thumb|Współczesny widok Zamku Ujazdowskiego thumb|Aparat anestezjologiczny - eksponat Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie thumb|Sterylizator nożny, eksponat Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie thumb|Trasa ewakuacji Szpitala Ujazdowskiego w czasie powstania warszawskiego thumb|Muzeum Uniwersytetu Medycznego – dawne Muzeum Polskiej Wojskowej Służby Zdrowia Centrum Wyszkolenia Sanitarnego (CWSan.) – ośrodek szkolenia służby zdrowia Wojska Polskiego II RP.
Ośrodek działał w latach 1922–1939 w Warszawie w Zamku Ujazdowskim (Szpital Ujazdowski).
Geneza Centrum W 1920 roku powstał pierwszy w kraju ośrodek kształcący lekarzy wojskowych pod nazwą Szkoły Aplikacyjnej Korpusu Oficerów Sanitarnych, która była podporządkowana Wojskowemu Instytutowi Sanitarnemu. Ukończyło ją ok. 500 absolwentów. Na swoich kursach przeszkoliła większość ówcześnie służących w wojsku polskim lekarzy wojskowych. Jej pierwszym dowódcą był płk Sokołowski, następnie zastąpił go oficer Departamentu Sanitarnego MSWojsk., pułkownik doktor medycyny (od 1 stycznia 1928 roku – generał brygady) Stefan Hubicki.
Widząc nieskuteczność przyjętego modelu kształcenia podjęto dalsze rozważania nad systemem kształcenia kadry zawodowych lekarzy dla WP. Ostatecznie przyjęto system stypendialny. Zakładał on, że studenci medycyny uczęszczający na uczelnię cywilną równolegle będą odbierali szkolenie wojskowe na poziomie programu szkoły oficerskiej. Realizowane byłoby ono poprzez specjalnie utworzoną w tym celu szkołę. W zamian za deklarację przyszłej służby w wojsku Ministerstwo Spraw Wojskowych miało pokrywać koszty utrzymania i studiów przyszłego lekarza. Za każdy miesiąc pobytu w szkole uczeń zobowiązany był do odsłużenia 2 miesięcy w wojsku. Od 1930 roku zwiększono zobowiązanie do 3 miesięcy. W razie rezygnacji ze służby wojskowej absolwent miał pokryć koszt poniesiony na jego naukę.
W rezultacie 1 listopada 1922 roku rozkazem Ministra Spraw Wojskowych została utworzona w Warszawie Wojskowa Szkoła Sanitarna, która rozpoczęła kształcenie oficerów służby zdrowia. Data oficjalnego utworzenia szkoły – 1 października została ogłoszona świętem szkoły. Została ona usytuowana w pomieszczeniach Zamku Ujazdowskiego. Jej słuchacze otrzymywali wykształcenie medyczne na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego lub w Państwowym Instytucie Dentystycznym oraz wykształcenie wojskowo-medyczne w ramach szkoły podchorążych. Pierwszym komendantem szkoły został płk S. Hubicki.
14 listopada 1924 roku szkołę zespolono z Wojskowym Instytutem Sanitarnym i Szpitalem Ujazdowskim, tworząc z nich Oficerską Szkołę Sanitarną. Stopniowo część zajęć akademickich zaczęto prowadzić w ramach nowej jednostki.
Następna istotna zmiana nastąpiła 15 października 1926 roku, kiedy otwarto podwoje szkoły dla podchorążych rezerwy. Była to jednak zmiana jedynie formalna, ponieważ w tym roku nie przyjęto do szkoły nowych uczniów. Faktyczny nabór podchorążych rezerwy rozpoczął się w 1927 roku. Podchorążowie rezerwy szkoleni byli jedynie na lekarzy i dentystów, ze względu na brak zapotrzebowania na aptekarzy rezerwistów.
W dniu 1 kwietnia 1928 roku dokonano zmiany nazwy Szkoły na Szkołę Podchorążych Sanitarnych poprzez jej połączenie z Wojskowym Instytutem Sanitarnym. Nowa nazwa nawiązywała do tradycji sprzed powstania listopadowego i nie oznaczała jednocześnie zmian struktury organizacyjnej i zadań szkoły. Ponadto Szpital Okręgowy w Warszawie został przeorganizowany w szpital szkolny.
Działalność Centrum Z początkiem lat 30. nastąpiły dalsze zmiany w polskim szkolnictwie wojskowym. Powstawały centra wyszkoleniowe poszczególnych rodzajów wojsk i służb. W rezultacie 1 kwietnia 1930 roku powołano do życia Centrum Wyszkolenia Sanitarnego, w składzie którego funkcjonowały: Komenda Szkoły, Szkoła Podchorążych Sanitarnych oraz szpital szkolny. Sama szkoła składała się z dwóch batalionów: batalionu podchorążych zawodowych (3 kompanie) i rezerwy (2 kompanie). Komendantem Centrum został w czerwcu 1930 roku gen. bryg. dr Jan Kołłątaj-Srzednicki. Funkcję tę pełnił do 1 września 1939 roku. Od 30 września 1928 roku komendantem Szkoły Podchorążych Sanitarnych był płk dr Ksawery Maszadro. Związane było to z przejściem płk. S. Hubickiego w stan nieczynny. Natomiast z chwilą wybuchu wojny z Niemcami płk K. Maszadro objął dowództwo Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. Dowódcą Szkoły Podchorążych Sanitarnych został mjr Józef Piechura.
W CWSan. rozbudowano szkolenie i specjalizację podyplomową, a także rozszerzono zakres nauczania przedmiotów medycznych. Podchorążowie odbywali równolegle studia cywilne (lekarskie lub farmaceutyczne) na Uniwersytecie Warszawskim, a Szkoła zapewniała im niezbędne podręczniki i pomoce naukowe. Absolwent szkoły Edward Rużyłło wspominał, że szczególnie bliski kontakt z podchorążymi mieli profesorowie uniwersytetu: Franciszek Czubalski, Adam Czyżewicz, Wiktor Grzywo-Dąbrowski, Józef Hornowski, Edward Loth, Witold Orłowski, Mieczysław Michałowicz, Ludwik Paszkiewicz i Franciszek Venulet; Opracowanie na podstawie tekstu zamieszczonego w biuletynie „Z życia Akademii Medycznej w Warszawie” nr 3(82) z 1999 roku..
Po ukończeniu studiów wojskowych i cywilnych absolwenci byli zobowiązani do odpracowania trzech lat w wojsku na wyznaczonym stanowisku, za każdy rok pobytu w szkole. Kandydat do szkoły musiał legitymować się maturą, umożliwiającą mu podjęcie nauki na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz nienagannym zdrowiem. Nie mógł być także starszy niż 24 lata. Od 1930 roku maksymalny wiek ograniczono do 22 lat. Do Szkoły przyjmowano kandydatów na lekarzy, dentystów (od 1923 roku) i aptekarzy (od 1924 roku). Od czasu przyjęcia do Szkoły uczeń stawał się szeregowym ochotnikiem Wojska Polskiego. Jego prawa i obowiązki wynikające z tego tytułu były takie same jak dla pozostałych szeregowych. Ukończenie szkoły dawało mu tytuł podporucznika Korpusu Sanitarnego. Założeniem Szkoły było prowadzenie równolegle do zajęć uniwersyteckich programu wyszkolenia wojskowego. Przez pierwsze trzy lata obejmował on wyszkolenie na poziomie szkoły podchorążych. Kolejne dwa lata poświęcone było szkole oficerskiej. Cały cykl szkolenia podporządkowany był jednakże nauce na uniwersytecie tak, aby wyszkolenie wojskowe nie powodowało zaniedbania w wyszkoleniu fachowym. Z trzymiesięcznego okresu wakacyjnego, jaki obowiązywał na Uniwersytecie Warszawskim, dwa poświęcone były na wyszkolenie wojskowe. W jego ramach uczniowie byli m.in. oddelegowani do służby liniowej w pułkach kawalerii i artylerii. Podczas praktyki w pułkach zaznajamiali się ze służbą w wyżej wspomnianych rodzajach broni, a także uczyli jazdy konnej. Ponadto na dwa miesiące przed rozpoczęciem pierwszego roku akademickiego zobowiązani byli stawić się w Szkole w celu odbycia kursu rekruckiego wyszkolenia piechoty. W ramach dodatkowych zajęć medycznych, związanych z militarnym profilem szkoły, uczniowie kończyli specjalistyczne kursy, m.in. dotyczyły one problemu leczenia pacjentów z objawami działania broni gazowej i chemicznej.
17 listopada 1935 roku gen. Felicjan Sławoj Składkowski wręczył komendantowi Szkoły Podchorążych Sanitarnych sztandar ufundowany przez Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego.
W niedzielę 17 października 1937 roku, w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego, II wiceminister spraw wojskowych, generał brygady inżynier Aleksander Litwinowicz, w imieniu Prezydenta RP, promował na pierwszy stopień oficerski podchorążych Szkoły Podchorążych Sanitarnych. Prymusem promocji został podporucznik Zygmunt ChojeckiUroczysta promocja w 15-lecie Szkoły Podchorążych Sanitarnych, ”„Polska Zbrojna” Nr 288 z 18 października 1937 roku, s. 1-2..
Łącznie w latach 1927–1939 dyplomy lekarzy, stomatologów i farmaceutów uzyskało 473 oficerów. W 1939 roku 466 absolwentów pozostawało w wojskowej służbie czynnej.
Absolwentom Szkoły Podchorążych Sanitarnych przysługiwało prawo noszenia odznaki absolwenckiej. Trzyczęściowa odznaka swoim wyglądem przypominała krzyż maltański. Ramiona emaliowane były na kolor czerwono-pomarańczowy z granatową obwódką. W centrum umieszczona była tarcza o srebrnym rancie i emaliowanym, czerwonym tle. Na tle umieszczony był srebrny wizerunek orła w koronie. Rewers profilowanej odznaki był gładki.
Mobilizacja i działania wojenne we wrześniu 1939 Zgodnie z poprawioną wersją planu mobilizacyjnego „W” CWSan. było jednostką mobilizującą jednostki służby zdrowia. Komendant CWSan. był odpowiedzialny za przygotowanie i przeprowadzenie mobilizacji jednostek służby zdrowia. CWSan. mobilizowało w Warszawie, w mobilizacji alarmowej (niejawnej), w grupie jednostek oznaczonych kolorem żółtym: samodzielny zespół chirurgiczny nr 11 (A+24), zespół przeciwgazowy nr 101 (A+24), szpital wojenny typ III nr 104 (A+60). 23 sierpnia 1939 zarządzona została mobilizacja wszystkich jednostek kolorowych na obszarze Okręgu Korpusu Nr I. Godzinę „A” wyznaczono na godz. 8.00 24 sierpnia 1939. Szpital wojenny nr 104 powstał ze Szpitala Szkolnego CSWSan. Komenda była mobilizowana według etatu szpitala wojennego typ III, natomiast oddziały i pracownie według etatów pokojowych na 800 łóżek. W skład szpitala wchodziło osiem oddziałów: chirurgiczny, wewnętrzny, psychiatryczny, nerwowy, dwa oczne i dwa uszne. Zmobilizowany szpital był jednostką podległą dowódcy Okręgu Korpusu Nr I pod każdym względem. Komendantem szpitala wojenngo nr 104 został płk lek. dr Bolesław Michał Ryszard Pawłowski, który „wykazał znaczną energię w mobilizacji jednostek wystawianych przez Szpital Szkolny”. Z powyższego względu szef Departamentu Zdrowia MSWojsk., gen. bryg. Stanisław Rouppert dokonał zmiany na stanowisku komendanta. Pułkownik Pawłowski został komendantem szpitala wojennego typ III nr 101, a jego miejsce zajął ppłk lek. dr Michał Rosnowski. 6 września szpital został ewakuowany na wschód w celu utworzenia centrum sanitarnego. 17 września kierownictwo szpitala trafiło do niewoli radzieckiej w Trembowli, a potem do obozów w Starobielsku i Katyniu. W Katyniu zginęli m.in. komendant szpitala, jego zastępca i grupa lekarzy.
W I rzucie mobilizacji powszechnej CWSan. mobilizował: samodzielne zespoły chirurgiczne nr 12, 13, 14 i 15, zespoły przeciwgazowe nr 102, 103, 104, 105, 106, 107, 108, 109 i 110, czołówki chirurgiczne nr 11, 12, 13, 14 i 15, polowe pracownie bakteriologiczno-chemiczne nr 161, 162, 163 i 164, polową pracownię dentystyczną nr 161. 30 sierpnia 1939 zarządzono mobilizację powszechną. Dzień 31 sierpnia był pierwszym dniem mob. powszechnej. Zmobilizowane jednostki służby zdrowia miały osiągność od 3 do 6 dnia mobilizacji powszechnej (od 2 do 5 września 1939).
Według planu operacyjnego „Wschód” w skład Armii Rezerwowej miały wejść następujące jednostki służby zdrowia: samodzielne zespoły chirurgiczne nr 12 i 13, zespoły przeciwgazowe nr 102 i 103, polowe pracownie bakteriologiczno-chemiczne nr 161, 162 i 163, polowa pracownia dentystyczna nr 161. Wymienione wyżej jednostki służby zdrowia w planie operacyjnym „Zachód” zostały przydzielone Armii „Modlin”. Dodatkowo przewidziano dla tej armii: samodzielne zespoły chirurgiczne nr 11, 14 i 15, zespoły przeciwgazowe nr 101, 104, 105 i 106.
Wraz z rozpoczęciem się działań wojennych we wrześniu 1939 roku przerwana została nauka w Szkole Podchorążych Sanitarnych. Osiemdziesięciu siedmiu uczniów szkoły otrzymało nominację na stopień podporucznika. Byli to uczniowie „promocji” od 13 do 15. Osiemnasta „promocja”, choć przyjęta do Szkoły, nie rozpoczęła nauki.
CWSan. na obczyźnie i w okupowanej Polsce W czasie wojny w Szpitalu Ujazdowskim działało 10 oddziałów szpitalnych, a od 1941 Zakład Przeszkolenia Inwalidów. W 1942 szpital zajęli Niemcy i leczyli tu chorych z frontu wschodniego, także chorych jeńców sowieckich. 6 sierpnia 1944 szpital został ewakuowany na Mokotów, a w listopadzie do Krakowa i ostatecznie rozwiązany w marcu 1945.