego dyplomata postawił stopęGromyko 1989, s. 41.. Zamieszkał w Nowym JorkuGromyko 1989, s. 42.. Jak sam twierdził widok zubożałych robotniczych dzielnic miasta jeszcze bardziej utwierdził go w niechęci do kapitalizmu. Już w trakcie pierwszych dni pracy spotkał się z najwyższej rangi urzędnikami amerykańskiej administracji rządowejGromyko 1989, s. 43.. W trakcie pracy spotkał się z wybitnymi osobistościami takimi jak aktorka Marilyn Monroe, brytyjski ekonomista John Maynard Keynes i aktor Charlie ChaplinGromyko 1989, s. 73–82..thumb|230px|Konferencja radziecko-amerykańska z roku 1967W 1943 i 1944 roku był delegatem na konferencjach w Teheranie, Dumbarton Oaks, Jałcie i PoczdamieGromyko 1989, s. 88.. W 1943 roku na konferencji teherańskiej Kuba nawiązała stosunki dyplomatyczne z ZSRR, a Gromyko został ambasadorem w HawanieGromyko 1989, s. 95.. Po wyjeździe Mołotowa stał na czele delegacji radzieckiej na konferencji w San Francisco. Po zwycięstwie ZSRR w II wojnie światowej wziął udział w obchodach w MoskwieGromyko 1989, s. 103..
Na czele radzieckiej polityki zagranicznej W ONZ W kwietniu 1946 roku otrzymał funkcję stałego przedstawiciela Związku Radzieckiego w Organizacji Narodów ZjednoczonychGromyko 1989, s. 144.. Choć ZSRR oficjalnie poparł wybór Trygve Lie na stanowisko sekretarza generalnego Organizacji Narodów Zjednoczonych to Gromyko prywatnie uważał, że Lie był aktywnym zwolennikiem ekspansywnych zachowań Stanów Zjednoczonych i że źle wykonywał pełnioną funkcjęGromyko 1989, s. 141.. Także następca Lie, Dag Hammarskjöld prowadził według Gromyki politykę antyradzieckąGromyko 1989, s. 142.. U Thant w rozmowie z Gromyką oznajmił mu, że prawie niemożliwe jest przedstawienie przez ZSRR obiektywnej opinii, gdyż większość członków Sekretariatu Organizacji Narodów Zjednoczonych była amerykańskiego pochodzenia lub zwolennikami polityki proamerykańskiejGromyko 1989, s. 143., w rezultacie Gromyko często używał prawa weta. Z tego względu przywarł do niego przydomek Mister Niet (pan „nie”) – w ciągu pierwszych 10 lat istnienia ONZ, ZSRR użył prawa weta 79 razyKarfala, Tarik (2003). „The veto and how to use it”. BBC Online.. 14 maja 1947 roku zaproponował podział Palestyny na państwo żydowskie Izrael i arabskie państwo Palestyna„Discussion of the report of the First Committee on the establishment of a special committee on Palestine”. United Nations General Assembly. 14 maja 1947..thumb|230px|Gromyko i Jimmy Carter w 1978 roku Ambasador w Wielkiej Brytanii W czerwcu 1952 roku został mianowany ambasadorem w Wielkiej BrytaniiGromyko 1989, s. 161.. Po przybyciu na wyspy spotkał się z Winstonem Churchillem, którego poznał w trakcie wojny światowej. Politycy nie rozmawiali o polityce, lecz wspominali czasy wojenne. Gromyko spotkał się w tym celu z Churchillem jeszcze raz w 1953 roku. Ze stanowiska ambasadora został odwołany gdy przyznano mu funkcję ministra spraw zagranicznychGromyko 1989, s. 162..
Minister spraw zagranicznych Pierwszy okres pracy jako minister spraw zagranicznych zintensyfikował wokół problemów Międzynarodowego Departamentu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego kierowanego przez Borisa Ponomariowa. Ponomariow starał się rozszerzyć wpływy Departamentu na radziecką politykę zagraniczną, co Gromyko próbował zatrzymaćLaird, Robin F., Hoffmann, Erik P.; Fleron, Fredrick J. (1991). Soviet foreign policy: Classic and Contemporary issues. Transaction Publishers. s. 445–446. ..
Jako polityk strzegł statusu supermocarstwa ZSRRZeigler, Charles E. (2009). The History of Russia. ABC-CLIO. s. 110. .. W 1958 roku Mao Zedong próbował szukać zwolenników pośród radzieckiego przywództwa dla planowanej przez siebie wojny z Republiką Chińską (Tajwanem). W trakcie rozmowy z Mao Gromyko przeraził się możliwością wywołania przez niego wojny i zapewnił chińskiego przywódcę, że wniosek o wsparcie ChRL nie dostanie zgody kierownictwa radzieckiego. Kiedy radzieckie kierownictwo dowiedziało się o tej rozmowie, odpowiedziało na agresywną politykę ChRL zakończeniem radziecko-chińskiego programu nuklearnego i projektów wsparcia industrializacji w ChinachZeigler, Charles E. (2009). The History of Russia. ABC-CLIO. s. 103. .. Kilka lat później podczas kryzysu kubańskiego na zlecenie Nikity Chruszczowa spotkał się z Johnem F. Kennedym i skrytykował amerykańskie groźby wobec Kuby. Gromyko w wywiadzie z 1988 roku opisał Kennedy’ego jako przestraszonego i plączącego się w argumentach polityka. Podczas swoich dwudziestu ośmiu lat jako minister spraw zagranicznych Gromyko popierał politykę rozbrojenia, stwierdzając w swoich wspomnieniach, że „rozbrojenie jest ideałem socjalizmu”. mały|Białoruski znaczek pocztowy z podobizną Andrieja Gromyki z 2009 5 sierpnia 1963 roku podpisał częściowy zakaz prób jądrowych. Zakaz był efektem trwających od roku 1958 rozmów. W 1965 roku udało mu się wraz z Aleksiejem Kosyginem wypracować traktat pokojowy (deklaracja z Taszkentu) między Indiami a Pakistanem kończący wojnę indyjsko-pakistańską z tego samego roku. Innymi sukcesami Gromyki były układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (1968), Anti-Ballistic Missile Treaty, Strategic Arms Limitation Treaty i Agreement on the Prevention of Nuclear War (1973)Громыко Андрей Андреевич..