thumb|Inskrypcja w łacinie Gramatyka języka łacińskiego – opis zjawisk gramatycznych w języku łacińskim.

Łacina jest językiem silnie fleksyjnym – wiele słów ulega odmianie polegającej zasadniczo na dodaniu odpowiedniej końcówki do tematu wyrazu. Wyróżnia się 5 deklinacji – wzorców odmian rzeczowników, przymiotników, zaimków i liczebników – oraz 4 koniugacje – wzorce odmian czasownika. Poprzez odpowiednie końcówki fleksyjne wyrażana jest funkcja składniowa danego słowa, dzięki czemu tego zadania nie musi przejmować ściśle określony szyk wyrazów – jest on swobodny, choć nie całkowicie dowolny.

Mówiona łacina używana przez rodzimych użytkowników tego języka była zróżnicowana terytorialnie i ulegała naturalnym zmianom w czasie. Później wykształciły się z niej języki romańskie. Z kolei w przypadku łaciny pisanej za wzorcową przyjęło się łacinę z okresu klasycznego (I w. p.n.e. – I w. n.e.), a zwłaszcza używaną przez twórców takich jak Cyceron, Cezar i Wergiliusz. Początkowo zresztą nie rozróżniano analizy gramatycznej języka i analizy literatury – obie mieściły się w pojęciu gramatyka, która była jedną ze sztuk wyzwolonych.

Łacina nie jest typowym językiem martwym. Choć od wielu wieków dla nikogo nie jest już językiem ojczystym, funkcjonowała mimo to jako język nauki i międzynarodowej komunikacji. Bywa także stosowana do opisu współczesnego świata w ramach tzw. żywej łaciny i w związku z tym wzbogacana jest o nowe słownictwo. Dążenia, by odzwierciedlała starożytną łacinę literacką, spowodowały jednak, że jej gramatyka przestała ewoluować; można stwierdzić, że ma ona charakter konwencjonalny, sztuczny.

Współcześnie nauka języka łacińskiego zazwyczaj polega przede wszystkim na nabywaniu umiejętności rozpoznawania struktur gramatycznych w tekście i tłumaczenia na język ojczysty ucznia, na czym skupia się metoda gramatyczno-tłumaczeniowa. Jest to więc raczej odszyfrowywanie tekstu przy użyciu słowników i tabel paradygmatycznych oraz rozwijanie kompetencji translatorycznych niż nauka posługiwania się językiem łacińskim, formułowania własnych wypowiedzi.

Rzeczowniki i przymiotniki Rzymscy gramatycy kategorią nōmina określali zarówno rzeczowniki, jak i przymiotniki. Choć termin nōmen adiectīvum znany był już w starożytności, oznaczał on epitet, a nie współcześnie pojmowany przymiotnik. Wyodrębnienie terminu nōmen substantīvum (rzeczownik) przeciwstawianego terminowi nōmen adiectīvum (przymiotnik) miało miejsce dopiero w średniowieczu.

Łacina jest językiem silnie fleksyjnym. Fleksja rzeczowników i przymiotników opiera się na następujących kategoriach: przypadek (cāsus) mianownik (nōminātīvus, nom.) dopełniacz (genitīvus, gen.) celownik (datīvus, dat.) biernik (accūsātīvus, acc.) ablatyw (ablātīvus, abl.) wołacz (vocātīvus, voc.) liczba (numerus) pojedyncza (singulāris, sg.) mnoga (plūrālis, pl.) rodzaj (genus) męski (masculīnum, m.) żeński (fēminīnum, f.) nijaki (neutrum, n.).

Odmiana przez 6 przypadków, 2 liczby i 3 rodzaje nazywana jest deklinacją. Prócz rzeczowników i przymiotników podlegają jej także zaimki i liczebniki. System deklinacyjny oparty jest na odpowiednich końcówkach dodawanych do tematu wyrazu.

Odmiana rzeczowników Wyróżnia się pięć deklinacji. Przynależność rzeczownika do danej deklinacji można najprościej poznać po końcówce dopełniacza liczby pojedynczej, dlatego podaje się ją w hasłach słownikowych po formie mianownika.

Ogólne zasady deklinacyjne są następujące: Wołacz jest równy mianownikowi z wyjątkiem rzeczowników i przymiotników II deklinacji zakończonych na –us (tj. rodzaju męskiego). W rodzaju nijakim mianownik, wołacz oraz biernik mają identyczną formę, a w liczbie mnogiej w tych przypadkach kończą się na –a. Celownik i ablatyw w liczbie mnogiej są sobie równe we wszystkich rodzajach gramatycznych i typach deklinacji.

Deklinacja I Rzeczowniki I deklinacji w mianowniku l. poj. zakończone są na –a, a w dopełniaczu na –ae. Są one rodzaju żeńskiego oprócz tych, które oznaczają mężczyzn (np. scrība ‘pisarz’, poēta ‘poeta‘, convīva ‘gość’). Rzeczowniki należące do tej deklinacji, które oznaczają osoby płci żeńskiej, mające jednocześnie swoje odpowiedniki płci męskiej w deklinacji II, mogą w celowniku i ablatywie l. mn. przyjmować specjalną końcówkę –ābus, aby uniknąć niejednoznaczności, np. deīs et deābus (= deīs deābusque) ‘bogom i boginiom’.

Deklinacja II Rzeczowniki deklinacji II rodzaju nijakiego mają w mianowniku l. poj. końcówkę –um, natomiast rodzaju męskiego – końcówkę –us lub Ø (brak końcówki, co dotyczy tych zakończonych na –er i rzeczownika vir). Niektóre z tematem zakończonym na –er mogą gubić w nim samogłoskę e we wszystkich formach prócz mianownika i wołacza l. poj. Porównaj: puer – puerī; ager – agrī. Nazwy własne zakończone na –ius oraz rzeczownik fīlius mają nietypową końcówkę wołacza l. poj. –ī. Zamiast końcówki –iī spotyka się czasem samo –ī.

Deklinacja III Rzeczowniki III deklinacji mają różne zakończenia w mianowniku. Można tu wyróżnić: odmianę spółgłoskową z końcówką ablatywu w l. poj. –e, dopełniacza l. mn. –um, a w rodzaju nijakim – z końcówką mianownika, biernika i wołacza –a. odmianę samogłoskową z końcówkami odpowiednio: –ī, –ium, –ia odmianę mieszaną z końcówkami odpowiednio: –e, –ium, –ia.

W bierniku l. mn. zarówno rzeczowniki, jak i przymiotniki odmiany samogłoskowej i mieszanej r. męskiego i żeńskiego obok typowej końcówki –ēs mogą przyjmować także oboczną końcówkę –īs.

Nazwy miast i rzek odmiany samogłoskowej z końcówką –is (np. Tiberis ‘Tyber’) a także kilka rzeczowników pospolitych rodzaju żeńskiego (np. turris ‘wieża’) mają w bierniku l. poj. końcówkę –im.

W odmianie niektórych rzeczowników III deklinacji następują zmiany w temacie – inna jest forma mianownika i wołacza l. poj. (a w r. nijakim także biernika l. poj.) niż wszystkich pozostałych form, np. homō – hominis (‘człowiek’ – ‘człowieka’), genus – generis (‘rodzaj’ – ‘rodzaju’), dēns – dentis (‘ząb’ – ‘zęba’).

Deklinacja IV Do deklinacji IV należą rzeczowniki r. męskiego z końcówką –us w mianowniku i –ūs w dopełniaczu oraz r. nijakiego z końcówkami odpowiednio –ū, –ūs. Poza tym należy tu kilka rzeczowników r. żeńskiego, m.in. manus ‘ręka’ i porticus ‘krużganek’. Niektóre rzeczowniki w celowniku i ablatywie l. mn. mają końcówkę –ubus zamiast –ibus, np. lacus ‘jezioro’, quercus ‘dąb’. Pozwala to na odróżnienie od siebie pewnych rzeczowników innych deklinacji, np. arcubus (arcus ‘łuk’) od arcibus (arx ‘zamek’).

Deklinacja V Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką –ēs w mianowniku i –eī lub –ēī w dopełniaczu l. poj.. Rzeczowniki tej deklinacji są r. żeńskiego z wyjątkiem diēs ‘dzień’ i merīdiēs ‘południe’, które są r. męskiego. Diēs jednak może mieć r. żeński, jeśli oznacza termin.

Osobliwości rzeczowników Pewne szczególne rzeczowniki trudno jednoznacznie przypisać do jednej deklinacji. Przykładowo rzeczownik domus ‘dom’ ma w odmianie cechy zarówno deklinacji IV, jak i II, a w dodatku nietypowo dla tych dwóch deklinacji jest r. żeńskiego.

Niektóre rzeczowniki są zwykle spotykane tylko w l. poj. (singulāria tantum) (np. aurum ‘złoto’), choć wiele z nich, jeśli wyraża specyficzny sens, może tworzyć również l. mn.. Inne rzeczowniki nie mają z kolei l. poj. (plūrālia tantum), np. dīvitiae ‘bogactwo’, Athēnae ‘Ateny’, arma ‘broń’. Niektóre w liczbie mnogiej mogą zyskać inne znaczenie, np. castrum ‘twierdza’ – castra ‘obóz’.

Istnieją w łacinie nieliczne rzeczowniki i przymiotniki niepodlegające odmianie. Do takich nieodmiennych rzeczowników zaliczyć można fas ‘to, co zgodne z prawem boskim’, nefas ‘bezbożność, niegodziwość’. Są one r. nijakiego.

Niektóre rzeczowniki nie mają poświadczonych wszystkich form przypadków czy liczby. Przykładowo rzeczownika vis ‘siła’ raczej nie spotyka się w dopełniaczu i celowniku l. poj. Z kolei rzeczownik vēnus ‘sprzedaż’ używany jest tylko w formie biernika (vēnum) i celownika (vēnuī / vēnō) l. poj.

Rzeczowniki pochodzenia greckiego (zarówno pospolite, jak i nazwy własne) były na ogół przystosowywane do łacińskich deklinacji I, II lub III. Jednak w epoce augustowskiej występowały silne tendencje do zachowywania greckich końcówek. W związku z tym rzeczowniki te nie zawsze w pełni przyjmowały łaciński wzorzec odmiany i występowały różne formy oboczne. Przykładowo rzeczownik āēr ‘powietrze‘ mógł w dopełniaczu l. poj. przybierać łacińską końcówkę –is (āeris) lub grecką –os (āeros), a w bierniku mógł mieć grecką końcówkę –a (āera) lub łacińską –em (āerem).

Odmiana przymiotników Przymiotnik odnoszący się do danego rzeczownika musi być zgodny z nim pod względem liczby, rodzaju i przypadku. W łacinie przymiotniki niekoniecznie muszą stać w zdaniu obok rzeczowników, dlatego to uzgodnienie jest szczególnie istotne – w rozbudowanym zdaniu pozwala rozpoznać, który z rzeczowników opisywany jest danym przymiotnikiem.

Przymiotniki deklinacji I i II Można wyróżnić dwie główne grupy przymiotników. Pierwszą z nich można określić „przymiotnikami deklinacji I i II”. W tej grupie przymiotniki w rodzaju męskim i nijakim odmieniają się według II deklinacji, natomiast w rodzaju żeńskim – według deklinacji I. W efekcie w mianowniku l. poj. pojawiają się trzy charakterystyczne końcówki – odpowiednio –us, –um, –a (np. bonus – bonum – bona ‘dobry – dobre – dobra’). Podobnie jak w przypadku rzeczowników II deklinacji, niektóre mogą kończyć się na –er, a w odmianie zachowywać e (np. līber – līberī ‘wolny – wolnego’) lub je gubić (np. pulcher – pulchrī ‘piękny – pięknego’).

Przymiotniki deklinacji III Drugą główną grupę przymiotników stanowią przymiotniki deklinacji III. Większość z nich wykazuje odmianę samogłoskową, tj. końcówką ablatywu w l. poj. jest –ī, końcówką dopełniacza l. mn. jest –ium, a w rodzaju nijakim końcówką mianownika, biernika i wołacza jest –ia. W l. poj. dla biernika r. męskiego i żeńskiego końcówką jest zawsze –em.

Pod względem formy mianownika (i wołacza) l. poj. można te rzeczowniki podzielić na trzy grupy. Do pierwszej należą nieliczne o trzech końcówkach, osobno dla każdego rodzaju, np. celer – celere – celeris ‘szybki – szybkie – szybka’. Do drugiej, najliczniejszej, należą rzeczowniki o dwóch końcówkach, wspólnej dla r. męskiego i żeńskiego oraz osobnej dla nijakiego, np. fortis – forte ‘silny, silna – silne’. Do trzeciej – z jedną końcówką dla wszystkich rodzajów, np. fēlix ‘szczęśliwy, szczęśliwa, szczęśliwe’. Do tego wzorca należy także imiesłów czasu teraźniejszego strony czynnej (participium praesentis āctīvī), np. portāns ‘niosący, niosąca, niosące’.

+Trzy typy przymiotników III deklinacji związane z formą mianownikar. męskir. żeńskir. nijakio 3 różnych końcówkachvir ācerfēmina ācriscōnsilium ācreo 2 różnych końcówkachvir gravisfēmina graviscōnsilium graveo 1 końcówcevir audāxfēmina audāxcōnsilium audāx

Pewne nieliczne przymiotniki odmieniają się według odmiany spółgłoskowej (z charakterystycznymi końcówkami, odpowiednio –e, –um, –a) i mają jedną formę mianownika dla wszystkich rodzajów. Przykładem jest przymiotnik pauper ‘biedny, biedna, biedne’.

Osobliwości przymiotników Zgodność przymiotnika z rzeczownikiem często powoduje, że mają one takie same końcówki (np. fēmina bona ‘dobra kobieta‘, puerōrum malōrum ‘złych chłopców‘), ale nie zawsze tak się dzieje (bo np. rzeczownik i przymiotnik mogą należeć do różnych deklinacji), np. fēmina ingēns ‘ogromna kobieta‘, agricola malus ‘zły rolnik‘.

Istnieją nieliczne nieodmienne przymiotniki, do których należy frūgī ‘uczciwy, pełen umiaru’ i nēquam ‘bezwartościowy’.