architekci dezamortyzacji Mendizábal Madoz
Dezamortyzacja (hiszp. desamortización) – hiszpański proces zainicjowanej przez państwo i regulowanej ustawowo redystrybucji ziemi; polegał on najpierw na wywłaszczaniu terenów będących pod kontrolą różnych instytucji (głównie Kościoła Katolickiego i wspólnot komunalnych), a następnie ich sprzedaży na licytacjach.
Początki dezamortyzacji datuje się na lata 60. XVIII wieku, a ostatnie dotyczące jej regulacje zostały zniesione w roku 1924. Przyjmuje się jednak, że zasadnicza faza procesu trwała w latach 1830–1860. Początkowo celem reform było ratowanie zagrożonego bankructwem skarbu państwa. Aczkolwiek motywy finansowe nadal odgrywały znaczną rolę, w okresie rządów liberałów dezamortyzacja stała się narzędziem walki z żywiołami konserwatywnymi: miała osłabić Kościół oraz wzmocnić burżuazję. W zależności od tego, jak definiowany jest termin dezamortyzacja, wielkość objętej nią powierzchni szacuje się na 13–20 mln ha, czyli 25–40% powierzchni kraju i 40–60% terenów uprawnych. Najbardziej intensywny charakter miała w południowej części kraju, w najmniejszym zakresie dotknęła północne wybrzeże atlantyckie.
Najważniejszym skutkiem procesu była likwidacja postfeudalnych form gospodarki rolnej oraz zastąpienie ich stosunkami kapitalistycznymi. W wymiarze ekonomicznym przyniósł on wzrost produkcji rolnej. W wymiarze socjalnym dezamortyzacja doprowadziła do pauperyzacji mas chłopskich i w konsekwencji narastania napięć społecznych na wsi. W wymiarze ekologicznym jej rezultatem była katastrofalna deforestacja Hiszpanii, a w kulturowym utrata części dziedzictwa artystycznego kraju. Cele reformatorów w większości nie zostały osiągnięte. Sanacja finansów publicznych okazała się krótkoterminowa, aczkolwiek pozycja Kościoła została znacząco osłabiona, pozostał on kluczowym graczem na krajowej scenie politycznej. Beneficjentem dezamortyzacji okazała się nie warstwa średnia, ale latyfundyści i wielka burżuazja.
Nazwa mały|lewo|160px|ruiny klasztoru kartuzów, prowincja Valladolid W nowożytnej Europie terminem „amortyzacja” określano gromadzenie dóbr martwej („morte”) ręki, najczęściej przez instytucje kościelne (zakony, klasztory, parafie, biskupstwa itp), rzadziej komunalne (wiejskie, gminne, miejskie), niekiedy również inne (np. instytucje charytatywne, oświatowe lub zakony rycerskie). Dobra te w znacznej części sprowadzały się do własności ziemskiej; w przypadku amortyzacji nie podlegała ona dziedziczeniu, podziałowi ani sprzedaży. Najczęściej grunty te pozostawały własnością konkretnej instytucji, nierzadko jednak mogła ona być wieczystym użytkownikiem; niekiedy status prawny był niejasny lub pozostawał w zawieszeniu, ale na mocy prawa zwyczajowego grunt pozostawał pod kontrolą np. zakonu czy gminy. Już w średniowieczu na kontynencie pojawiła się tendencja do ograniczania tego procesuKarl Frederick Morrison, Europe’s Middle Ages, 565/1500, Chicago 1970, s. 130.. W Polsce dążyła do tego przede wszystkim szlachta, w innych krajach częściej inicjatorem była administracja królewskaPiotr Skubiszewski (red.), Sztuka i ideologia XV wieku. Materiały sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej, Warszawa 1976, s. 28.. Tak też stało się w Hiszpanii, gdzie próby ustawowego ograniczania, a potem likwidacji dóbr martwej ręki pojawiły się w drugiej połowie XVIII wieku. Od lat 20. XIX wieku zaczęto określać je jako „dezamortyzacja” (hiszp. desamortización). Ostatecznie termin wszedł do powszechnego użytku – również w obiegu historiograficznym – na określenie szerokiego procesu wymuszonych przez państwo zmian własności rolnej, również tej nie będącej oryginalnie dobrami martwej rękiDesamortización, [w:] Gran Enciclopedia Aragonesa online [dostęp 15 listopada 2021]..
Termin „dezamortyzacja” w odniesieniu do hiszpańskich reform własnościowych funkcjonuje w języku polskim oraz w niektórych innych językach na zasadzie kalki językowej, np. ang. „desamortization”Pamela Beth Radcliff, Modern Spain: 1808 to Present, New York 2017, , s. 114., niem. „Desamortisation”Peer Schmidt, Desamortisationspolitik und staatliche Schuldentilgung in Hispanoamerika am Ende der Kolonialzeit: zum Problem Staat und neue Besitzideologie in der iberischen Welt, Breitenbach 1988, , s. 11–12., franc. „désamortissement”Charles Lancha, Alvaro Flórez Estrada, 1766-1853, ou, Le libéralisme espagnol à l’épreuve de l’histoire, Grenoble 1984, , s. 209.. Nie uległa ona jednak pełnej leksykalizacji i może być myląca, zwłaszcza w kontekście standardowego, związanego z finansami i księgowością terminu „amortyzacja”. Stąd w niektórych przypadkach podejmowane są próby zastąpienia terminu innym; w języku angielskim mówi się niekiedy o konfiskacie (ang. „confiscation”), nacjonalizacji (ang. „nationalization”), wywłaszczeniu (ang. „expropriation”) lub demajoryzacji (ang. „disentailment”). Na gruncie polskim niektórzy autorzy preferują termin „wywłaszczenie”Joanna Orzechowska-Wacławska, Baskowie: powstawanie nowoczesnego narodu, Kraków 2015, , s. 56., a część z nich uważa „desamortización” za próbę semantycznego zamaskowania bezprawnej, rewolucyjnej natury procesuJacek Bartyzel, „Chwyciliśmy Kościół za gardło...” Antychrystianizm totalny Rewolucji Meksykańskiej, [w:] Legitymizm [dostęp 15 listopada 2021].. Także w polskich syntezach historiograficznych terminu „dezamortyzacja” używa się w cudzysłowie, niekiedy zastępując go określeniem „przejęcie”Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 2008, , s. 236., choć są też historycy posługujący się tą nazwą bez zastrzeżeńZob. np. Orzechowska-Wacławska 2015, s. 83.. W historiografii polskiej istnieje tendencja do ograniczania znaczenia terminu do procesu dotyczącego gruntów przejętych od Kościoła, z pominięciem terenów komunalnychArtur Pratka, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 140 (2013), s. 149, Przegląd Historyczny 98/104 (2007), s. 119.. W historiografii hiszpańskiej niekiedy traktuje się oba procesy osobno, mówiąc o „desamortización eclesiástica” i „desamortización civil”. Niektórzy historycy hiszpańscy także mówią o "dezamortyzacji" jedynie w kontekście własności kościelnej, a procesy dotyczące dóbr komunalnych i majoratów określają jako "desvinculación"; polski przekład nie tłumaczy tego terminuManuel Tuñon de Lara, Julio Valdeón Baruque, Antonio Domínguez Ortiz, Historia Hiszpanii (przeł. Szymon Jędrusiak), Kraków 2012, , ss. 418, 421-422.
Mechanizm mały|ruiny klasztoru franciszkanów, prowincja Burgos Ramy prawne procesu są niezwykle szerokie i zróżnicowane. Za ich początki część historyków uważa zestaw dokumentów wydanych przez Radę Kastylii z roku 1766, określanych jako Pesquisa reservadaMagdalena Martínez Almira, Nuevas aportaciones a la expulsión de jesuitas. La Pesquisa reservada de Córdoba, [w:] Anuario de Historia de Derecho Español 84 (2014), s. 699.. Dlaszy ciąg stanowi królewska legislacja o różnym charakterze (auto acordado, pragmatica sanción) z okresu późnego absolutyzmu, opracowana przez ministrów takich jak Campomanes czy Jovellanos, a zwłaszcza GodoyFrancisco Tomás y Valiente, El proceso de desamortización de la tierra en España, [w:] Agricultura y sociedad 7 (1978), s. 12.. W okresie napoleońskim wydano dekrety z 17 czerwca 1812 i 13 września 1813, derogowane w okresie restauracji Ferdynanda VII, a następnie przywrócone i uzupełnione 9 sierpnia 1820 i 1 października 1820Manuel Gesteiro Araujo, Desamortización y devolución de bienes durante el Trienio Liberal; Cuenca, [:] Espacio, Tiempo y Forma V/ 15 (2002), s. 99.. Jednak podstawę masowego procesu dezamortyzacyjnego stanowi królewski dekret z 19 lutego 1836 oraz ustawa z 29 lipca 1837, obie opracowane przez ; zostały one uzupełnione przez ustawę z 2 września 1841, prawdopodobnie autorstwa Espartero. Nowe ramy procesowi nadała tzw. Ley Madóz z 1 maja 1855 rokuGesteiro Araujo 2002, s. 13–15.. W drugiej połowie XIX wieku wydawano już tylko akty prawne niższego rzędu, uszczegóławiające istniejącą infrastrukturę prawną lub reklasyfikujące określone tereny, zwłaszcza tzw. Catálogo de Montes z roku 1896. Za koniec dezamortyzacji uznaje się tzw. Estatuto Municipal, czyli ustawę regulującą ustrój samorządowy Hiszpanii, opracowaną przez Calvo Sotelo i wydaną w roku 1924; ostatecznie derogowała ona formalnie obowiązujące ustawy dezamortyzacyjneManuel Redero San Román, María Dolores de la Calle Velasco (red.), Castilla y León en la Historia Contemporánea, Salamanca 2008, , s. 185..
Istotą większości aktów prawnych określających zasady dezamortyzacji było wywłaszczenie dotychczasowych właścicieli lub instytucji bezterminowo użytkujących grunty; w niektórych przypadkach przejmowano mienie po zlikwidowanych podmiotach prawnych, np. po skasowanym zakonie jezuitów. O ile regulacje ery późnego absolutyzmu przewidywały odszkodowanie zbliżone do wartości gruntu, o tyle potem, zwłaszcza w czasie tzw. Trienno Liberal i okresie izabelińskim, odszkodowania miały wymiar symboliczny, oscylujący wokół 3%Manuel Valverde Villa, El origen del crédito territorial en España en el Siglo XIX, Barcelona 2021, , s. 62.. Przejmowane tereny przechodziły na własność państwa; początkowo była to tzw. Caja de Amortización, a potem bezpośrednio skarb koronnyFélix María Martín Antoniano, Understanding the process of «disentailment» implemented by the Liberal regime in Spain, [w:] La Esperanza 09.11.2021.. Następnie królewscy geodeci dzielili przejęte tereny na mniejsze działki; skala fragmentacji wahała się w zależności od rejonu kraju, klasy gruntów i rodzaju terenu. Ostatnim krokiem była publiczna licytacja działek; płatność często odraczano lub rozkładano na długoletnie raty. Zwłaszcza do połowy XIX wieku skala korupcji była duża i część licytacji była fikcją; tzw. dezamortyzacja wprowadziła dodatkowe regulacje które wyeliminowały wiele patologii, niemniej aż do końca proces sprzedaży związany był z dużym zakresem uznaniowościJavier María Donézar Díez de Ulzurrun, La desamortización de Mendizábal en Navarra: 1836-1851, Pamplona 1975, s. 130.. Duża część wywłaszczonych gruntów nie została zlicytowana, ale stała się przedmiotem cesji, sprzedaży arbitralnej, dzierżawy lub kolonizacji. Niektórzy historycy do dezamortyzacji zaliczają również sprzedaż terenów, które nie zostały wywłaszczone, np. należały do korony lub innych instytucji państwowychJoaquín Sanmartín Monaj, El problema de desamortización en España, [w:] Cuadernos de Aragón 21 (1990), s. 148..
Skala i dynamika mały|lewo|ruiny klasztoru benedyktynów, prowincja León