Jurydyki Lublina – zespół jurydyk otaczających Lublin właściwy („miasto w murach”) funkcjonujących od XVI do XVIII – XIX w.
Były to tereny podmiejskie wyjęte spod władzy mieszczan. Część z nich należała do szlachty, część – do duchowieństwa, w tym do zakonów i parafii. W szczytowym okresie zajmowały 96% powierzchni nadanej miastu przez Władysława I Łokietka. Były szczególnie liczne w okresie świetności Lublina (do połowy XVII w.). Doprowadziły miasto do gospodarczego upadku, ale spowodowały też, że przedmieścia stały się na trwale zagospodarowane.
Przyczyny zjawiska i znaczenie dla miasta Pierwsze lubelskie jurydyki zaczęły powstawać w XV w, a w XVI w. nastąpił gwałtowny wzrost ich liczby. Wpływały na to czynniki ogólnopolskie, ale też lokalne. Czynnikiem ogólnopolskim był m.in. wzrost cen żywności w XVII w., dzięki któremu jurydyki rolnicze przynosiły znaczne dochody. Do czynników drugiego rodzaju należały: charakter Lublina jako ważnego ośrodka handlowego i utworzenie Trybunału Koronnego (1578).
Jurydyki były zwolnione z opłat miejskich i konkurowały gospodarczo z miastem. Ich istnienie utrudniało administrowanie miastem, na przykład remonty dróg czy pobieranie podatków. Radykalnie zmniejszyła się powierzchnia miasta. Z drugiej strony dzięki nim na terenach miejskich nadanych w 1317 rozwijała się zabudowa – grunty te nie pozostawały terenami wyłącznie rolniczymi.
Liczba i rozmieszczenie W połowie XV w. spod władzy mieszczan została wyjęta jurydyka szpitala św. Ducha. W 1564 jurydyki zajmowały 26 ze 100 łanów gruntów należących do Lublina. W 1570 były to 34 łany. Do połowy XVII w. jurydyki zajmowały 80% terenów należących do miasta, a w 1660 miasto nie kontrolowało aż 94% swoich gruntów.
W połowie XVII w. ponad sto jurydyk miało charakter czysto miejski. Były to małe działki, na których zbudowano dwory i pałace szlacheckie. Oprócz nich na przedmieściach istniały rzadziej zabudowane jurydyki o charakterze rolnym, rzemieślniczym i handlowym. W 1649 instrukcja dla posłów miejskich na sejm wspomina o 23 takich jurydykach.
W 1660, po najazdach i stratach wojennych, jakie nastąpiły w połowie XVII wieku, do największych jurydyk należały:
Sierakowszczyzna, jurydyka brygidek, Podzamcze, Słomiany Rynek, Probostwo (będące jurydyką lubelskiej Fary), jurydyka jezuitów na Bursace, Wieniawa, Czechówka (po ok. 60–70 domostw), jurydyka probostwa parafii św. Mikołaja na Czwartku, jurydyka Zebrzydowskiego na Czwartku, jurydyka Nizickiego (po ok. 20–30 domostw), Gorajszczyzna, jurydyka karmelitów, jurydyka Kazimierskiego.
Do znanych, a niewymienionych powyżej jurydyk należały m.in.: jurydyka augustianów, bazylianów, Czechówka Dolna, Kalinowszczyzna, Białkowska Góra, jurydyka dominikanów obserwantów, Żmigród, Piaski. Najrozleglejsze były jurydyki na Rurach: brygidkowskie (9,5 łana), jezuickie (6,25 łana) i bonifraterskie (4 łany).
Upadek i likwidacja Gospodarczy upadek i likwidacja lubelskich jurydyk zaczęły się w połowie XVII w. W 1659 przyjęto konstytucję (ustawę) o zniesieniu jurydyk na gruntach miejskich. Nie była ona jednak stosowana. W 1764 uchwalono podobną konstytucję, dotyczącą jednak wyłącznie jurydyk nieposiadających przywilejów królewskich. Likwidację przyśpieszyły działania Komisji Boni Ordinis, utworzonej w 1780 i Konstytucja 3 maja.
Proces ten zakończył się w XIX w., w okresie kapitalistycznych przemian. W 1865 majątki na jurydykach pokościelnych przeszły na rzecz Skarbu Państwa. W 1866 zniesiono stosunki feudalne w miastach, a mieszkańcy byłych jurydyk stali się właścicielami nieruchomości.
Zobacz też Historia Lublina
Przypisy
Bibliografia