Ostrolot białobrewy (Artamus superciliosus) – gatunek małego ptaka z rodziny ostrolotów (Artamidae). Występuje w niemal całej Australii (w tym na Tasmanii), lecz tereny lęgowe są skupione we wschodniej części kontynentu. Szczególnie rzadki jest w Australii Zachodniej. Ze względu na wysoce nomadyczny tryb życia tych ptaków pojawy w danym regionie mogą mieć bardziej przypadkowy charakter. Gatunek nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek formalnie opisał John Gould w 1837. Holotyp pochodził z Nowej Południowej Walii. Nie został dokładnie wskazany. Gould określił jednak miejsce typowe. Odkrył ostroloty białobrewe w pobliżu Yarrundi, posiadłości braci Coxen (Charles Coxen był przyrodnim bratem Goulda, a jego siostra Elizabeth poślubiła Goulda i współpracowała z nim jako ilustratorka) położonej nad rzeką Dartbrook, dopływem Hunter. Są to dzisiejsze okolice Scone. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Ocypterus superciliosus. Opis ukazał się zarówno w monografii A synopsis of the birds of Australia, jak i na łamach „Proceedings of the Zoological Society of London” (w 1837). Gould na posiedzeniu Londyńskiego Towarzystwa Zoologicznego (ZSL) w grudniu 1836 przedstawił nieznane dotąd ptaki, których opisy miały się ukazać w pierwszym tomie monografii, a na tę okazję sporządzono tablice barwne. Ostrolot białobrewy znalazł się na pierwszej tablicy razem z dwoma znanymi już nauce ostrolotami, małym (Artamus minor) i ciemnym (A. cyanopterus). Gould przeniósł go później do rodzaju Artamus i w tym rodzaju znalazł się w 2. tomie kolejnej monografii, The birds of Australia (1848).
Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza ostrolota białobrewego w rodzaju Artamus. Uznaje go za gatunek monotypowy podobnie jak i inne autorytety.
Filogeneza i ewolucja Najbliżej spokrewniony z ostrolotem białobrewym jest ostrolot maskowy (A. personatus). Przynajmniej do 2008 roku nie było badań filogenetycznych rozstrzygających pokrewieństwo w obrębie wszystkich gatunków Artamus i skupionych akurat na ostrolotach. Nie było to jednak potrzebne do ustalenia pokrewieństwa A. superciliosus i A. personatus wobec siebie i innych australijskich ostrolotów, jako że morfologia tych występujących poza Australią na pewno nie wskazuje na bliższe pokrewieństwo z którymś z dwóch wymienionych. 6–8 gatunków z rodziny uwzględniono w trzech znacznie szerzej zakrojonych badaniach. Wyniki każdego z nich wskazują, że ostrolot białobrewy i maskowy to gatunki siostrzane, które stanowią klad bazalny wobec wszystkich pozostałych ostrolotów Artamus. Poniżej przedstawiono kladogram według Marki et al. (2015):
Czas oddzielenia się linii rozwojowej A. superciliosus+A. personatus jest podawany jako 11,0 mln, 10,6 mln i 8,7 mln lat temu. Obydwa te gatunki rozdzieliły się stosunkowo niedawno, według wyników tych samych badań odpowiednio około 0,86 mln, 0,66 mln i 0,46 mln lat temu. Joseph et al. (2006) przyjrzeli się ewolucji tej pary ostrolotów z ekologicznego i biogeograficznego punktu widzenia. Są one wyraźnie odrębne pod względem morfologicznym, ale nie ekologicznym i głosu. Badanie sekwencji mtDNA wykazało, że ostrolot białobrewy i maskowy tworzą razem z innymi ostrolotami grupę monofiletyczną, ale względem siebie są nawet nie taksonami parafiletycznymi, a polifiletycznymi. Sekwencje niektórych osobników zdawały się wskazywać, że są one spokrewnione najbardziej z gatunkiem przeciwnym niż własny. Prawdopodobnie jest to wynikiem . U blisko spokrewnionych gatunków przyczyną inną niż niepełne sortowanie linii może być hybrydyzacja i introgresja, jednak na takie wyjaśnienie w przypadku A. superciliosus i A. personatus dowodów nie ma. Jako że hybrydyzacja między tymi dwoma ostrolotami zachodzi co najwyżej rzadko, natomiast pod względem morfologicznym są wyraźnie odrębne, lepiej jest traktować je jako osobne gatunki. Specjacja prowadząca do powstania ostrolota maskowego i białobrewego musiała być stosunkowo niedawnym i gwałtownie przebiegającym procesem. „Bardzo niedawno [z ewolucyjnego punktu widzenia]...”, jak to opisał w wydanej trzy lata później książce Leo Joseph, „...czyli już dobrze po 1,8 mln lat temu, w epoce plejstocenu. W następstwie ich pula genowa ma jeszcze wiele wspólnego z pulą genową ich ostatniego wspólnego przodka. Ich upierzenie najprawdopodobniej zmieniło się – wyewoluowało – znacznie gwałtowniej dzięki procesom doboru naturalnego i/lub płciowego”.
Morfologia Długość ciała wynosi 18–19 cm, masa ciała – 30–41,1 g. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Cecha ta wyróżnia ostrolota białobrewego i maskowego na tle podrodziny, jako że poza dwoma gatunkami ostroloty są monomorficzne. Ich upierzenie jest też zazwyczaj w monotonnej kolorystyce, z elementami czerni, brązu, szarości i bieli. Tylko u ostrolotów białobrewych są obecne rdzawe odcienie. Wymiary szczegółowe przedstawiono w poniższej tabeli: +Wymiary szczegółowe (mm), w nawiasie średniaPłećnDł. skrzydłaDł. ogonaDł. dziobaDł. skokusamce24116–132 (124,1)68–83 (75,3)20,4–25,1 (22,5)18,1–21,4 (19,9)samice15116–126 (120,5)70–86 (74,4)19,8–24,1 (22,0)18,2–20,5 (19,7)
U samca wierzchnie partie ciała są ciemnoszare, podobnie jak obszar od brody do górnej części piersi. Biała brew wyraźnie odcina się od reszty upierzenia. Ogon biało zakończony. Spód ciała od środkowej części piersi w dół ma barwę ciemnordzawą. Tęczówka brązowa. Dziób jasny, niebieskoszary, z czarną końcówką. Nogi ołowianoszare. Samica ma ogółem mniej jaskrawe upierzenie. Z wierzchu obecny brązowawy nalot. Brew mniej się wyróżnia. Spód ciała od piersi w dół jest znacznie jaśniejszy. Zakrzywiony dziób i podobne do szczoteczki zakończenie języka stanowią przystosowanie do pobierania nektaru.
Osobniki młodociane cechuje mniej jaskrawe i bardziej brązowe upierzenie. Zarówno od spodu, jak i z wierzchu ciała pokrywają je gęsto białe kropki i paski. Wyraźnie wyróżnia się czarny kantarek. Skrzydła i ogon szare z białymi końcówkami. Osobniki, które już niemal uzyskały szatę ostateczną, mają zmienny wygląd, ale przypominają dorosłe, zazwyczaj różnią się jedynie skrzydłami i ogonem.
Zasięg występowania Ostroloty białobrewe występują na większości obszaru Australii, na Tasmanii oraz kilku spośród wysp Cieśniny Bassa. Zasięg ich występowania zajmuje około 8,88 mln km². Obszar rzeczywistego występowania (nie całkowity zasięg) obejmuje głównie środkową część Australii oraz interior wschodniej (bez Półwyspu Jork). W innych regionach ostroloty białobrewe mogą pojawiać się nieregularnie. Są stosunkowo rzadko spotykane na północy kontynentu, a w Australii Zachodniej – bardzo rzadko.
Australia W Australii Zachodniej ostroloty białobrewe są odnotowywanie sporadycznie i w rzadko rozmieszczonych miejscach, głównie w interiorze. W regionie Kimberley stwierdzenia pochodzą z obszaru od Broome na północ po rzekę Stewart (około 16°48’0”S 123°55’48”E) i na południe po Edgar Range, a prócz tego z Landrigan Creek i dorzecza rzeki Ord. Są też z rzadka rozproszone na Wielkiej Pustyni Piaszczystej, Pustyni Gibsona i Wielkiej Pustyni Wiktorii, a także na nizinie Nullarbor – od Mount Brophy Spring na południe po Shell Lakes i Forrest Lakes – i okazjonalnie dalej na południe (Eyre Bird Observatory). Bardzo sporadycznie pojawiają się w południowo-wschodnim interiorze Australii Zachodniej, między Linden a Kellerberrin, w regionie South West. Pojedyncze obserwacje pochodzą z regionów Gascoyne, Pilbary i środkowo-wschodniego interioru oraz, nietypowo daleko na północy, w pobliżu Wallal Downs.
Na Terytorium Północnym w regionie Top End (najbardziej wysunięta na północ część terytorium) ostroloty białobrewe odnotowywano w nielicznych i rozproszonych lokalizacjach, między innymi w pobliżu Darwin i dorzeczu South oraz East Alligator. Dalej na południe od równoleżnika 14°S są już stwierdzane częściej, lecz nadal rzadko, na południe do okolic 19–20°S: od Kneebone Station (na północ od Parku Narodowego Keep River), Inverway Station (na południowy wschód od Waterloo Station) i północnej pustyni Tanami na wschód po dolny bieg rzek Roper i McArthur, Borroloola oraz Płaskowyż Barkly. Dalej na południu występują w pasie od południka 126°E (przecinającego jeszcze Australię Zachodnią) na wschód po granicę z Queenslandem. Nieliczne stwierdzenia pochodzą z Pustyni Simpsona, ostroloty białobrewe częściej pojawiają się za to od Alice Springs na południe po granicę z Australią Południową, a na zachód po Petermann, Dean Range oraz Sandy Blight Junction.
W Queenslandzie ostroloty białobrewe występują na większości obszaru tego stanu, głównie w interiorze. Zasięg ich występowania na północy sięga rzeki Mitchell (w okolicach Dunbar Station), a na wschodzie – Atherton, Ravenshoe, rzeki Burdekin w środkowym biegu i Isaac River w górnym biegu, Westwood, Biloela, Gayndah, Lockyer Creek w górnym biegu, Stanthorpe i Glenlyon. Przelotnie pojawiają się na nizinach w pobliżu wschodniego wybrzeża, to jest w okolicach Townsville, Gracemere, Wielkiej Wyspy Piaszczystej, Cooloola i Moggill (przedmieścia Brisbane). Zwykle w Queenslandzie obserwowane są osobniki koczujące albo pojawiające się wskutek nieregularnych wędrówek. Obszar gniazdowania ostrolotów białobrewych w Queenslandzie ciągnie się na północ po zwrotnik Koziorożca, na zachód po Beal Range (koło 3 km na wschód od Morney Plains Station), na wschód po Westwood i Lockyer Creek w górnym biegu.
W Australii Południowej odnotowywano ostroloty białobrewe w obszarze między zachodnią częścią stanu (gdzie są umiarkowanie pospolite), Półwyspem Eyre’a, półwyspem Yorke i Mount Lofty Ranges (gdzie są nieczęste). Pospolicie spotykane są na zachód do długości 133°E, stwierdzane też w kilku miejscach daleko na zachód, między innymi w Yalata i we wschodniej Wielkiej Pustyni Wiktorii. Tylko sporadycznie pojawiają się w wilgotniejszych siedliskach Mount Lofty Ranges i na południowym wschodzie stanu, a bardzo rzadko lub wcale na północ od jeziora Eyre i na Pustyni Simpsona.
W Nowej Południowej Walii ostroloty białobrewe pospolicie występują na zachodnich zboczach Wielkich Gór Wododziałowych i równinach na zachód od nich. Na wschodnich zboczach tego łańcucha są rzadsze. Domniemane negatywne zmiany w liczebności i rozmieszczeniu w Nowej Południowej Walii nie są potwierdzone. Wydają się wynikać z porównywania wyników innych metod inwentaryzacji i pomijania wpływu trybu życia ostrolotów białobrewych na nie (patrz: sekcja Status, zagrożenia i ochrona). W Wiktorii są szeroko rozpowszechnione na wewnętrznych zboczach Wielkich Gór Wododziałowych i dalej na północ. Na południe od gór występują w większym rozproszeniu.
Tasmania i inne wyspy Ostroloty białobrewe gniazdują nieregularnie w północnej części Tasmanii. Na samej Tasmanii, nie innych wyspach wchodzących w skład stanu, pierwszy raz stwierdzono ten gatunek w Penguin w październiku 1972, i wkrótce miał miejsce nalot (ang. irruption) na tę wyspę. Wtedy nieokreślona liczba ostrolotów odbyła też lęgi. Około 20 osobników pojawiło się w Cape Portland w marcu 1973, poza sezonem lęgowym. Przez kolejne 24 lata obserwowano na wyspie tylko nieliczne osobniki, aż w 1997 miał miejsce kolejny nalot. Następna przerwa trwała 20 lat, do nalotu w 2017. Wówczas potwierdzono też lęgi.