Mikołaj Grekowski (ur. 12 grudnia 1806 w Białymstoku, zm. 29 maja 1885 w Łomży) – polski artysta baletu; od 1822 roku tancerz Teatru Narodowego na placu Krasińskich, pierwszy tancerz od 1826 roku. W latach 1831–1833 związany z baletem Opery Paryskiej. W latach 1834–1838 i 1843-1846 pierwszy tancerz Warszawskich Teatrów Rządowych (w tym Teatru Wielkiego). Od 1837 mąż wybitnej austriackiej tancerki Helene Schlanzowsky. W latach 1838–1842 przebywał z żoną w Wiedniu i Neapolu. Także do 1862 roku pedagog wyższych klas szkoły baletowej Teatru Wielkiego.
Pochodzenie
Wywodził się ze szlacheckiego rodu Greków herbu Prawdzic, którego potomkowie w pokoleniu jego ojca nosili już zmienione nazwisko GrekowscySeweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. IV, Warszawa 1907, s. 374..
Urodził się jako Tomasz Stefan Mikołaj, 12 grudnia 1806 roku w Białymstoku (wówczas w Królestwie Prus), syn leśniczego Józefa Grekowskiego i Kornelii z Jarockich. Wbrew pojawiającym się często informacjom, jakoby nazywał się naprawdę Grekowpor. np. Polski słownik biograficzny, t. VIII, Wrocław 1959−1960, s. 572-573., ani on, ani jego ojciec i rodzeństwo nigdy nie używali takiego nazwiska, a ich przodkowie wywodzili się z Greków, a nie Grekowów. Mikołaj miał dwóch braci: Aleksandra, sędziego trybunału w Łomży oraz Adama, obrońcę sądowego w Szczuczynie i uczestnika powstania listopadowego. Zgodnie z obowiązującymi w zaborze rosyjskim przepisami, aby potwierdzić swoje szlachectwo wylegitymował je w 1862 przed urzędem Heroldii Królestwa Polskiego.
Nie wiadomo dokładnie kiedy rodzina Grekowskich przeniosła się do Warszawy, ale 12-letni Mikołaj już od 1818 uczęszczał do szkoły tańca Teatru Narodowego na placu Krasińskich, świeżo wówczas utworzonej przez sprowadzonego z Paryża baletmistrza Louisa Thiérry’ego. Był jednym z pierwszych wychowanków tej szkoły, w której poza Thiérrym uczyli go również inni francuscy tancerze-pedagodzy: Henri Debray i Maurice Pion, a w pierwszych latach pracy także przebywający okresowo w Warszawie Antoine Titus i André Isidore Carey.
Młodość Zadebiutował jako 14-latek, dokładnie 21 lutego 1821 roku, w tańcach Thiérry’ego włączonych do premierowego przedstawienia opery Westalka Spontiniego. Jeszcze jako o uczniu pisano o nim w 1822, że „spomiędzy tych szczególny postęp okazał Pan Grekowski, i w tańcu i grze aktorskiej”"Kurier Warszawski" 1822 nr 181.. W tym samym roku rozpoczął pracę zawodowego tancerza w Teatrze Narodowym, a już 14 marca 1823 roku uczestniczył w prapremierze baletu narodowego Wesele krakowskie w Ojcowie Thiérry’ego z muzyką Karola Kurpińskiego i Józefa Damsego, tańcząc popisowe Pas de trois krakowskie ze swoimi rówieśnikami Wandą Lideman i Janem Żurkowskim.
Był nie tylko inteligentny i utalentowany, ale też przystojny i urodziwy, co wróżyło mu karierę rzadkiego i cenionego w ówczesnym balecie, a nieznanego dotąd w Polsce tancerza typu danseur noble. Nic dziwnego, że latem 1825 roku znalazł się wśród trojga najlepszych młodych warszawskich tancerzy, których dyrekcja teatru wysłała na stypendium do stolicy Francji. Towarzyszył mu pierwszy tancerz i młody choreograf Maurice Pion oraz pierwsza tancerka Antonina Palczewska. Po drodze występowali z powodzeniem w Poznaniu i Berlinie, a w październiku dotarli do Paryża"Gazeta Wielkiego Księstwa Poznańskiego" 1825 nr 82.. Doskonalili swoje umiejętności w szkole tańca tamtejszej opery pod kierunkiem wybitnego pedagoga Jean-François Coulona, a w trakcie ich dziesięciomiesięcznego szkolenia, przy protekcji Coulona, Palczewskiej udało się nawet wystąpić w jej popisowym solowym mazurze z Wesela w Ojcowie, wstawionym 19 kwietnia 1826 do jednego z przedstawień popularnego tam baletu La Dansomanie Pierre’a Gardela.Almanach des spectacles, Paris 1827, s. 52. W drodze powrotnej wszyscy troje koncertowali jeszcze w Nancy, Wrocławiu i Kaliszu.
Po ich przyjeździe do Warszawy i pierwszym występie odnotowano w prasie, że „JPP. Morys i Grekowski wiele skorzystali w czasie teraźniejszego pobytu w Paryżu (…), a drugi przy przyjemnej postaci i twarzy, już tyle się usposobił, że znawcy wróżą, iż może być wybornym tancerzem”"Kurier Warszawski" 1826 nr 259.. W tym samym roku Maurice Pion został dyrektorem baletu, a Grekowski zajął pozycję pierwszego tancerza klasycznego Teatru Narodowego i zaczął obejmować coraz więcej partii tanecznych w warszawskim repertuarze baletowym, który w tamtych latach składał się jedynie z drobnych divertissements tanecznych o rozrywkowym charakterze. Tego rodzaju zadania nie zaspokajały niestety wysokich ambicji utalentowanego solisty.
W Paryżu i Londynie
Zachęcony rosnącym powodzeniem na scenie warszawskiej, przy wsparciu dyrekcji teatru w 1830 roku ponownie wyjechał do Paryża, by nadal szkolić się pod kierunkiem pedagogicznym Coulona, a po wybuchu w Polsce powstania listopadowego szukał zajęcia zawodowego w stolicy ówczesnego europejskiego baletu. Znalazł się tam w momencie wielkiego przełomu estetycznego - narodzin baletu romantycznego. Towarzyszył mu w tej podróży młody skrzypek i kompozytor Antoni Orłowski, z którym zamieszkiwał w trakcie pobytu w Paryżu. Kolegował się tam również z przybyłym rok później Fryderykiem ChopinemJózef Sikorski, Antoni Orłowski [w:] „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 25 i 27..
W latach 1831–1833 był związany z zespołem baletowym paryskiego Théâtre de l'Académie Royale de Musique (opery paryskiej), gdzie miał okazję występować w ówczesnych przedstawieniach słynnych choreografów-reformatorów Jeana Corallego i Filippa Taglioniego. W 1832 roku uczestniczył prawdopodobnie w historycznej prapremierze baletu La Sylphide Taglioniego z jego córką Marią Taglioni w roli tytułowej i Josephem Mazilierem w partii Jamesa. Krótko potem, podczas przerwy Taglionich w pracy dla opery paryskiej, wyjechał z nimi do Londynu, gdzie 26 lipca 1832 występował w angielskiej premierze Sylfidy na scenie Theatre Royal Covent Garden – tu także z udziałem legendarnej Marii Taglioni w roli tytułowej i jej brata Paola Taglioniego w roli Jamesa. Po powrocie do Paryża wykonywał nie tylko w tańce zespołowe, ale także drobne partie solowe, a wśród nich: 1831: Tańce zespołowe – L’Orgie, choreografia Jean Coralli (premiera) 1832: Tańce – La Sylphide, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Jean Schneitzhoeffer (premiera?) 1832: Pas de deux – w operze La Muette de Portici Aubera, choreografia Jean-Louis Aumer (partnerka: Pauline Leroux) 1832: Pas de deux – La Fille mal gardée, choreografia Jean-Louis Aumer wg Jeana Daubervala, muzyka Ferdinand Hérold (partnerka: Pauline Montessu) 1832: Tańce zespołowe – Nathalie, ou La Laitière suisse, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Adalbert Gyrowetz i Michele Carafa (premiera) Mimo dużej konkurencji w paryskim zespole został tam więc zauważony i wyróżniony solistycznymi debiutami. Pisał o tym u nas "Kurier Warszawski" przytaczając francuską opinię po jego występie w pas de deux z paryską gwiazdą Pauline Leroux: "Młody tancerz, Polak Grekowski otrzymał liczne oklaski, na które zasłużył, a pochwały przyznano mu sprawiedliwe, szczególniej są jego zaletami moc i giętkość; wystąpienie jego wróży znakomity nabytek dla sceny""Kurier Warszawski" 1834 nr 76.. Jednak nie zagrzał dłużej miejsca na scenie paryskiej. W lutym 1833 występował gościnnie w Hawr, przedstawiany tam jeszcze jako tancerz opery paryskiej„Gazette des théâtres” 1833 nr 482.. Potem był notowany jako pierwszy tancerz teatru we francuskim mieście Boulogne-sur-MerAlmanach des spectacles de 1831 a 1834, Paris 1834. nad kanałem La Manche. W tym samym roku spotkał w Paryżu przebywającego tam krótko Maurice’a Piona, który działając w imieniu nowego prezesa teatrów warszawskich Józefa Rautenstraucha namówił go na powrót do kraju. W lutym 1834 roku powrócił do Warszawy, by kontynuować karierę pierwszego tancerza w nowo otwartym Teatrze Wielkim. Podjął też wtedy dodatkowo pracę nauczyciela wyższych klas w szkole baletowej Teatru Wielkiego, a jego paryskie doświadczenia zaczęły owocować na polskim gruncie, zarówno w poważniejszych teraz kreacjach scenicznych, jak i w pracy pedagogicznej z młodymi tancerzami.
Ważniejsze kreacje w Warszawie
1823: Pas de trois krakowskie - Wesele krakowskie w Ojcowie, choreografia Louis Thiérry, muzyka Karol Kurpiński i Józef Damse 1834: Solista – Dansomania, czyli Miłość i pustota, choreografia Maurice Pion wg Pierre’a Gardela, muzyka dobrana i opracowana przez Franciszka Lessela 1834: Colin – Panna źle strzeżona, choreografia Maurice Pion wg La Fille mal gardée Jeana Daubervala, muzyka N.N. 1835: Solista – Zagorzały myśliwy, choreografia Maurice Pion, muzyka N.N. 1835: Solista – Jeniusz różowy, czyli Fernando i Leora, choreografia Maurice Pion, muzyka Józef Damse 1837: Solista – Rybołowcy, choreografia Maurice Pion, muzyka Antoni Orłowski 1837: Pas de deux – Mimili, czyli Styryjczykowie, choreografia Maurice. Pion, muzyka Józef Stefani 1837: Solista – Młynarze, choreografia Maurice Pion, muz. N.N. 1837: Rycerz Alidor – Rycerz i wieszczka, choreografia Louis-Antoine Duport i Maurice Pion wg Die Fee und der Ritter Armanda Vestrisa, muzyka Gioachino Rossini, Giovanni Pacini, Pietro Romani, Adalbert Gyrowetz 1837: Hrabia – Mleczarka szwajcarska, choreografia Louis-Antoine Duport i Maurice Pion wg Nathalie, ou La Laitière suisse Filippa Taglioniego, muzyka Gioacchino Rossini, Adalbert Gyrowetz, Wenzel Robert von Gallenberg, w opracowaniu Józefa Stefaniego 1843: Don Alonzo – Gitana, choreografia Filippo Taglioni, muzyka Johann Philipp Schmidt, Józef Stefani
Małżeństwo z gwiazdą
W czerwcu 1837 przyjechała do Warszawy wiedeńska balerina Helene Schanzowsky (1813-1897), córka austriackiego tancerza polskiego pochodzenia Karla (1778-1860), skoligacona z popularnym wcześniej w Polsce austriackim tancerzem i baletmistrzem Franzem, znanym u nas jako Franciszek Szlancowski (1751-1826)Słownik biograficzny teatru polskiego 1795-1965, Warszawa, 1973, s. 706-707.. Była do niedawna primabaleriną wiedeńskiej Hofoper na scenie Theater am KärntnertorConstant von Wurzbach, Biographische Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, t. 30, Wien 1875, s. 54-55., uczennicą i ulubioną baleriną kierującego tym teatrem wybitnego francuskiego baletmistrza Louisa-Antoine’a Duporta. Jej kunszt taneczny był szeroko znany i ceniony w Europie, bo już wcześniej występowała gościnnie na różnych scenach. Stawiano ją nawet na równi z takimi gwiazdami baletu romantycznego, jak: Maria Taglioni, Carlotta Grisi i Fanny Elssler. Podobno nie była zbyt urodziwa, ale nadrabiała to gracją i wirtuozerią, w tym doskonałą techniką coraz modniejszego wtedy tańca na puentach. Odwiedziła Warszawę po występach w Berlinie w drodze do Moskwy i miała zatrzymać się przez tydzień"Kurier Warszawski" 1837 nr 154 i 160.. Pozostała jednak przez ponad pięć miesięcy – dla Mikołaja Grekowskiego. Przystojny warszawski pierwszy tancerz został u nas nie tylko jej partnerem scenicznym (m.in. w nowo zrealizowanych baletach Rycerz i wieszczka i Mleczarka szwajcarska), ale też poślubił ją 12 października 1837 i po serii wspólnych występów wyjechali razem do Moskwy, która była kolejnym etapem tournée artystycznego wiedeńskiej baleriny.
Dalsze losy małżeństwa Grekowskich warunkowały ich możliwości zawodowe. Mieli dwoje dzieci, ale nie udało im się dłużej ze sobą przebywać i pracować. Jeszcze w 1841 występowali razem w Rycerzu i wieszczce na scenach wiedeńskich Theater in der Josephstadt i Kärntnertortheater; gościli również razem w Brnie i w Pradze, gdzie Grekowski sam zrealizował Mleczarkę szwajcarską według Taglioniego i wystąpił w niej z żoną. Na terenie Cesarstwa Austrii przedstawiał się teraz jako Nikolaus Ritter von Grekowski, dodając przed nazwiskiem przydomek artystyczny "Ritter" na pamiątkę swej ulubionej roli Rycerza Alidora w Rycerzu i wieszczce. Zarobione w tamtych latach pieniądze Grekowscy zainwestowali w kamienicę w eleganckiej wiedeńskiej dzielnicy Alservorstadt i tam zamieszkali.