mały|Edward Gierek z wizytą w PGR Rząśnik mały|Czyn partyjny w PGR Lewków (II połowa lat 70. XX w.) Państwowe gospodarstwo rolne (PGR, od 1976 – państwowe przedsiębiorstwo gospodarki rolnej – PPGR) – duże, socjalistyczne przedsiębiorstwa rolne będące własnością państwową.
W 1949 roku rząd rozpoczął przymusową kolektywizację, polegającą na zrzeszaniu chłopów w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych. W 1956 roku na fali odwilży z blisko 10 tys. spółdzielni pozostało 1,5 tys.D. Jarosz, Polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1948–1956 a chłopi, Warszawa 1998, s. 109., wobec czego uspołecznioną formą pozostały Państwowe Gospodarstwa Rolne powstające równolegle wcześniej, utworzone 12 lutego 1949 z Państwowych Nieruchomości Ziemskich, Państwowych Zakładów Hodowli Koni i Państwowych Zakładów Hodowli Roślin. Gospodarstwa takie tworzone były głównie na bazie wcześniejszych majątków ziemskich. Wiele takich gospodarstw powstało na Ziemiach Odzyskanych.
Do 1988 r. PGR-y pochłaniały ponad 50% środków przeznaczanych na inwestycje w rolnictwie. Średnie zatrudnienie w PGR wynosiło 12,1 osób na 100 hektarówI. Bukraba-Rylska, Socjologia wsi polskiej, Warszawa 2008, s. 347.. Według Adama Tańskiego, prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa w latach 1992–2002, z rachunku ekonomicznego wynikało, że powinny to być 3–4 osoby.
Historia zarządzania PGR-ami W początkowym okresie istnienia gospodarstwa działały w Zespołach (ZPGR). Przez lata 50. następowały liczne przekształcenia struktury organizacyjnej na szczeblu pośrednim i centralnym. W latach 1951–1956 funkcjonowało Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych. Po wielu przeformowaniach struktury organizacyjnej ostatecznie zlikwidowano zespoły, a z reguły każde gospodarstwo uzyskało samodzielność: działanie na własny rozrachunek, osobowość prawna, pełna możliwość kierowania i decydowania, odrębność finansowa.
Taki stan jednak również nie trwał długo. Samodzielne gospodarstwa były słabe, miały problemy z zaopatrzeniem. Dlatego też już w latach 60. rozpoczął się proces łączenia gospodarstw. Zazwyczaj silniejsze gospodarstwa przejmowały zarząd nad gospodarstwami słabszymi. W ten sposób powstały Państwowe Wieloobiektowe Gospodarstwa Rolne (PWGR), którym podlegały inne, mniejsze gospodarstwa. Np. PWGR Pamięcin podlegało gospodarstwo w Laskach Lubuskich. Rozpoczęto również tworzenie kombinatów. Pierwszym kombinatem był Kombinat Państwowych Gospodarstw Rolnych w Manieczkach, powstały w lipcu 1960 roku.
W 1950 r. PGR gospodarowały na ok. 2,2 mln ha, a w 1969 r. zajmowały prawie 2,7 mln ha. W 1969 r. istniało 6110 państwowych gospodarstw rolnych, zgrupowanych w 3775 przedsiębiorstwach (gospodarstwa samodzielne, gospodarstwa wieloobiektowe, kombinaty). Przeciętna wielkość gospodarstwa w tym czasie wynosiła 459 ha użytków rolnych. Do głównych zadań PGR należały: produkcja towarowa, zwłaszcza zboża, mięsa i mleka, produkcja wysoko kwalifikowanego materiału nasiennego i zwierząt zarodowych, rozwój przemysłu rolnego – suszarnictwo pasz, przetwórstwo ziemniaków i innych płodów rolnych, zagospodarowanie gruntów Państwowego Funduszu Ziemi, upowszechnianie postępu w całym rolnictwie.
Na początku lat 70. rozpoczęto już na dobre proces łączenia PGR-ów w kombinaty – przedsiębiorstwa wielozakładowe – na obszarze całego kraju. Celem koncentracji miały być kompleksowa mechanizacja robót, intensywniejszy rozwój hodowli, szybszy wzrost dostaw mleka, większa specjalizacja produkcji, właściwa polityka kadrowa. Łączenie gospodarstw miało też pozwolić na szybszą poprawę warunków socjalno-bytowych załóg i na planowy i dynamiczny rozwój budownictwa mieszkaniowegohttps://web.archive.org/web/20160305013056/http://www.farmphoto.com/image.aspx?n=46c6977a-6780-4e07-9ceb-11ee1901b96a.jpg&s=original. W 1976 ustanowiono formę organizacyjno-prawną państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (PPGR).
W 1978 roku próbowano ratować PGR-y, tworząc przy współpracy ze Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich na terenie Polski dwaUmowa pomiędzy rządami PRL a ZSRR mówi o dwóch wzorowych PGR-ach, jednak niektóre źródła podają ich liczbę wynoszącą pięć. wzorowe gospodarstwa (jednym z nich był Kombinat PGR Manieczki), które miały pokazać, jak powinno się zarządzać oraz gospodarować, by uzyskiwać doskonałe wyniki, przez co inne PGR-y mogłyby się uczyć. Nie odniosło to jednak znaczącego skutku.
Koncentracja nie przyniosła zamierzonych efektów, nie zadziałał efekt skali, a kombinaty nie były efektywne, jak wcześniej zakładano. Dlatego też w latach 80. nastąpiły kolejne reorganizacje i powrót do mniejszych gospodarstw – państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, które również były przedsiębiorstwami wielozakładowymi, ale założono, że nie będą mogły składać się z więcej niż pięciu zakładów i nie mogły przekraczać powierzchni 4000 ha. Pod koniec lat 80. istniało około 1000 wielozakładowych PPGR-ów, mimo to najwięcej o powierzchni 5–10 tys. ha.
Niektóre PGR-y produkowały na eksport. PGR Grabinek eksportował po 40 wagonów miesięcznie ze swoimi produktami do Niemiec, Francji, Włoch, Kuby, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, Maroka i na CejlonInformacje lokalne – Polskie Radio Szczecin..
Rodzaje PGR-ów Na przestrzeni lat PGR-y funkcjonowały głównie jako m.in.:
Do PGR-ów zaliczano także: Państwowe Tory Wyścigów Konnych w Warszawie (TWK), Centrum Wyszkolenia Jeździeckiego w Poznaniu (CWJ), Państwowy Ośrodek Treningu Koni w Sopocie (OTK), Kujawski Ośrodek Kultury Rolnej w Starym Brześciu (OKR), Przedsiębiorstwo Przemysłu Drzewnego w Karzcinie (PPD), Wojewódzki Ośrodek Postępu Rolniczego w Sielinku (WOPR), Związek Przedsiębiorców Rolnych w Bydgoszczy.
Zasadniczo do kategorii PGR-ów nie zaliczano gospodarstw, które nie podlegały Ministerstwu Rolnictwa. Państwowe Przedsiębiorstwa Rolne (PPRol), w których pracowali więźniowie, podlegały Ministerstwu Sprawiedliwości, natomiast Wojskowe Gospodarstwa Rolne były podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych.
Funkcje socjalne PGR-ów Przeciętny pracownik PGR-u, oprócz pensji otrzymywał (na przykładzie Zakładu Rolnego Grabinek z siedzibą w Bolegorzynie): dodatkowe roczne wynagrodzenie (tzw. trzynastka); różne dodatki oraz premie za wzrost produkcji i nadgodziny; deputaty: 1 litr mleka dziennie na osobę; mieszkanie socjalne; działkę 25 arów (dla chętnych); 25 kwintali (2,5 tony) ziemniaków rocznie; węgiel przed sezonem grzewczym; dla dzieci: dofinansowanie kolonii, dożywianie, choinka; drugie śniadanie w szkole ze stołówki zakładowej: mleko lub herbata, kanapki, drożdżówki; obiad w stołówce zakładowej dla dzieci.
Większość gospodarstw spełniała wiele funkcji społecznych, które nie mogły przynosić zysków w formie pieniężnej. Do takich działań zalicza się prowadzenie świetlic, klubów, przedszkoli lub nawet szkół i straży pożarnych, dożywianie i dowożenie dzieci, zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych, utwardzanie i utrzymywanie lokalnych dróg czy prowadzenie działań melioracyjnych.
Finansowanie państwowego gospodarstwa rolnego (1950) Podstawy finansowania zawarte zostały w zarządzeniu Ministra Finansów z 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych na rok 1951Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 30 października 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych na rok 1951. M.P. 1950 nr 123, poz. 1530.. Zarządzenie pozostawało w ścisłym związku z uchwałą Rady Ministrów z 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnymUchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnym. M.P. 1950 nr 55 poz.630..
Zasady finasowania Zasady finansowania państwowych gospodarstw rolnych stanowiły jeden z kluczowych elementów centralnie planowanego systemu gospodarczego w Polsce Ludowej. Regulacje te określały organizację finansową oraz sposób funkcjonowania systemu finansowego państwowych gospodarstw rolnych podległych Ministerstwu Rolnictwa i Reform Rolnych. PGR traktowane były jako jednostki gospodarki uspołecznionej i podporządkowane ogólnym zasadom planowania państwowegoPaństwowe gospodarstwo rolne, Wielka Encyklopedia Powszechna, PWN, Warszawa 1966, Tom 8, s. 451..
Państwowe gospodarstwa rolne prowadziły działalność w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, przemysłowo-rolnej oraz usługowej, zgodnie z postanowieniami statutowymi oraz zadaniami wynikającymi z planów gospodarczych. Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej realizowały również akcje zlecone przez władze zwierzchnie, takie jak zwiększanie dostaw obowiązkowych, zagospodarowywanie nowych gruntów czy udział w kampaniach gospodarczych o znaczeniu państwowymKlemens Ratajczak, Ekonomiczna ocena efektywności postępu technicznego w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, Poznań 1969, s. 95..
System finansowania PGR opierał się na zasadach centralnego planowania i kontroli finansowej. Podstawą działalności finansowej był plan finansowo-gospodarczy, sporządzany w oparciu o państwowe plany produkcyjne. Plan ten określał wielkość produkcji, koszty, przychody oraz zapotrzebowanie na środki finansowe. PGR nie funkcjonowały w warunkach rynkowej samodzielności finansowej, lecz były ściśle powiązane z budżetem państwaIrena Kostrowicka, Rozwój rolnictwa w latach 1947–1955, [w:] Gospodarka Polski Ludowej 1944– 1955, red. J. Kaliński, Z. Landau, Warszawa 1986, s. 272..
Jednostki organizacyjne PGR Jednostkami organizacyjnymi państwowych gospodarstw rolnych był:
Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych, Okręgowe Zarządy Państwowych Gospodarstw Rolnych i Rejonowe Zarządy Hodowli Roślin, państwowe gospodarstwa rolne (jedno i wielozakładowe), państwowe gospodarstwa hodowli roślin (jedno i wielozakładowe), inne jedno i wielozakładowe przedsiębiorstwa.
Układ organizacyjny państwowych gospodarstw rolnych z 1950 r. miał wyraźnie hierarchiczny i silnie scentralizowany charakter, co było zgodne z modelem zarządzania gospodarką w Polsce wczesnego okresu powojennego.
Na szczycie struktury znajdował się Centralny Zarząd Państwowych Gospodarstw Rolnych, który pełnił funkcję nadrzędnego ośrodka decyzyjnego. To na tym szczeblu koncentrowano planowanie, nadzór, wytyczanie kierunków produkcji oraz kontrolę realizacji zadań wynikających z planów państwowych. Centralizacja decyzji ograniczała samodzielność niższych szczebli i podporządkowywała działalność PGR ogólnym celom polityki rolnej państwa.
Podległe Centralnemu Zarządowi Okręgowe Zarządy Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz Rejonowe Zarządy Hodowli Roślin pełniły funkcję pośrednią, przekazując dyrektywy w dół struktury i sprawując bieżący nadzór administracyjno-produkcyjny. Ich rola polegała głównie na koordynacji, kontroli i egzekwowaniu realizacji planów, a nie na samodzielnym kształtowaniu polityki gospodarczej.
Najniższy szczebel stanowiły państwowe gospodarstwa rolne i gospodarstwa hodowli roślin, zarówno jedno-, jak i wielozakładowe, a także inne przedsiębiorstwa rolnicze. Jednostki te miały charakter wykonawczy i realizowały zadania narzucone odgórnie, z niewielkim marginesem decyzyjności w zakresie organizacji pracy czy kierunków produkcji.
Całość tej struktury odzwierciedlała biurokratyczno-administracyjny model zarządzania, typowy dla gospodarki planowej, w którym dominowała zasada podporządkowania, jednolitości kierownictwa i centralnej kontroli. Taki system sprzyjał realizacji celów planowych, lecz jednocześnie ograniczał elastyczność, inicjatywę lokalną i zdolność szybkiego reagowania na specyficzne warunki gospodarstw.
Zasady finansowania Centralnego Zarządu Państwowych Gospodarstw Rolnych