mały|267x267px|Pałac Bana – siedziba rządu Republiki Chorwacji Pałac Bana (chorw. Banski dvori) to nazwa określająca budynek historyczny w zachodniej części Placu Świętego Marka w Zagrzebiu (Plac św. Marka 1), który był rezydencją banów Chorwacji od roku 1809 do 1918. Pałac Bana jest długim, jednopiętrowym budynkiem barokowym, a wraz z połączonym z nim obiektem (Plac św. Marka 2) jest obecnie siedzibą rządu Chorwacji. Współcześnie Pałac Bana jest kompleksem dwóch czteroskrzydłowych pałaców zbudowanych w drugiej połowie XVIII i na początku XIX wieku, powstałym w wyniku przebudowy starszych, średniowiecznych budowli. Ograniczony jest Placem św. Marka oraz ulicami: Freudenreicha, Matoša i Brezovačkiego. Obiekt jest znaczącym, chorwackim przykładem barokowego klasycyzmu.
Pojęcie Banski dvori w języku chorwackim może metaforycznie oznaczać rząd Republiki Chorwacji, a konkretnie prowadzoną przez niego politykę.
Historia 1807–1918 mały|lewo|Inauguracja bana Esterhazy’ego na Placu św. Marka 20 października 1783. Pałac Kulmer, późniejszy Pałac Bana, na lewo od kościoła. mały|Pałac Bana podczas wizyty króla Franciszka Józefa I, 1895. mały|Ban Pavao Rauch i członkowie rządu oraz żupani na Placu św. Marka w Zagrzebiu, 1907. W tle widoczny Pałac Bana. Pałac Bana zbudowany został w stylu barokowego klasycyzmu pod koniec XVIII wieku w miejscu, w którym stał dom bana Petra Zrinskiego. Po zajęciu majątku Zrinskich, w wyniku upadku spisku przeciwko Habsburgom w 1671 roku, budynek na Placu św. Marka został sprzedany rodzinie Čikulini. Następnie, przeszedł w posiadanie hrabiego Petra Troila Sermage’a, a ostatecznie stał się własnością rodziny Kulmer. Gdy stary dom Zrinskich (wtedy znany już jako Pałac Sermage-Kulmer) silnie ucierpiał w wyniku pożaru, Ivan Kulmer odbudował go oraz poszerzył, a w 1801 roku rozpoczął budowę pałacu reprezentacyjnego. Niedokończoną budowlę sprzedał w roku 1808 władzy ziemskiej za 75 tysięcy forintów. Zgromadzenie Chorwackie, które do 1807 rządziło wspólnie z żupanią zagrzebską, podjęło jednak decyzję o wykupieniu królewskiego domu, w którym wraz ze Zgromadzeniem mogły zostać ulokowane sądy najwyższe oraz mógł urzędować ban Chorwacji. W konsekwencji rok później ban Ignjat Gyulay sprzedał żupanii zagrzebskiej stary pałac Zgromadzenia i kupił dom barona Ferdinanda Kulmera w zachodniej części Placu św. Marka, aby uzyskać nowy pałac służący jako mieszkanie banów, siedziba sądów, archiwa dokumentów publicznych i ksiąg królewskich (rejestrów Zgromadzenia). Umowa kupna pałacu spisana została 1 sierpnia 1808 roku. W budynku nie było jednak wystarczająco miejsca na posiedzenia Zgromadzenia, więc zdecydowano, że w pierwszej kolejności będzie to siedziba bana, przez co budynek został nazwany Banska palača, a później Banski dvori. Do początku 1809 roku pałac został odnowiony i rozbudowany oraz zostało w nim ulokowane królewskie archiwum państwowe, sąd bański i krajowy, a także sala obrad Zgromadzenia. W roku 1837 od rodziny Rauch został odkupiony również północny kompleks, północne skrzydło obecnego Pałacu Bana, a po dobudowie zachodniego i rozbudowie północnego skrzydła budynku do tej części przeniosły się sądy. W trakcie swojego urzędowania (1848–1859) w Pałacu Bana mieszkał ban Josip Jelačić, który zmarł tamże. W trakcie trwania jego mandatu, 10 września 1850 do budynku doprowadzony został przewód telegraficzny i tym samym Zagrzeb został połączony siecią telegraficzną z Wiedniem. Z tego budynku namiestnik bana Mirko Lentulaj 28 września 1850 roku wysłał pierwszy chorwacki telegram („telegraf jest w porządku”) do Jelačicia, który przebywał w Wiedniu w podróży służbowej.
Ostatnia wielka rozbudowa i poszerzenie północno-zachodniej części kompleksu odbyły się w roku 1882 pod koniec urzędowania Ivana Mažuranicia – pierwszego bana nieszlacheckiego pochodzenia. Po tym nie odbyły się już żadne większe przedsięwzięcia, w wyniku których zmieniłyby się relacje przestrzenne kompleksu budynków. Na początku sprawowania urzędu bana przez Nikolę Tomašicia (1910–1912) kompleks został uporządkowany i odnowiony. Przebudowana i od nowa zorganizowana została sala audiencyjna. Został wtedy wykonany również drewniany sufit panelowy oraz zamocowane zostały stare, cenne żyrandole. Stary, żelazny piec został zamieniony nowym, ceramicznym, a w salach zawisły portrety banów Chorwacji.
1918–1990 Po rozpadzie Austro-Węgier w budynku zasiadała władza wykonawcza Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów, a następnie również pozostałe instytucje Królestwa Chorwacji i Slawonii podczas okresu przejściowego powstawania Królestwa Jugosławii. Od 1929 roku w Pałacu Bana rezydował ban i urzędnicy Banowiny sawskiej, a od 1939 również rząd Banowiny Chorwacji i ban Šubašić. W czasach NDH (1941–1945) Pałac Bana był biurem Ante Pavelicia oraz siedzibą władzy ustaszowskiej, podczas gdy od roku 1945 został siedzibą władzy wykonawczej i przewodnictwa Socjalistycznej Republiki Chorwacji.
Po 1990 mały|Meble i wyposażenie Pałacu Bana zniszczone w nalocie 7 października 1991 roku. W tle znajduje się fotografia Hrvoja Kneza. (Muzeum Zagrzebia) W 1990 roku Pałac Bana stał się siedzibą prezydenta Republiki Chorwacji oraz chorwackiego rządu. 7 października 1991 roku został ostrzelany rakietami przez samolot Jugosłowiańskiej Armii Ludowej w celu przeprowadzenia zamachu na ówczesnego prezydenta Republiki Franjo Tuđmana, przewodniczącego kierownictwa SFRJ Stjepana Mesicia i premiera Jugosławii Ante Markovicia. Wszyscy przeżyli dzięki zbiegowi okoliczności, lecz budynek doznał poważnych uszkodzeń. Nalot na Pałac Bana był przyczyną podjęcia następnego dnia – 8 października 1991 roku – przez Zgromadzenie Chorwackie decyzji o zerwaniu relacji dyplomatycznych z pozostałymi republikami i regionami SFRJ, dzięki której Republika Chorwacka stała się niepodległym państwem. Z powodów bezpieczeństwa, w 1992 roku prezydent Chorwacji przeprowadził się do nowej rezydencji – Pałacu Prezydenckiego w dzielnicy Pantovčak, a od tego momentu Pałac Bana został stałą siedzibą rządu Republiki Chorwacji.
Pałac Bana znajduje się na liście chronionych dóbr kulturowych Republiki Chorwacji. Został wyremontowany w 2008 roku (odnowiono fasadę).
Galeria
Przypisy
Kategoria:Zabytki Zagrzebia