Dzięcioł obrożny (Celeus torquatus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny dzięciołowatych (Picidae). W trzech podgatunkach zamieszkuje Amerykę Południową, głównie Amazonię i region Gujana. W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN klasyfikowany jest jako gatunek najmniejszej troski.
Systematyka Pierwszy naukowy opis gatunku, pod francuską nazwą Le pic a cravate noire, znalazł się w 13. tomie monumentalnego dzieła Histoire naturelle, générale et particulière autorstwa Georges’a-Louisa Leclerca de Buffona, wydanym w 1780 roku. Jako miejsce typowe autor wskazał Kajennę (obecnie w Gujanie Francuskiej). Publikacji towarzyszył jeden z tomów atlasu Planches enluminées d'histoire naturelle przygotowywanego pod nadzorem Edme-Louisa Daubentona; zamieszczono w nim tablicę barwną nr 863 przedstawiającą dzięcioła obrożnego, której autorem był François-Nicolas Martinet; pod rysunkiem podano tylko francuską nazwę gatunku oraz informację, że pochodzi on z Kajenny. Nazwę Picus torquatus, zgodną z zasadami nazewnictwa binominalnego, przydzielił gatunkowi Pieter Boddaert w 1783 roku na łamach Table des planches enluminéez d'histoire naturelle de M. D’Aubenton : avec les denominations de M.M. de Buffon, Brisson, Edwards, Linnaeus et Latham, precedé d'une notice des principaux ouvrages zoologiques enluminés. Obecnie gatunek umieszczany jest w rodzaju Celeus.
Podgatunki Wyróżnia się trzy podgatunki C. torquatus: C. t. torquatus (Boddaert, 1783) – dzięcioł obrożny C. t. occidentalis (Hargitt, 1889) – dzięcioł pręgowany C. t. tinnunculus (Wagler, 1829) – dzięcioł czarnopierśny Niekiedy te trzy taksony uznawano za odrębne gatunki, tak np. od 2014 do 2025 roku klasyfikowano je na liście ptaków opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami Handbook of the Birds of the World; ponieważ systematykę na podstawie tej listy stosuje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN), tak więc w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych także były one klasyfikowane jako odrębne gatunki.
Opisano też nieuznawane obecnie podgatunki: pieterroyensi (zsynonimizowany z podgatunkiem nominatywnym) oraz angustus (uznany za synonim podgatunku occidentalis).
Etymologia Celeus: keleos „zielony dzięcioł”. torquatus: „naszyjnik”, „kolia”.
Morfologia Średniej wielkości dzięcioł o dość długim, prostym, zakończonym dłutowato dziobie, dosyć szerokim u nasady, w kolorze szarym lub od żółtoszarego do oliwkowobrązowego. Tęczówki czerwone, czerwonobrązowe lub brązowe, wokół oka naga, szara skóra. Nogi silne, ciemnoszare. Pióra głowy tworzą charakterystyczny czub. Głowa w kolorze cynamonowym. Samce mają ciemnoczerwoną plamę na pasku policzkowym, która nie występuje u samic. Podbródek i gardło w tym samym kolorze co cała głowa. Szyja i górna część piersi czarne. Górne pokrywy skrzydeł i grzbiet w kolorze kasztanowocynamonowym, czasami z widocznymi czarnymi brzegami lotek. Ogon rdzawy, w tylnej części lekko prążkowany, a końcówki sterówek czarne. Brzuch, boki i dolna część piersi u C. t. torquatus jednolite cynamonowożółte, u pozostałych dwóch podgatunków białe w czarne prążki, dodatkowo u C. t. occidentalis na górnych pokrywach skrzydeł występują czarne prążki.
Długość ciała 26–29 cm; masa ciała C. t. torquatus 107–124 g, C. t. occidentalis: samce 122‒135 g, osobnik o niekreślonej płci 134 g.
Zasięg występowania Dzięcioł obrożny występuje w Ameryce Południowej, głównie w dorzeczu Amazonki i regionie Gujana. Zamieszkuje zazwyczaj tereny od 100 do 500 m n.p.m. (w Peru do 725 m n.p.m.; C. t. tinnunculus występuje od poziomu morza). Jest gatunkiem osiadłym. Poszczególne podgatunki występują: C. t. torquatus – w północno-wschodniej Wenezueli w stanach Delta Amacuro i Monagas, w regionie Gujana oraz w północnej brazylijskiej Amazonii (od Rio Branco na wschód po stan Pará i zachodnią część stanu Maranhão), C. t. occidentalis – w północno-wschodnim Ekwadorze, południowo-wschodniej Kolumbii, w zachodniej i środkowej części brazylijskiej Amazonii po południową Wenezuelę oraz na południe po wschodnie Peru i północną Boliwię, C. t. tinnunculus – jest podgatunkiem endemicznym dla lasu atlantyckiego we wschodniej Brazylii.
Ekologia Jego głównym habitatem są wysokie lasy deszczowe. Pojawia się także w lasach wtórnych oraz na terenach bardziej otwartych – na skrajach lasów. Żeruje głównie w pojedynkę lub w parach, czasami występuje w niewielkich grupach do 5 osobników, często dołącza do stad mieszanych. Odżywia się głównie mrówkami i nasionami, ale w jego diecie występują także termity i owoce.
Rozmnażanie C. t. tinnunculus był zaobserwowany w stanie Espírito Santo na początku października na wysokości około 15 m nad ziemią w trakcie poszukiwania miejsca na gniazdo. Brak dalszych informacji na ten temat.
Status zagrożenia W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN dzięcioł obrożny klasyfikowany jest jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność populacji nie została oszacowana, ale ptak ten opisywany jest jako rzadki, choć lokalnie pospolity. Trend liczebności populacji oceniany jest jako spadkowy ze względu na wylesianie w obrębie zasięgu występowania gatunku.
Przypisy
Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Dzięciołowate Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Taksony opisane przez Pietera Boddaerta Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1783 roku Kategoria:Fauna Boliwii Kategoria:Fauna Brazylii Kategoria:Fauna Ekwadoru Kategoria:Fauna Gujany Kategoria:Fauna Gujany Francuskiej Kategoria:Fauna Kolumbii Kategoria:Fauna Peru Kategoria:Fauna Surinamu Kategoria:Fauna Wenezueli