Klasztor oo. redemptorystów w Braniewie – dom zakonny Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela w Braniewie pw. św. Klemensa Marii Hofbauera.
Historia do 1939 roku Geneza sprowadzenia zakonu redemptorystów do Braniewa sięga roku 1917. Wówczas to księża w Braniewie, będący pod wielkim wrażeniem rekolekcjonisty ze Śląska ojca redemptorysty Heinricha Gluchnika (1875–1941)Heinrich M. Gluchnik urodzony 20.11.1875 w Rybniku, śluby zakonne złożył 15.08.1902, święcenia kapłańskie otrzymał 29.07.1908, zmarł 17.02.1941 w Głogowie. Wybudował kościół i klasztor w Głogowie i rozbudował kościół klasztoru w Gliwocach (Behlau Ulrich, Verhandlungen über eine Berufung der Redemptoristen nach Springborn und Heiligelinde 1861), wyszli z inicjatywą, aby podmiejskie sanktuarium św. krzyża przekazać właśnie temu zgromadzeniu. Biskup warmiński Augustinus Bludau, który był pierwotnie niechętny zakonom, zwłaszcza misyjnym, i przedtem dwukrotnie odmawiał werbistom zgody na osiedlenie się diecezji, z czasem zaczął pozytywnie się odnosić do tego typu inicjatyw. Oprócz zgody dla werbistów przychylił się też do osiedlenia się w swojej diecezji franciszkanów, pallotynów i właśnie redemptorystówJerzy Skrabania Historia Domu Misyjnego św. Wojciecha w Pieniężnie do 1945 roku ze szczególnym uwzględnieniem okresu Trzeciej Rzeszy Nurt SVD 44/2 (128), 9-48, 2010.
Ubiegający się o zgodę na utworzenie klasztoru w Braniewie o. Brors (1862–1941)Adolf Brors, ur. 24.08.1862 w Huckingen koło Duisburga, w 1884 wstąpił do zakonu, w 1885 śluby zakonne, 1892 święcenia kapłańskie, 1898–1907 rektor domów zakonnych w Akwizgranie (Aachen), Trewirze (Trier), Luxemburgu, 1907–1912 prowincjał prowincji dolnoniemieckiej (Niederdeutsche Ordensprovinz), kapelan garnizonowy podczas I wojny światowej, założyciel klasztorów w Braniewie (1923) oraz w Berlin-Marienfelde (1929). Zmarł 4.06.1941 w Akwizgranie (Behlau Ulrich, Verhandlungen über eine Berufung der Redemptoristen nach Springborn und Heiligelinde 1861). powołał się przy tym na wcześniejsze związki redemptorysty św. Klemensa Marii Hofbauera z Warmią. Mianowicie pośród uczniów redemptorysty Hofbauera w Warszawie znajdowali się również warmińscy adepci do stanu duchownego, niektórych z nich o. Hofbauer pozostawał też spowiednikiem. Da się potwierdzić przynajmniej osiem powołań z Warmii osób, którzy wstąpili do klasztoru przy kościele św. Benona w WarszawieBehlau Ulrich, Verhandlungen über eine Berufung der Redemptoristen nach Springborn und Heiligelinde 1861, "Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands", 31/32 (1967/1968) s. 321-358.
7 stycznia 1922 przybył do Braniewa ojciec Adolf Brors z dolnoniemieckiej prowincji redemptorystów z siedzibą w Bonn (Niederdeutsche Ordensprovinz). Uzyskawszy zgodę biskupa Bludaua, przejął od dziekana braniewskiego Aloysa Schulza znajdujący się na obrzeżach miasta niewielki kościółek św. Krzyża. Do klasztoru o. Brors dokupił 5 mórg ziemi na wschód od klasztoru, pomiędzy drogą a wałem nad Pasłęką, przez który to teren przepływał Czerwony RówDie Geschichte der Kreuzkirche bei Braunsberg, von Professor Dr. Georg Lühr; w ZGAE, tom 23, zeszyt 2 s. 226-273.
Dekretem z dnia 31 lipca 1923 roku biskup Bludau dokonał kanonicznego wprowadzenia redemptorystów na nową placówkę w Braniewie. 6 września 1923 zezwolenia udzieliła watykańska kongregacja dla zakonników, a 11 września zgodę wydał generał redemptorystów ojciec Patryk Murray i tę datę przyjmuje się jako utworzenie wspólnoty redemptorystów w BraniewieMaciej Sadowski CSsR, Agnieszka Borysewicz-Filipek Redemptoryści w Braniewie 1923–2023, Homo Dei 2023. Jej pierwszym przełożonym został o. Adolf BrorsA dictionary of the redemptorists S. J. Boland CSsRMirosław Grakowicz CSsR, Początki działalności ewangelizacyjnej Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela w archidiecezji wrocławskiej (1900–1925). Przyczynek do obchodów setnej rocznicy pobytu redemptorystów we Wrocławiu. Po reorganizacji struktury Zgromadzenia Redemptorystów w 1933 roku klasztor w Braniewie wszedł – razem z klasztorami w Bardzie, Wrocławiu, Gliwicach i Paczkowie – w skład nowo powołanej Wiceprowincji Wrocławskiej. Przełożonym wiceprowincji został o. Heinrich Mußhoff (1866–1941)Mirosław Grakowicz CSsR Początki działalności ewangelizacyjnej Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela w archidiecezji wrocławskiej (1900–1925). Przyczynek do obchodów setnej rocznicy pobytu redemptorystów we Wrocławiu, w: Redemptorystowskie 16/2018 Studia Pismo naukowe Prowincji Warszawskiej Redemptorystów.
Redemptoryści w Braniewie zapoczątkowali nowy okres w dziejach sanktuarium. Już 22 maja 1923, zanim zapadły wszystkie formalno-prawne decyzje, została wbita pierwsza łopata pod budowę domu zakonnego przylegającego do świątyni. Gdy 12 października 1923 roku ukończono południowe skrzydło klasztoru, wprowadzili się do niego zakonnicy i odtąd przejęli sprawowanie nabożeństw w kościele (do tej pory zamieszkiwali w przytułku św. ElżbietyKs. Krzysztof Bielawny Gietrzwałd Studia Warmińskie XLIII (2006) Domy i miejsca rekolekcyjne w diecezji warmińskiej w latach 1869–1945). Drugie skrzydło klasztoru wybudowano w 1924 roku, a zostało wykończone i zamieszkane przez zakonników w lutym 1925 roku. Klasztor został wybudowany według planów budowniczego rządowego (Regierungsbaumeister) Keibela, a budowa realizowana przez architekta Ernsta Kuhnigha z BraniewaKatalog zabytków sztuki, Braniewo, Frombork i okolice, Warszawa 1980, s. 21. Nowo wybudowany klasztor poza mieszkaniami dla ojców i braci zakonnych posiadał też pokoje dla rekolektantów. W części rekolekcyjnej klasztoru było 20 miejsc dla gości.
Klasztor został poświęcony niemieckiemu redemptoryście czeskiego pochodzenia Klemensowi Hofbauerowi. Na stałe zamieszkiwało klasztor 4 ojców i 4 braci. Bryła klasztoru nawiązywała charakterem do obiektu kościoła i połączona została z kościołem parterowymi łącznikami, wydzielającymi między nimi niewielki dziedziniec (tzw. „kwadrat”). Po wybudowaniu klasztoru redemptoryści przywrócili też świątynię do stanu świetności (naprawili uszkodzony dach oraz ubytki w murach, odnowili wnętrze) oraz rozpropagowali kult cudownego obrazu Trójcy Świętej. Do rozpropagowania kultu obrazu Trójcy Świętej przyczynił się znacznie również pierwszy przełożony klasztoru o. Adolf Brors, wydając drukiem opracowanie o tym świętym miejscu pt. Die Wallfahrt zur Heilig-Kreuz-Kirche- bei Braunsberg (Ostpreußen). Wydana w 1927 roku książeczka formatu kieszonkowego zawierała oprócz części poświęconej historii sanktuarium również modlitwy i pieśni ku czci Jezusa.
Lata 1939–1945 Przez niespełna dwie dekady niemieccy redemptoryści mogli poświęcać się spokojnej posłudze duszpasterskiej i misyjnej. W 1939 wybuchła II wojna światowa. Sam klasztor znacznie opustoszał, gdyż część braci zakonnych zostało wcielonych do Wehrmachtu, pozostało w nim tylko kilku ojców. Ponieważ gmach nowego seminarium diecezjalnego w Braniewie z 1932 roku zajęło wojsko, to klerycy diecezjalni zamieszkali czasowo w klasztorze redemptorystów, który na czas wojny stał się ich domem i miejscem studiów. W 1941, po wybuchu wojny Niemiec z ZSRR, większą część klasztoru przejęło wojsko. Na początku maja 1944 w klasztorze urządzono prowizoryczny szpital dla dzieci. Wkrótce, gdy do Prus Wschodnich zbliżał się front Armii Czerwonej, w klasztorze pojawili się ponowie żołnierze Wehrmachtu.
5 lutego 1945 rozpoczęło się systematyczne bombardowanie miasta przez radzieckie bombowce. Jedna z bomb spadła na ogród przyklasztorny, druga zaś wybuchła tuż obok murów klasztoru, poważnie uszkadzając strukturę budynku. Wkrótce potem niemieccy redemptoryści opuścili klasztor. Pozostał jedynie rektor klasztoru – ojciec Karl Alltmann, posługując jako ostatni kapłan w mieścieKarl Altmann, ur. 9.07.1897, pierwszą profesję złożył 28.05.1920, święcenia kapłańskie przyjął 10.08.1925. W klasztorze w Braniewie przebywał dwukrotnie: najpierw w roku 1936, następnie w latach 1938–1945 (źródło: Redemptoryści w Braniewie 1923–2023)..
Kościół św. Krzyża i klasztor, znajdując się na uboczu miasta, uniknęły zburzenia w trakcie przejścia frontu Armii Czerwonej, jednak znacznie ucierpiały, najpierw podczas bombardowań powypadała większość szyb z okien, później na skutek grabieży i dewastacji przez barbarzyńskich radzieckich żołdaków, szukających złota i wszelkich możliwych do zrabowania trofeów. Nie mogąc otworzyć tabernakulum w świątyni, zrobili w nim dziurę z boku i dokonali świętokradztwa. Łupem czerwonoarmistów padła również część wyposażenia klasztoru, którzy ponadto aresztowali i wywieźli pozostałego w klasztorze rektora ojca Altmanna. Najstarsza relikwia świątyni – obraz Tron Łaski – przetrwała, gdyż obraz ten został ukryty w szybie wentylacyjnym przy piecu.
Tuż po zakończeniu działań wojennych, 19 maja 1945, jeden zakonnik o. Max CasperMax Casper, ur. 01.01.1908, pierwszą profesję złożył 6.04..1931, święcenia kapłańskie 19.04.1936, w klasztorze w Braniewie w latach 1937–1938 oraz 1940–1945 (źródło: Redemptoryści w Braniewie 1923–2023)., powrócił, obejmując duszpasterstwo nad mieszkańcami miasta. Zabrał on z ukrycia w kościele najcenniejszy obraz ze świątyni Tron Łaski i przeniósł go do nowomiejskiego kościółka w centrum miasta. Tam umieścił obraz oraz zaczął remontować ten kościółek, aby odprawiać w nim msze św. dla ludności, gdyż klasztor po zniszczeniach wojennych nie nadawał się do sprawowania obrzędów liturgicznych – pozbawiony dachu był wystawiony na deszcze i śnieg. Podczas prac zniszczony wojną i niedostatkiem pożywienia organizm kapłana osłabł. Ojciec Casper ciężko zachorował i wkrótce zmarł, dnia 4 lipca 1945 roku. Pochowany został na cmentarzu św. Rocha (cmentarz przy ul. Olsztyńskiej). Później grób o. Caspra został przeniesiony do alejki oo. redemptorystów na cmentarz przy ul. Morskiej, gdzie znajduje się do dziśChristine Arendt Sein Name lebt! Pater Max Casper CSsR, w: Ermlandbuch 2006, s. 93–98Grób na cmentarzu przy ul. Morskiej w Braniewie z informacją: „O. Maksymilian Casper CSsR ur. 1.I.1908 zm. 4.VII.1945”.
Od osiedlenia się w Braniewie pierwszego redemptorysty w 1922 do roku 1945 przebywało w mieście łącznie 17 ojców zakonnych oraz 8 braci koadiutorów.
Historia po 1945 roku Po wojnie decyzję o przywróceniu do użytku kościoła św. Krzyża i klasztoru podjął w 1946 roku prowincjał o. Franciszek MarcinekBraniewscy redemptoryści. Opracował Dariusz Lis na podstawie: O. Władysław Szołdrski CSSR Kościół Św. Krzyża w Brunsberdze – Braniewie na tle dziejów [w:] IKAT. Gazeta Braniewska, nr 46 14 listopada 1997. 22 marca 1946 roku przybyli do Braniewa i przejęli kościół i klasztor, opuszczony po niemieckich zakonnikach, pierwsi polscy dwaj zakonnicy redemptoryści z prowincji warszawskiej – ojciec Sochacki i brat Zygadło.
Placówka znajdowała się wówczas w opłakanym stanie. Pomimo że obiekt klasztorny nie uległ zbombardowaniu ani trafiony ostrzałem artyleryjskim podczas wojny, był zniszczony i zdewastowany. W budynku klasztornym zalegał gruz, glina, popiół i niedopalone belki stropowe wskutek pożaru, który strawił dach klasztoru. Ponadto obiekt pozostawiony przez niemal rok bez opieki został ogołocony z całego wyposażenia. Kuchnia nosiła ślady obecności czerwonoarmistów, którzy zaadaptowali ją i jej wyposażenie na bimbrownię. Kompletnie zniszczone od pożaru było drugie piętro, zdewastowane tabernakulum w domowej kaplicy. Jedynie ocalała biblioteka klasztorna, która wydawała się pozostawać poza zainteresowaniem sowieckich żołnierzy, jak i polskich szabrowników, oraz dwa działające piece centralnego ogrzewania w piwnicy klasztoru.