Lasówka niebieska (Setophaga cerulea) – gatunek małego ptaka z rodziny lasówek (Parulidae). Wędrowny: tereny lęgowe znajdują się we wschodniej Ameryce Północnej, zarówno Kanadzie, jak i USA (80% z nich leży w Appalachach), natomiast zimowiska – głównie na wschodnich stokach Andów. Są to niewielkie ptaki o zaokrąglonej sylwetce, osiągające 12 cm długości i zwykle poniżej 10 g masy. Żywią się bezkręgowcami. Lęgną się w lasach i podczas przelotów oraz żerowania także preferują tereny leśne. Jest to gatunek bliski zagrożenia wyginięciem o spadkowym trendzie liczebności.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Alexander Wilson w 1810. Holotyp pochodził z Pensylwanii. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Sylvia cerulea. Wspomniał, że prawdopodobnie gatunku nie odnotował żaden ówczesny przyrodnik oprócz niego oraz Pealego.
Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza lasówkę niebieską w rodzaju Setophaga i uznaje za gatunek monotypowy, podobnie jak i inne autorytety. Wcześniej klasyfikowana była w obrębie Dendroica, lecz według wyników badań filogenetycznych (Lovette i inni, 2010) zarówno lasówka niebieska, jak i niektóre pozostałe lasówki należało zgrupować w Setophaga.
Filogeneza Dawniej sądzono, że lasówka niebieska nie ma blisko spokrewnionych gatunków w obrębie rodzaju, lub uznawano lasówkę rudogardłą (S. fusca) za najbliżej spokrewniony z niebieską gatunek, co uzasadniano głównie podobieństwami w głosie. Badania filogenetyczne wykazały, że lasówka niebieska to gatunek siostrzany wobec pary gatunków siostrzanych: lasówki obrożnej (S. americana) i oliwkowogrzbietej (S. pitiayumi). Obydwa wcześniej umieszczano w rodzaju Parula.
Pozycję lasówki niebieskiej w obrębie rodzaju przedstawia poniższy kladogram, stanowiący uproszczoną wersję drzewa filogenetycznego według Barkera i innych (2015):
Według Barkera i innych (2015) klad S. tigrina+(S. cerulea+(S. americana+S. pitiayumi))Na kladogramie zaznaczony barwą jasnoniebieską wyodrębnił się około 3,61 mln lat temu. Linia rozwojowa lasówki rdzawolicej (S. tigrina) oddzieliła się blisko 3,36 mln lat temu. Następnie koło 3,09 mln lat temu rozeszły się drogi lasówki niebieskiej oraz kladu lasówki obrożnej z oliwkowogrzbietą.
Odnotowywano zarówno wewnątrz-, jak i międzyrodzajowe mieszańce lasówek niebieskich: z pstroszką (Mniotilta varia); z lasówką obrożną (S. americana) – początkowo prawdopodobne mieszańce były obserwowane w kilku miejscach. Później (2019) potwierdzono przypuszczenia zarówno klasycznymi metodami, jak i z użyciem badań genetycznych; z lasówką granatową (S. caerulescens) – udokumentowano karmienie piskląt przez mieszaną parę: samca lasówki niebieskiej i samicy lasówki granatowej. Samo miejsce obserwacji również było nietypowe, ponieważ lasówki granatowe nie gniazdują w Indianie, a jedynie pojawiają się tam na przelotach; z lasówką niebieskoskrzydłą (Vermivora cyanoptera) – początkowo podejrzewano również lasówkę złotoskrzydłą (V. chrysoptera). Przynależność gatunkową rodziców mieszańca potwierdzono dzięki połączeniu klasycznych sposobów oraz nowoczesnych metod genetycznych. Był to potomek samicy lasówki niebieskiej oraz samca lasówki niebieskoskrzydłej.
Morfologia Długość ciała wynosi około 12 cm, masa ciała – 8,4–10,3 g (n=27); u osobników na zimowiskach w Kolumbii – 8,86 ± 0,54 g (n=54). Lasówki niebieskie mają dość zaokrągloną sylwetkę i krótki ogon. Występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Wymiary szczegółowe podane w milimetrach (przedział lub średnia, ± błąd standardowy) przedstawiono w poniższej tabeli. +Wymiary szczegółowe (mm)PłećnDł. skrzydłanDł. ogonanDł. dziobanDł. skokuŹródłosamce3062–701041–48109,4–10,51015,5–17,0samice2658–6440–439,0–10,515,5–17,0samce2364,5 ± 1,262342,4 ± 0,25239,62 ± 0,132315,7 ± 0,14samice2262,3 ± 0,292240,9 ± 0,27229,56 ± 0,102214,8 ± 0,20samce7165–71—
thumb|Pierś samców zdobi wąska niebieska przepaska U samca w szacie godowej głowa i wierzch ciała mają intensywnie ciemnoniebieski (lazurowy) kolor i pokryte są czarnymi paskami. Pokrywy skrzydłowe większe i średnie mają szerokie białe końcówki, które tworzą dwa białe paski skrzydłowe. Wszystkie sterówki oprócz środkowej pary mają białe końcówki. Spód ciała biały; przez pierś przechodzi wąska niebieska przepaska; boki tułowia pokrywają czarne i niebieskie paski. Tęczówka ciemna, dziób czarniawy, nogi od szarych po czarniawe. Poza sezonem lęgowym samce cechują się podobnym upierzeniem, jedynie nieznacznie bardziej matowym, z białą brwią o zmiennej szerokości; przepaska na piersi często jest przerwana.
Samica w szacie godowej ma turkusową głowę i wierzch ciała z jasną żółtawą brwią i białymi paskami skrzydłowymi. Na ogonie mają nieco mniej bieli niż samce. Spód ciała białawy z żółtym nalotem na gardle i piersi. Boki tułowia pokrywają niewyraźne szarawe pasy. Poza sezonem lęgowym upierzenie samic jest bardziej zielone z wierzchu i żółtawe od spodu. W szacie spoczynkowej mogą one przypominać lasówki sosnowe (S. pinus), a odróżnić je można dzięki wyraźnej brwi i krótszemu ogonowi.
U osobników młodocianych głowa i wierzch ciała są brązowoszare. Pokrywają je delikatne ciemniejsze pasy. Brew jasnożółta. Gardło i spód ciała białawe; po bokach gardła, na piersi i po bokach tułowia widoczny żółtawy nalot. Na gardle i piersi znajdują się wąskie, słabo zaznaczone rdzawobrązowe półksiężyce. Dziób i nogi różowawe. Młode samce (1. zima) podobne są do samic, lecz wyróżnia je bardziej niebieskie upierzenie wierzchu ciała (szczególnie kupra), wyraźniejsze białe paskowanie płaszcza i jaśniejszy spód ciała. Młode samice (1. zima) wierzch ciała mają wyraźnie zieleńszy od dorosłych samic, spód natomiast – bardziej żółty. Młode osobniki podczas 1. lata podobne są do dorosłych danej płci; lotki, pokrywy I-rzędowe, skrzydełko i sterówki mają jednak zielonawe – nie niebieskie – krawędzie.
Zasięg występowania Obszar gniazdowania Lasówki niebieskie gniazdują w południowo-wschodniej Kanadzie (południowo-wschodnie Ontario, skrajnie południowa część Quebecu) i dalej na południe we wschodniej części USA, aż po północną Alabamę i Wirginię. Ich tereny lęgowe nie obejmują nizin u wybrzeży Oceanu Atlantyckiego oraz Zatoki Meksykańskiej. Około 80% obszaru gniazdowania lasówek niebieskich położone jest w Appalachach. Szczególnie liczne są na wyżynie Cumberland i przyległych terenach. Najważniejsze miejsca gniazdowania znajdują się we wschodnim Tennessee, wschodnim Kentucky, w południowej i zachodniej Wirginii Zachodniej, w południowo-wschodnim Ohio oraz południowo-zachodniej Pensylwanii. Rozmieszczenie lasówek niebieskich jest nierównomierne; są rzadsze między innymi w Illinois, północnej Indianie, zachodnim Tennessee i zachodnim Kentucky. Ogółem występują w 35 stanach, w niektórych tylko na przelotach.
Wschodnia granica obszaru gniazdowania lasówek niebieskich przecina Wielkie Równiny, dokładniej wschodnią Dakotę Północną i Południową, Nebraskę, Kansas i Oklahomę. Północna granica biegnie przez Massachusetts, Quebec, Ontario, Michigan, Wisconsin i środkową Minnesotę. Południowa natomiast ciągnie się przez Arkansas, Missisipi, Tennessee, północną Alabamę, Georgię oraz Karolinę Południową.
W Kanadzie większość lasówek niebieskich gniazduje w Ontario. W południowo-zachodnim Quebecu populacja lęgowa jest nieliczna, a same stwierdzenia dość rzadkie. W Ontario populacja lęgowa skupia się głównie na dwóch obszarach: w lasach między dolną częścią jeziora Huron i jeziorem Ontario oraz w mieszczącym się bardziej na północy pasie lasów od południowo-wschodniego wybrzeża Georgian Bay na wschód po Frontenac Axis nieopodal wschodniego brzegu jeziora Ontario.
Okres przelotów i zimowiska Lasówki niebieskie zimują w zachodniej Ameryce Południowej, na średnich wysokościach w Andach: od północnej Kolumbii i Wenezueli przez Ekwador na południe po Peru i zachodnią Boliwię. Obszary gniazdowania i zimowiska dzieli przeciętnie około 4000 km – wędrówki odbywane przez lasówki niebieskie są jednymi z najdłuższych wśród wróblowych.
Większość lasówek niebieskich po odbyciu lęgów wylatuje na południe i dociera do wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, następnie kieruje się na Jukatan i przez Amerykę Centralną dociera na zimowiska. Nieliczne udają się do Ameryki Południowej przez Florydę i zachodnie Wyspy Karaibskie. Podczas powrotu na tereny lęgowe lasówki niebieskie podążają wzdłuż podobnych tras, lecz bardziej na zachód; większość przekracza Zatokę Meksykańską i podąża wzdłuż doliny Missisipi oraz Appalachów. Jesienią pojawiają się na północy typowego obszaru gniazdowania, wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego i na Bermudach. Zalatują też – głównie jesienią – na zachód Ameryki Południowej oraz do kanadyjskich prowincji Nowy Brunszwik i Nowa Szkocja, natomiast zimą – na Trynidad, do wschodniej Wenezueli oraz południowo-wschodniej Brazylii.
Pożywienie thumb|Zazwyczaj lasówki niebieskie żerują wysoko w koronach drzew. Anahuac National Wildlife Refuge, Teksas Skład pożywienia Lasówki niebieskie żywią się niemal wyłącznie owadami i innymi bezkręgowcami. Na zimowiskach w Wenezueli obserwowano je podczas sprawdzania kwiatów. Prócz tego zimą zjadają bogate między innymi w tłuszcze wyrostki na nasionach tropikalnych, elajosomy. Do 2016 opublikowano cztery badania, w ramach których sprawdzano skład pożywienia lasówek niebieskich: jedno (2014) uwzględniało skład pokarmu piskląt, a trzy – dorosłych (1924, 1993 i 2006). W 2016 ukazała się praca opisująca zarówno skład diety piskląt, jak i zachowanie dorosłych podczas karmienia.
Pierwsza wzmianka o składzie pożywienia dotyczy 4 osobników odłowionych w 1912 w Alabamie, w których żołądkach wśród sztuk zdobyczy 42% stanowiły błonkoskrzydłe (Hymenoptera), 35% – motyle (Lepidoptera), a 23% – chrząszcze, w tym ryjkowce. W kolejnej publikacji przedstawiono wyniki badania zawartości żołądków wróblowych kilku gatunków, w tym 14 lasówek niebieskich, podczas inwazji brudnicy nieparki (Lymantria dispar) w 1986 w Wirginii Zachodniej. Część obszaru badań przeznaczono dla grupy kontrolnej, na pozostałym terenie użyto diflubenzuronu. Łącznie w maju i czerwcu 52% biomasy w żołądkach stanowiły pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera), 37% – motyle (głównie gąsienice), 7% – chrząszcze, a pozostałą część – niewielkie ilości błonkoskrzydłych, muchówek (Diptera), pluskwiaków (Hemiptera), pajęczaków (Araneae) i innych stawonogów. Po zastosowaniu pestycydu lasówki niebieskie jadły więcej, inaczej niż lasówki paskogłowe (Helmitheros vermivorum) i pirangi szkarłatne (Piranga olivacea), u których masa spożywanego pokarmu znacząco zmalała. Lasówki niebieskie w grupie kontrolnej spożywały blisko dwa razy więcej motyli niż pluskwiaków równoskrzydłych, natomiast na opryskanym obszarze zjadały blisko trzy razy więcej pluskwiaków równoskrzydłych niż motyli. Po miesiącu znów w diecie dominowały motyle; stosunek masy spożytych motyli do pluskwiaków na obszarach kontrolnych był bliski 4,0, a na opryskanym obszarze – 1,41.