Okupacja Iraku (, ), w polskim piśmiennictwie spotykane jest także określenie stabilizacja Iraku> – okres w historii Iraku rozpoczęty inwazją wojsk koalicji pod przewodnictwem USA w marcu 2003 roku, która doprowadziła do obalenia rządów Partii Baas kierowanej przez Saddama Husajna, a zakończony wycofaniem wojsk amerykańskich z Iraku w 2011 roku.
Wojska okupacyjne pochodziły głównie ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Polski, ale także 29 innych państw dostarczyło niewielką liczbę żołnierzy lub inny rodzaj pomocy. W tym okresie również dziesiątki tysięcy pracowników prywatnych firm wojskowych – w większości z zagranicy – było zatrudnionych przy ochronie infrastruktury i obsłudze personelu baz wojskowych.
Ten okres w historii Iraku charakteryzował się radykalnymi przemianami, obaleniem autorytarnego reżimu, demokratyzacją i liberalizacją życia społecznego, upowszechnieniem realnego korzystania z praw politycznych przez obywateli oraz normalizacją stosunków Iraku z szeregiem państw, z którymi wcześniej istniały napięcia, a niekiedy wrogość. Zakończył się również ucisk niektórych grup etniczno-religijnych. Przemianom tym towarzyszył jednak początek krwawej wojny domowej, wzrost aktywności radykalnych organizacji islamskich oraz pogorszenie sytuacji gospodarczej i spadek poziomu życia ludności Iraku.
Kontekst thumb|left|Saddam Husajn, prezydent Iraku w latach 1979–2003 W latach 80. XX wieku Stany Zjednoczone oraz Irak pozostawały w relatywnie dobrych stosunkach. Pomimo trwającej zimnej wojny i socjalistycznej orientacji krajów arabskich, Irak, pod przywództwem Saddama Husajna i partii Baas, cieszył się poparciem nie tylko Związku Radzieckiego, ale także USA. Stało się tak głównie w wyniku wojny iracko-irańskiej, w której Irakowi przeciwstawiał się teokratyczny Iran, którego ambicje zagrażały amerykańskim interesom w regionie.
Po wojnie z Iranem Irak pogrążył się w poważnym kryzysie gospodarczym. Aby choć w jakiś sposób poprawić sytuację finansową kraju, rząd Saddama Husajna zażądał od sąsiedniego Kuwejtu rekompensaty w wysokości 2,4 miliarda dolarów za straty poniesione w wyniku nielegalnego wydobycia ropy naftowej ze ; umorzenia długu z tytułu pożyczek otrzymanych od Kuwejtu podczas wojny iracko-irańskiej (17 miliardów dolarów); oraz koncesji lub dzierżawy wysp Warba i Bubijan. Żądania te zostały odrzucone. Tymczasem w samym Iraku pojawiła się popularna opinia, że Kuwejt jest sztucznym tworem założonym przez brytyjskich kolonizatorów na irackim wybrzeżu. Bagdad rozpoczął przygotowania do inwazji, zakładając, że teraz również, podobnie jak w czasie wojny z Iranem, Stany Zjednoczone wesprą go lub zajmą neutralne stanowisko. Jednak już na samym początku I wojny w Zatoce Perskiej Amerykanie stanęli po stronie Kuwejtu i wkrótce zgromadzili Koalicję, która wypadła armię iracką na północ. Pomimo militarnej klęski Saddam Husajn zdołał jednak utrzymać władzę, tłumiąc powstanie Kurdów na północy i szyitów na południu. Siły Koalicji kontynuowały obserwowanie działań Iraku, podczas gdy iracki przywódca dążył do uwolnienia się spod kontroli obcych wojsk. Jednocześnie Rada Bezpieczeństwa ONZ podjęła decyzję o wysłaniu do Iraku Komisji Specjalnej w celu monitorowania produkcji broni masowego rażenia. Pomimo pomyślnego wdrożenia wymogów społeczności międzynarodowej, w 1998 roku rząd iracki odmówił dalszej współpracy z ONZ i nalegał na reorganizację komisji. Ponadto państwa Koalicji ustanowiły specjalne strefy zakazu lotów dla irackich samolotów bojowych w celu ochrony Kurdów i szyitów.
thumb|Colin Powell z probówką na spotkaniu w ONZ 11 września 2001 roku doszło do ataków terrorystycznych na Stany Zjednoczone, w których zginęło prawie 3000 osób. Odpowiedzialność za atak wzięła na siebie Al-Ka’ida. Władze USA obwiniły Saddama Husajna o pomoc terrorystom. Jednocześnie podejrzewano Bagdad o wznowienie prac nad zakazanymi rodzajami broni. Rząd USA zażądał ponownego utworzenia Komisji Specjalnej w Iraku. Już w 2002 roku, za zgodą Husajna, inspektorzy ONZ ponownie wkroczyli do kraju, ale nie znaleźli dowodów potwierdzających te zarzuty. Jednak 5 lutego 2003 roku Colin Powell, sekretarz stanu USA, przedstawił Radzie Bezpieczeństwa ONZ raport na temat broni masowego rażenia w Iraku, rzekomo ukrywanej przed Komisją Specjalną. Pokazał również probówkę z białym wypełnieniem, którą nazwał próbkami broni biologicznej. Lata później okazało się, że pojemnik zawierał zwykły proszek. Chociaż wielokrotnie twierdzono, że Powell przedstawił zawartość probówki jako próbkę irackiej broni masowego rażenia (której nigdy nie odnaleziono po inwazji), aby przekonać społeczeństwo o jej istnieniu i potrzebie podjęcia działań militarnych w Iraku, to transkrypcja i nagranie wideo posiedzenia Rady Bezpieczeństwa pokazują, że Powell zaprezentował próbkę o objętości łyżeczki do herbaty: taka ilość suchego proszku z substancjami wąglika doprowadziła do zamknięcia Kongresu w 2001 roku. Niemniej Stany Zjednoczone i ich sojusznicy przygotowywali się na gwałtowny rozwój wydarzeń. W Kuwejcie zgromadzili grupę wojsk liczącą ponad 300 000 żołnierzy, którą później wsparli bojownicy kurdyjscy. W tym czasie Bagdad był uważany za zagrożenie zarówno dla samych Stanów Zjednoczonych, jak i ich sojuszników w regionie. Jednocześnie Irak zajmował korzystne położenie geograficzne i dysponował znacznymi rezerwami surowców energetycznych, a kontrola nad tym państwem otwierała dodatkowe możliwości eliminacji nie mniej niebezpiecznych reżimów w krajach sąsiednich, podejrzewanych o współpracę z terrorystami, łamanie praw człowieka i prowadzenie polityki antyamerykańskiej.
20 marca Koalicja dokonała inwazji na Irak, w ciągu kilku tygodni pokonując Irakijczyków. 1 maja George W. Bush, ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych, ogłosił ostateczną klęskę armii Saddama Husajna.
Status prawny Zgodnie z artykułem 42 Konwencji haskiej „terytorium uważa się za okupowane, jeżeli faktycznie znajduje się pod władzą armii nieprzyjaciela”. Mogą zaistnieć sytuacje, w których były okupant utrzymuje obecność wojskową w kraju za zgodą prawowitego rządu w ramach środków bezpieczeństwa (na przykład obecność wojskowa USA w Japonii i Niemczech). Legalność takiego porozumienia i jego prawowitość podlegają międzynarodowemu uznaniu, po którym członkowie społeczności międzynarodowej przywracają stosunki dyplomatyczne i polityczne z rządem tego krajuResearch Initiative Policy Brief.
z 2004 roku przewidywała zakończenie okupacji i przekazanie pełnej odpowiedzialności i władzy suwerennemu i niezależnemu rządowi tymczasowemu Iraku, jeśli ten wyrazi na to zgodę. Następnie ONZ i poszczególne państwa nawiązały stosunki dyplomatyczne z rządem tymczasowym, który rozpoczął planowanie wolnych wyborów i opracowywanie nowej konstytucji. W styczniu 2005 roku ambasador USA w Iraku John Negroponte oświadczył, że rząd USA zastosuje się do rezolucji.
10 maja 2007 roku 144 irackich parlamentarzystów podpisało petycję wzywającą Stany Zjednoczone do ustalenia harmonogramu wycofania ich kontyngentu wojskowego. 3 czerwca iracki parlament przegłosował stosunkiem głosów 85 do 59 nakaz, aby rząd iracki skonsultował się z parlamentem przed złożeniem wniosku o dalsze przedłużenie mandatu Rady Bezpieczeństwa ONZ na operacje Koalicji w Iraku. Mandat ONZ na mocy wygasł 31 grudnia 2008 roku.
Kontyngent wojskowy
thumb|Strefy okupacyjne w Iraku thumb|Śmigłowiec Westland Lynx armii brytyjskiej podchodzi do lądowania na pustynnej drodze na południe od Basry, listopad 2003 thumb|Polski pojazd patrolowy Skorpion-3 podczas patrolu CIMIC w Iraku, 2005 Na etapie inwazji siły amerykańskie były wspierane przez jednostki wojskowe z Wielkiej Brytanii, Australii i Polski, ale z czasem Koalicja rozszerzyła się do 49 krajów. Oprócz żołnierzy tych państw w działania wojskowe w Iraku byli zaangażowani także najemnicy z prywatnych firm wojskowych. Kraj podzielono na kilka stref odpowiedzialności. Bagdad, „Trójkąt Sunnicki”, północne regiony Iraku i zachodnia prowincja Al-Anbar były kontrolowane przez wojsko amerykańskie. Szyickie obszary na południe od Bagdadu były strefą wielonarodowej dywizji, w skład której wchodziły jednostki z Polski, Hiszpanii, Włoch, Ukrainy i kilku krajów Ameryki Środkowej. Na dalekim południu, w Basrze, stacjonował kontyngent brytyjski. Obecność wojsk zagranicznych w Iraku została po raz pierwszy autoryzowana przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w 2004 roku (rezolucja nr 1546), a następnie rozszerzona rezolucjami nr 1637, 1723 i 1790. W sierpniu 2003 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 1500, która ustanowiła misję UNAMI. Od stycznia 2004 roku misja ONZ w Bagdadzie była chroniona przez jednostkę wojskową z Fidżi. W latach 2005–2008 pod flagą ONZ służył również batalion z Gruzji i brygada z Korei Południowej. Udział niektórych państw w operacji wojsk Koalicji był sprzeczny z ich własnymi konstytucjami: np. zgodnie z orzeczeniem sądu, udział oddziałów japońskich w konflikcie w Iraku stanowił naruszenie artykułu 9 Konstytucji Japonii.
Jednym z głównych celów Koalicji, oprócz obalenia Saddama Husajna, było odkrycie broni masowego rażenia i dowodów współpracy byłego reżimu z organizacjami terrorystycznymi. W ten sposób w 2004 roku polscy i amerykańscy żołnierze znaleźli w Iraku amunicję do broni chemicznej. Jak się jednak później okazało, znalezione pociski zawierały jedynie pozostałości substancji zniszczonych pod nadzorem przedstawicieli ONZ w latach 90. XX wieku. 6 października 2004 roku Iraq Survey Group (wiodąca organizacja w poszukiwaniach broni masowego rażenia) oficjalnie oświadczyła, że w momencie inwazji w 2003 roku Irak nie posiadał żadnej broni zakazanej. Powiązania Saddama Husajna z terrorystami również nie zostały udowodnione.
Szczyt zaangażowania sił okupacyjnych przypadł na 2007 rok, kiedy w samym Iraku stacjonowało 168 000 żołnierzy amerykańskich.
Jednocześnie liczba uczestników wojny stale spadała. Hiszpania jako pierwsza opuściła koalicję w 2004 roku. Do 31 grudnia 2008 roku, oprócz jednostek amerykańskich i brytyjskich, w kraju pozostały tylko jednostki australijskie, rumuńskie, salwadorskie i estońskie. Do sierpnia 2009 roku wszystkie wojska spoza USA i Wielkiej Brytanii opuściły Irak, ale Brytyjczycy i Amerykanie kontynuowali działania, choć stopniowo redukowali swoje kontyngenty.
Przebieg okupacji Państwo irackie i procesy polityczne
thumb|Paul Bremer Cywilni administratorzy Iraku zostali ustanowieni w celu zarządzania okupowanym krajem. Ich zadaniem była odbudowa Iraku, stymulacja gospodarki, tworzenie nowych instytucji, opieka nad ludnością oraz przygotowania do przekazania władzy Irakijczykom. Na czele tego organu stał emerytowany generał Jay Garner, ale wkrótce został on zastąpiony przez Paula Bremera. Polityka administracji okupacyjnej zakładała demokratyzację, aktywną współpracę z miejscową ludnością, zwalczanie kultu jednostki Saddama Husajna oraz ideologii ukształtowanych podczas jego dyktatury, z uwzględnieniem interesów społeczności etniczno-religijnych oraz rosnących wpływów ludności kurdyjskiej i szyickiej kosztem mniejszości sunnickiej na irackiej scenie politycznej.
Pierwszym działaniem politycznym Koalicji było wejście w życie 16 maja 2003 roku Rozporządzenia nr 1 „Debasyfikacja społeczeństwa irackiego”, które oznaczało wprowadzenie szeregu środków mających na celu usunięcie z władzy członków zdelegalizowanej irackiej Partii Baas. W tym celu powołano Komitet Debasyfikacji, na którego czele stanął Nuri al-Maliki. Zadaniem Komitetu było oczyszczenie rządu i armii z byłych członków Partii Baas. Przedstawiciele irackiej społeczności sunnickiej postrzegali te czystki jako część szyickiego spisku mającego na celu przejęcie władzy. Czystki dotknęły jednak zarówno szyitów, jak i sunnitów.