Dom Carlos I, od 1910 roku Almirante Reis – krążownik Marynarki Portugalskiej z początku XX wieku, jedyny okręt swojego typu. Stanowił typową konstrukcję krążownika pancernopokładowego budowy brytyjskiej stoczni Armstronga w Elswick okresu przełomu wieków. Wodowany w 1898 roku, wszedł do służby w kolejnym roku. W toku służby pełnił zadania reprezentacyjne oraz wziął udział w rewolucji republikańskiej 1910 roku. W trakcie I wojny światowej został wycofany z czynnej służby z uwagi na zużycie kotłów, a w 1925 roku skreślony z listy floty. Był największym okrętem marynarki Portugalii swojego czasu.

Wyporność okrętu wynosiła 4186 ton. Uzbrojenie główne stanowiły cztery armaty kalibru 152 mm i osiem armat kalibru 120 mm. Napędzały go maszyny parowe, umożliwiające rozwijanie prędkości 22 węzłów.

Historia Okręt został zbudowany w ramach programu wzmocnienia marynarki portugalskiej z lat 90. XIX wieku, ogłoszonego dekretem królewskim z 20 marca 1890 roku. Jego bezpośrednią przyczyną stały się zadrażnienia w stosunkach z Wielką Brytanią w kwestii kolonii afrykańskich. Ambitny program zakładał zbudowanie czterech pancerników obrony wybrzeża i 10 krążowników średniej wielkości, lecz zła sytuacja finansowa kraju umożliwiła zamówienie w ciągu kolejnej dekady tylko pięciu krążowników i jednego niszczyciela. Spośród nich, jedynie „Dom Carlos I”, nazwany na cześć aktualnie panującego króla Karola I, był pełnowartościowym krążownikiem, a cztery pozostałe były małymi jednostkami. Został on zamówiony w angielskiej stoczni Armstrong Whitworth w Elswick i przedstawiał typowy przykład tzw. „elswickiego krążownika”, jakie były budowane na eksport dla wielu flot, przy czym bezpośrednim wzorem dla projektu dla Portugalii był zbudowany wcześniej dla Japonii „Yoshino”. Krążownik zamówiono w styczniu 1897 roku. Stępkę pod budowę położono w tym samym 1897 roku, okręt wodowano 5 maja 1898 roku, a ukończono w kolejnym roku.

Opis Opis ogólny i konstrukcja Okręt przedstawiał typowy krążownik średniej wielkości brytyjskiej budowy przełomu wieków. Kadłub miał podniesiony pokład dziobowy i rufowy z ustawionymi na nich pojedynczymi działami, a na pokładzie śródokręcia, osłoniętym niskim nadburciem, ustawione były na obu burtach działa głównego kalibru i artyleria pomocnicza. Dziobnica była taranowa, a stewa rufowa miała formę nachyloną do przodu, symetryczną do dziobnicy. Nadbudówka dziobowa była niewielka, a sylwetkę okrętu uzupełniały dwa masywne maszty i dwa cienkie wysokie kominy na śródokręciu, pośrodku długości kadłubaNa podstawie rysunku . Maszty miały po dwa marsy bojowe. Kadłub był stalowy, pokryty w części podwodnej warstwą drewna i blachą miedzianą. Dno było podwójne, a dodatkową osłonę burt w rejonie kotłowni i maszynowni stanowiły typowe dla krążowników tego okresu przedziały (koferdamy) z węglem.

Wyporność normalna wynosiła 4186 tonWyporność 4186 t podawana jest w większości źródeł, bez bliższego określenia (, ). W źródle z epoki podana jest też 4250 t (). Długość całkowita wynosiła 118 m, a długość między pionami 110 mDługość całkowita według (w oryginale 387 stóp – 117,96 m), natomiast podaje 117 m. Publikacje na ogół podają tylko długość między pionami 360 stóp 10 cali (109,98 m) według lub 110 m według , natomiast podaje 360 stóp (109,73 m).. Szerokość kadłuba wynosiła 14,4 m, a zanurzenie 5,33 m.

Uzbrojenie Uzbrojenie główne stanowiły cztery pojedyncze armaty kalibru 152 mm oraz osiem pojedynczych armat kalibru 120 mm. Armaty 152 mm, w maskach ochronnych, ustawione były na pokładzie dziobowym, rufowym oraz na sponsonach burtowych pokładu górnego na wysokości masztu dziobowego (mogły one strzelać w pewnym zakresie w kierunku dziobu oraz na burty). Pozostała artyleria ustawiona była na burtach, a ostatnia para armat 120 mm mogła strzelać w kierunku rufy. Salwę burtową tworzyły trzy armaty 152 mm i cztery 120 mm. Działa 152 mm, o długości lufy L/45 (45 kalibrów), oznaczone w Portugalii A.(tr.)15/45, prawdopodobnie stanowiły brytyjski eksportowy model CC1 zakładów w Elswick. Strzelały pociskami przeciwpancernymi i półpancernymi o masie 39,9 kg. Działa 120 mm, o długości lufy L/45 (faktycznie 43,96 kalibrów) oznaczone jako A.(tr.)12/45, stanowiły brytyjski eksportowy model Y i strzelały pociskami półpancernymi o masie 20,4 kgTak podaje w szczegółowej monografii artylerii morskiej . Niektóre bardziej ogólne publikacje podają mylną długość lufy L/40 () lub zupełnie mylny i niestosowany w Europie kaliber 127 mm ()..

Uzbrojenie pomocnicze stanowiło 16 dział Hotchkiss M1885 L/40 kalibru 47 mm i dwa działa rewolwerowe kalibru 37 mm L/2516 dział 47 mm podaje w tekście głównym i (3-funtowe). Być może do wybuchu I wojny światowej liczba dział 47 mm zmniejszyła się do 14, jak podaje część źródeł (, i w tabeli). Źródło z 1899 roku, przed wejściem do służby, podawało 12 dział 47 mm, 6 dział 37 mm i 4 karabiny maszynowe (). podają odmiennie od większości literatury 16 dział kalibru 57 mm.. Działa kalibru 47 mm umieszczone były stanowiskach w burtach na dziobie i rufie (dwie pary, strzelające do przodu i tyłu), na śródokręciu oraz na niższych marsach bojowych. Uzbrojenie stanowiły ponadto 3 karabiny maszynowe. Uzbrojenie uzupełniało pięć pojedynczych wyrzutni torpedowych kalibru 356 mm. Trzy z wyrzutni torped były podwodne, stałe – w stewie dziobowej, strzelająca do przodu, oraz dwie w części dziobowej, strzelające na boki. Dwie dalsze wyrzutnie były nadwodne, ruchome, zainstalowane w burtach za maszynownią. Do wybuchu I wojny światowej pozostały tylko dwie nadwodne wyrzutnie.

Opancerzenie Opancerzenie stanowił wewnętrzny pokład pancerny o grubości 37 mm w części środkowej i 110 mm na bocznych skosachTak według , (w tym ostatnim, odpowiednio 1,5" i 4,3"). Według źródła z epoki, pokład miał pancerz w płaskiej części grubości 1,75" (44 mm), a na skosach 4" (102 mm) (). Pokład pancerny rozciągał się na całą długość. Ponadto miała pancerz grubości 102 mmWedług źródeł z epoki, wieża dowodzenia miała pancerz 100 mm. . Według niektórych źródeł, także działa kalibru 120 mm miały maski ochronne o grubości 76 mm (brak jest informacji o maskach dział kalibru 152 mm).

Napęd Napęd stanowiły dwie pionowe czterocylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, z dwoma cylindrami niskoprężnymi, wyprodukowane przez firmę Hawthorn, Leslie & Co. Średnice cylindrów wynosiły: 30,5 cala, 49 cali i dwa po 56 cali, a skok tłoków 27 cali. Maszynownia miała łączną moc projektową 12 500 KM i napędzała dwie śruby. Nowością było zastosowanie 12 kotłów wodnorurkowych typu Yarrow. Kotły miały łączną powierzchnię ogrzewalną 2973 m², w oryginale 32 000 stóp kwadratowych.. Podczas prób okręt rozwinął prędkość 22,15 węzłów przy ciągu wymuszonym (oceniano, że przy dobrej pogodzie może rozwinąć 22,5 węzła). Na początku I wojny światowej krążownik był zdolny do rozwinięcia 19 węzłów. Zapas paliwa – węgla wynosił normalnie 700 ton, a maksymalnie 1000 ton. Maksymalny zapas węgla był wyjątkowo duży jak na okręty tej wielkości i pozwalał na uzyskanie dużego zasięgu ok. 10 000 mil morskich przy prędkości 10 węzłów, odpowiedniego do służby w portugalskim imperium kolonialnym.

Wyposażenie Okręt miał elektrownię w postaci maszyn pomocniczych napędzających prądnice. Wyposażony był w trzy reflektory bojowe. W 1902 roku, jako pierwszy w marynarce portugalskiej, otrzymał doświadczalnie radiostację. W 1911 roku wyposażono go w dalmierze optyczne, również jako pierwszy w marynarce Portugalii.

Służba thumb|Obraz krążownika po wejściu do służby, pod banderą królewską thumb|„Almirante Reis” „Dom Carlos I” był największym okrętem marynarki portugalskiej przez cały okres swojej służbyNa podstawie i . Banderę portugalską podniesiono na nim 8 lipca 1899 roku. Jako najnowocześniejsza jednostka floty, używany był, oprócz normalnej służby, do celów reprezentacyjnych. W kwietniu 1900 roku pełnił rolę jachtu rodziny królewskiej podczas podróży na Maderę, a 9 kwietnia uczestniczył w obchodach 400-lecia odkrycia Brazylii i był wizytowany przez prezydenta tego kraju w Rio de Janeiro. W sierpniu tego roku, podczas wizyty w Ferrolu, był wizytowany przez hiszpańską rodzinę królewską, a w październiku brał udział w międzynarodowych uroczystościach odsłonięcia pomnika Henryka Żeglarza w Porto, dokąd dowiózł portugalską rodzinę królewską. W styczniu 1901 roku „Dom Carlos I” reprezentował Portugalię na uroczystościach w Portsmouth z okazji pogrzebu królowej Wiktorii. W czerwcu 1902 roku wziął udział w rewii morskiej na redzie Spithead przed Portsmouth z okazji koronacji Edwarda VII, z portugalskim następcą tronu księciem Luísem Filipem. W tym roku też zaczęto na krążowniku pierwsze w marynarce portugalskiej eksperymenty z łącznością radiotelegraficzną. W 1905 roku krążownik wysłano na Maderę w związku z objęciem wyspy kwarantanną z powodu epidemii.

Portugalia w tym okresie targana była niepokojami wewnętrznymi. W kwietniu 1906 roku załoga krążownika dołączyła do buntu załogi pancernika obrony wybrzeża „Vasco da Gama”, zakończonego poddaniem się zbuntowanych okrętów. Następnie krążownik został skierowany do remontu, który ukończony został w kolejnym roku. We wrześniu 1907 roku „Dom Carlos I” wszedł w skład Dywizjonu Treningowego, grupującego najbardziej wartościowe okręty. W 1908 roku zamordowano króla, którego imię nosił okręt, i na tron wstąpił jego następca Manuel II. Wiosną 1910 roku krążownik złożył wizytę w Argentynie z okazji stulecia niepodległości. 4 października 1910 roku, gdy doszło do rewolucji republikańskiej w Portugalii, „Dom Carlos I” przebywał w Lizbonie. Jego załoga początkowo nie przyłączyła się do dwóch innych zbuntowanych krążowników „Adamastor” i „São Rafael”, lecz wieczorem tego dnia została skutecznie zaagitowana i dołączyła do rewolucjonistów, przy czym zabito dowódcę okrętu i trzech przeciwnych rewolucji oficerów. Marynarze krążownika następnie brali udział w krótkotrwałych starciach, które doprowadziły do obalenia monarchii. Zaraz po tym, w grudniu 1910 roku monarchistyczną nazwę okrętu zmieniono na „Cândido Reis”, a ostatecznie „Almirante Reis” (na cześć jednego z przywódców rewolucji – admirała Carlosa Cândido dos Reis – zmarłego w jej trakcie).

Krążownik pozostawał w służbie w czasie I wojny światowej. Początkowo, gdy Portugalia była neutralna, w latach 1914–1915 ochraniał konwoje między Portugalią a jej koloniami (Angolą i Mozambikiem). Nadwerężyło to jednak kotły okrętu, które wymagały remontu, i sprawiło, że nie był już używany aktywnie w dalszej części wojny, gdy Portugalia przystąpiła w 1916 roku po stronie ententy. W styczniu 1916 roku wyszedł ostatni raz w morze, po czym został skierowany do rezerwy. W 1917 roku wymieniono walczaki kotłów, lecz okazało się to niewystarczające. W kwietniu 1918 roku okręt został rozbrojony i przekształcony w hulk mieszkalnyW starszych publikacjach spotykana jest też wersja, że w 1918 roku okręt częściowo rozebrano i skierowano do długotrwałego remontu, ostatecznie nie zakończonego, i wycofano go w 1923 roku (np. , ). Okręt został skreślony z listy floty 22 stycznia 1925 roku, po czym miesiąc później sprzedany do Holandii w celu złomowania. Według jednej z wersji kadłub okrętu został następnie przejęty przez marynarkę holenderską, po czym zbombardowany i zatopiony przez Niemców w 1940 roku, lecz brak jest wiarygodnego potwierdzenia tej historii.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Okręty z okresu I wojny światowej Kategoria:Portugalskie krążowniki