Ostrygojad nowozelandzki (Haematopus finschi) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny ostrygojadów (Haematopodidae). Gniazduje w interiorze nowozelandzkiej Wyspy Południowej i w nielicznych miejscach na Wyspie Północnej, zimuje na wybrzeżach obydwu tych wysp. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Gustav Heinrich Martens (1842–1912) w 1897. Holotyp pochodził z okolic Saltwater Creek (dykstrykt Waimakariri, główne miasto: Rangiora) na nowozelandzkiej Wyspie Południowej. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Haematopus finschi. Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje tę nazwę, podobnie jak wiele innych autorytetów. Mimo że początkowo opisany (i współcześnie traktowany) jako odrębny gatunek, to ostrygojad nowozelandzki długo był uznawany za podgatunek ostrygojada zwyczajnego (H. ostralegus). Najpierw pod taką nazwą pojawił się w 1913 w artykule Mathewsa i Iredale’a na łamach „The Ibis”. Była używana jeszcze co najmniej do lat 70. XX wieku.
Ostrygojad nowozelandzki bywał dawniej uznawany za odmianę srokatą ostrygojada zmiennego (H. unicolor). Współcześnie wiadomo, że są to jednak gatunki siostrzane, których linie rozwojowe rozeszły się stosunkowo niedawno. Na Wyspie Północnej i Południowej występują dwa gatunki ostrygojadów: ostrygojad zmienny na obydwu i ostrygojad nowozelandzki głównie na Południowej w trakcie lęgów oraz na obydwu w okresie zimowym. Izolacja genetyczna między ich populacjami utrzymuje się dzięki międzygatunkowym różnicom w preferencjach środowiskowych, zajmowanych niszach ekologicznych, wymaganiach pokarmowych, biologii lęgowej i systemie kojarzenia. Ostrygojad krótkodzioby ma cechy pośrednie między nimi.
Filogeneza Wyniki badań genetycznych opublikowane w 2007 potwierdziły odrębność gatunkową zarówno ostrygojada nowozelandzkiego, jak i ostrygojada krótkodziobego (H. chathamensis) zamieszkującego Wyspy Chatham, którego status również był niepewny. Materiały obejmowały dość krótkie sekwencje z czterech regionów mtDNA, były to jednak wstępne badania. Łączna długość sekwencji wyniosła 1733 nukleotydy. Między ostrygojadem zmiennym i nowozelandzkim nie było żadnych różnic, między zmiennym a krótkodziobym – różnice w 9 nukleotydach, a między zmiennym i zwyczajnym – w 12 miejscach.
Barth et al. (2013) w swoim badaniu dotyczącym zagrożonej sieweczki nowozelandzkiej (Charadrius obscurus) jako grupę zewnętrzną wybrali trzy ostrygojady: zmiennego (H. unicolor), nowozelandzkiego i brunatnego (H. palliatus). Wyniki potwierdzają, że H. unicolor i H. finschi to gatunki siostrzane. Rezultaty znacznie szerzej zakrojonego badania Jetz et al. (2012) wskazują na to samo. Obydwa te gatunki rozdzieliły się stosunkowo niedawno. Wyniki różnych badań filogenetycznych wskazują na około 0,146 mln lub 0,284 mln lat temu. Według Banksa i Patersona (2007) te dwa gatunki zaczęły rozdzielać się między 30 a 15 tysięcy lat temu, kiedy na nizinie Canterbury zaczęły powstawać przeplatające się koryta rzeczne (rzeka roztokowa). Innym wyjaśnieniem widocznego w badaniach DNA bliskiego pokrewieństwa jest niedawna hybrydyzacja. Wykazanie tego wymagało jednak zsekwencjonowania i zbadania całych genomów. Mimo że zazwyczaj występuje izolacja rozrodcza, to odnotowano kilka przypadków wydawania potomstwa zdolnego do rozrodu przez pary mieszane ostrygojadów zmiennych i nowozelandzkich.
Jetz et al. (2012) uwzględnili 8 taksonów, przy czym w rodzinie jest 11 gatunków; wzajemne relacje między nimi przedstawia poniższy kladogram:
Morfologia Długość ciała wynosi około 46 cm, rozpiętość skrzydeł – 80–86 cm, masa ciała – około 550 g. Ostrygojady nowozelandzkie są stosunkowo duże. Zwraca uwagę pomarańczowoczerwony dziób, dłuższy i smuklejszy niż u pozostałych nowozelandzkich lub australijskich ostrygojadów. Nogi są różowawe, mocno zbudowane. Ostrygojady nowozelandzkie są bardzo podobne do ostrygojadów zmiennych odmiany srokatej, wyróżniają się wyraźnie mniejszymi rozmiarami ciała i smuklejszą sylwetką. W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje, jednak samice są nieznacznie większe, z dłuższym dziobem. Nie występuje sezonowa zmienność w upierzeniu. Na podstawie upierzenia można odróżnić osobniki w szacie juwenalnej oraz starsze młode osobniki, które jeszcze nie osiągnęły szaty ostatecznej.
Poniższa tabela przedstawia wymiary szczegółowe (przeważnie tylko średnie, niekiedy w źródle podano też błąd standardowy i odchylenie standardowe) oraz masę ciała u dorosłych ostrygojadów nowozelandzkich. +Wymiary szczegółowe (mm; średnia, błąd standardowy (±) oraz odchylenie standardowe (SD)) i masa ciała (g; średnia)PłećnDł. skrzydłaDł. ogonaDł. dziobaWys. dziobaSzer. dziobaDł. skokuMasa ciałaŹródłosamce120256,195,881,015,612,949,9539samice107260,597,790,715,713,050,6561samce103—80,9 ± 0,3516,0 ± 0,1613,1 ± 0,41—samice5190,0 ± 0,6816,0 ± 0,1213,1 ± 0,10samce52—517 (SD: 38,9; przedział: 420–593)samice63554 (SD: 34,9; przedział: 480–617)
U dorosłych osobników pióra głowy, szyi, wierzchu ciała oraz górnej części piersi są czarne i połyskujące. Czarne obszary upierzenia są ostro oddzielone od białego spodu ciała. Linia tego podziału położona jest nieco wyżej na piersi niż u innych australijskich i nowozelandzkich ostrygojadów. U ptaków w spoczynku wyraźnie widać białą „wstawkę” (ang. shoulder tab), która znajduje się z przodu złożonego skrzydła i jest „rozszerzeniem” białego spodu ciała w kierunku grzbietu. Niewielka ciemna plama piór na nasadzie kości piszczelowo-stępowej (tibiotarsus) może nie być widoczna. U ostrygojadów nowozelandzkich w locie na wierzchu ciała dostrzec można kontrast czarnego wierzchu ciała i ogona z białymi pokrywami nadogonowymi oraz kuprem, które tworzą trójkątną białą plamę wizualnie „wcinającą się” w dolną część pleców. Przez nasady lotek II rzędu i końcówki drugorzędowych pokryw skrzydłowych większych ciągnie się szeroki biały pasek skrzydłowy. Ten zwęża się i zbliża do wewnętrznej części skrzydła, gdzie dociera do wewnętrznej krawędzi skrzydła; czasami sięga do 2–3 wewnętrznych lotek I rzędu.
Dziób ma barwę jaskrawopomarańczową z jaśniejszym żółtawym końcem. Tęczówka u dorosłych osobników jest szkarłatna, obrączka powiekowa – jaskrawopomarańczowa, nogi i stopy – koraloworóżowe.
Metody określania płci i wieku thumb|Płeć ostrygojadów nowozelandzkich bez testów genetycznych czy sekcji można najtrafniej ustalić dzięki znajomości 3 wymiarów dzioba i odpowiedniej funkcji Znajomość nie tylko długości, ale i wysokości oraz szerokości dzioba pozwala na możliwie pewną identyfikację płci mierzonego osobnika poprzez analizę dyskryminacyjną. Allan Baker opracował funkcje dyskryminujące dla dorosłych ostrygojadów trzech nowozelandzkich gatunków oraz pierwszorocznych, drugorocznych i niemal dorosłych ostrygojadów nowozelandzkich. W przypadku pozostałych dwóch gatunków tak szczegółowe opracowanie było niemożliwe ze względu na zbyt małą populację. Aby możliwie trafnie ustalić płeć osobnika tylko na podstawie cech morfologicznych najpierw należy ustalić trzy zmienne: x1 – długość dzioba x2 – długość dzioba dzielona przez jego głębokość x3 – długość dzioba dzielona przez jego szerokość
dla funkcji dyskryminacyjnej 0,46x1 + 3,15x2 + 2,94x3. Graniczną wartością funkcji dyskryminacyjnej jest tu 77,41.
Baker wymienił też cechy upierzenia pozwalające na ustalenie wieku ostrygojadów nowozelandzkich: +Cechy pozwalające określić wiek ostrygojada nowozelandzkiego według Bakera (1974)Upierzenie grzbietuTęczówkaDzióbNogiszata juwenalnawyraźnie brązowy, krawędzie piór płowebrązowajasnopomarańczowy z ciemną końcówkąszareosobniki w 2. roku życiabrązowoczarnebrązowoczerwonapomarańczowyjasnoróżoweosobniki niemalże dorosłe (subadultus)czarneczerwonapomarańczowyróżoweszata ostateczna (dorosły osobnik)czarneszkarłatnajaskrawopomarańczowyod koraloworóżowych po fioletowe
Zasięg występowania Tereny lęgowe Ostrygojady nowozelandzkie gniazdują w interiorze nowozelandzkiej Wyspie Południowej – głównie na wschód od Alp Południowych – oraz nad kilkoma rzekami południowej Wyspy Północnej. Pierwsze doniesienia o liczebności i zasięgu występowania tych ptaków są niekompletne i nieliczne. Prawdopodobnie pierwotnie na Wyspie Południowej ostrygojady nowozelandzkie występowały tylko nad rzekami roztokowymi regonu Canterbury. Rozwój osadnictwa początkowo nie był korzystny dla populacji tych ptaków (patrz: Status i zagrożenia), lecz z czasem dzięki niemu pojawiły się nowe siedliska nadające się do gniazdowania. Tereny lęgowe ostrygojadów nowozelandzkich zaczęły więc poszerzać się o obszary rolnicze pojawiające się w obrębie dotychczasowego zasięgu występowania. Następnie nastąpiła ekspansja ostrygojadów na południe. Coraz liczniej gniazdowały też w ujściach rzek na południu Wyspy Południowej.
Od lat 80. XX wieku przystępują do lęgów w regionie Hawke’s Bay i na południu regionu Wairarapa. W Hawke’s Bay, a dokładniej przy rzece Ngaruroro w okolicy Mangatahi (na zachód od Hastings), już w 1979 parę ostrygojadów nowozelandzkich zaobserwowali Margaret i Wayne Twydle. Dopiero rok później dostrzeżono parę z młodymi. W kolejnych latach ostrygojady również tam gniazdowały.
Zimowiska Poza sezonem lęgowym ostrygojady nowozelandzkie rozpraszają się na wybrzeżach Nowej Zelandii. Pod koniec lat 90. XX wieku blisko 2/3 (68%) przybywało na północną połowę Wyspy Północnej, a około 18% populacji (14 tysięcy osobników) zimowało w regionie Nelson. W połowie 2003 około połowy populacji ostrygojada nowozelandzkiego zebrało się w trzech dużych portach w pobliżu Auckland: Kaipara, Manukau i Firth of Thames. W Avon Heathcote Estuary (wspólne ujście rzek Avon oraz Heathcote) zimuje kilka tysięcy osobników, a w Otago Harbour – 1–2 tysiące. W innych estuariach zimuje od kilkuset osobników do pojedynczych, obserwowanych tylko przygodnie.
Przypadkowe stwierdzenia Sporadycznie ostrygojady nowozelandzkie są stwierdzane na wyspach wokół Nowej Zelandii. Zalatują na Wyspy Snares i do Australii. Pojedyncze obserwacje zarejestrowane do 2010 pochodzą z: Vanuatu, południowo-wschodniej Australii, Wysp Chatham (1968) i Norfolku (1983). W 1969 na Kermadec obserwowano prawdopodobnie ostrygojada nowozelandzkiego, jednak gatunku nie ustalono z całkowitą pewnością.
Pożywienie thumb|Ostrygojady nowozelandzkie najchętniej szukają pożywienia w miękkim podłożu – w ziemi, piasku czy mule W skład pożywienia ostrygojadów nowozelandzkich wchodzą głównie mięczaki (małże, ślimaki) oraz bezkręgowce potocznie nazywane „robakami morskimi” – należące do pierścienic wieloszczety i skąposzczety. Do tego zjadają kraby, owady, ukwiały i niewielkie ryby.
Przynajmniej do lat 90. XX wieku przeprowadzono tylko dwa badania, w których określono między innymi ilość pobranego pożywienia na dzień oraz energetyczne zapotrzebowanie bytowe. Pobranie pokarmu zależne jest od wielu czynników, w tym wieku ptaka, rozmiaru zdobyczy, pogody, poziomu wody czy pory roku. Baker w celu uzyskania bardziej wiarygodnych danych porównał więc pobranie pokarmu u ostrygojadów zmiennych i nowozelandzkich w tym samym miejscu i czasie, na plaży zasobnej w małże Paphies subtriangulata (bardziej znane pod maoryską nazwą „tuatua”). Przedstawiciele obydwu gatunków żerowały w podobnym tempie oraz zbliżonym momencie cyklu pływów. Baker oszacował, że dzienne pobranie małży P. subtriangulata u ostrygojadów nowozelandzkich wynosiło około 256 g suchej masy, co odpowiada w przybliżeniu 52% masy ciała; zapotrzebowanie kaloryczne to 65 kcal/dobę. Owen i Sell (1985) podali niepublikowane dane zebrane również przez Bakera, według których stado 4 tysięcy ostrygojadów nowozelandzkich zimujących w Avon Heathcote Estuary mogło dziennie zjadać około 1,472 mln małży Austrovenus stutchburyi z rodziny wenerydowatych.
Ekologia i zachowanie Preferencje środowiskowe