Centrum Dostępności Uniwersytetu Jagiellońskiego (CD UJ) – jednostka uczelni odpowiedzialna za koordynację działań wspierających studentów i doktorantów z niepełnosprawnościami oraz z trudnościami zdrowotnymi w procesie dydaktycznym i dostępie do badań naukowych. Misją CD UJ jest wyrównywanie szans edukacyjnych osób z niepełnosprawnościami oraz poszerzanie dostępności uczelni dla osób ze szczególnymi potrzebami. W realizacji tego celu, CD UJ współpracuje z osobami niepełnosprawnymi, rozpoznając ich potrzeby edukacyjne, a także z nauczycielami akademickimi, którzy znają specyfikę prowadzonych przez siebie zajęć oraz wymogi merytoryczne z nimi związane. W wyniku takiego współdziałania, także z wykorzystaniem najnowszych technologii wspierających, powstają indywidualne strategie edukacyjne wychodzące naprzeciw potrzebom osób z niepełnosprawnościami, które są wdrażane w procesie studiowania lub prowadzeniu badań naukowych.

Historia Centrum Dostępności UJ to jedna z największych i najdłużej działających jednostek wsparcia edukacyjnego w Polsce. Pod nazwą Dział ds. Osób Niepełnosprawnych UJ funkcjonowała w latach 2013 - 2023Na mocy Zarządzenia nr 19 Rektora UJ z dnia 22 lutego 2023 roku Dział ds. Osób Niepełnosprawnych UJ przekształcił się w Centrum Dostępności UJ., wcześniej działała jako Biuro ds. Osób Niepełnosprawnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Początek systemowych działań na rzecz edukacji włączającej w UJ datuje się na rok 1999, gdy ówczesny rektor UJ prof. Aleksander Koj powołał Ireneusza Białka na stanowisko Pełnomocnika ds. Osób Niepełnosprawnych, obecnie dyrektora Centrum Dostępności Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Pierwsze programy wsparcia edukacyjnego zostały stworzone przez Ireneusza Białka i Małgorzatę Perdeus-Białek, a większość z nich opierała się na bliskiej współpracy z duńskim Centrum Wsparcia i Doradztwa na uniwersytecie w Aarhus pod kierownictwem filozofa i psychoterapeuty prof. Willy’ego Aastrupa.

Po wejściu Polski do Unii Europejskiej, wsparcie edukacyjne dla osób z niepełnosprawnościami w UJ dynamicznie się rozwijało m.in. dzięki projektom realizowanym z funduszy programów Leonardo da Vinci i Lifelong Learning. W ten sposób powstały programy wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami oraz trudnościami w uczeniu się DARe-Learning, jak również z problemami psychicznymi „Konstelacja Lwa”. Wykorzystano w nich doświadczenia uczelni skandynawskich i brytyjskich. Duży wkład w ich realizację miały Magdalena Ziemnicka, obecnie zastępczyni dyrektora CD ds. studenckich oraz Katarzyna Duraj-Per, obecnie zastępczyni dyrektora CD ds. administracyjnych i procesów dostępności. Współpraca z Willym Aastrupem trwała aż do śmierci profesora w roku 2019.

Współpraca międzynarodowa – projekty DARE CD UJ zrealizowało trzy edycje projektów DARE (Disability Awareness – a New Challenge for Employees).

Projekt DARE (2007-2009), w którym wypracowane zostały szkolenia dla nauczycieli akademickich w obszarze budowania świadomości niepełnosprawności. Szkolenia te powstały w czterech wersjach językowych, a partnerami projektu byli: Uniwersytet w Padwie (Włochy), Firma Learning Difference Ltd (Wielka Brytania), Organizacja Fepamic (Hiszpania), Organizacja Euroinform (Bułgaria).

Projekt DARE 2 (2009-2011), w którym dołączyli: Uniwersytet Islandzki z Reykiaviku oraz Stowarzyszenie na rzecz kształcenia dorosłych z Cypru.

Projekt DARe-Learning (2011-2013) – w ramach którego zostały wypracowane szkolenia e-learningowe przeznaczone dla nauczycieli akademickich, chcących doskonalić swoje kompetencje zawodowe w zakresie kształcenia studentów niepełnosprawnych. Ich celem było przekazanie uczestnikom wiedzy na temat niepełnosprawności i jego wpływu na funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej w obrębie uczelni. Kursy e-learningowe stanowiły uzupełnienie warsztatów grupowych, które miały za zadanie budować świadomość niepełnosprawności. Partnerami projektu byli: Uniwersytet Piotra i Marie Curie w Paryżu (Francja), Uniwersytet Karola w Pradze (Czechy), Uniwersytet Arystotelesa w Salonikach (Grecja).

Program „Konstelacja Lwa” W latach 2010–2012 realizowano projekt „Konstelacja Lwa”, finansowany ze środków Unii Europejskiej w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki. Przedsięwzięcie skierowane było do studentów zmagających się z trudnościami natury psychicznej i problemami adaptacyjnymi. W ramach inicjatywy w grudniu 2010 roku nawiązano współpracę z serwisem trzymsie.pl, tworząc grupę tematyczną do anonimowej wymiany doświadczeń, oraz dystrybuowano publikację Moja wędrówka zawierającą osobiste relacje studentów. Wypracowany model wsparcia stał się standardem dla wielu uczelni, a towarzysząca projektowi dyskusja przyczyniła się do rozwoju programów poprawy dobrostanu na uczelniach w całej Polsce.

Wydarzenie „Dotknij Kultury” W latach 2012–2019 odbywały się cykliczne wydarzenia organizowane przez CD UJ we współpracy z Muzeum UJ Collegium Maius mające na celu promocję kultury dostępnej dla wszystkich, bez względu na wiek, niepełnosprawność, pochodzenie czy poglądy. Była to seria różnorodnych wykładów, prelekcji, warsztatów zaadaptowanych do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Stałym punktem programu każdej edycji wydarzenia były kameralne koncerty znanych artystów jazzowych odbywające się na dziedzińcu Collegium Maius. W 2012 r. wystąpił zespół „Piwnica św. Norberta”, w 2013 r. wystąpili Tomasz Stańko, Dominik Wania, w 2014 – kabaret Loch Camelot (w Auli Collegium Maius), w 2015 – Kuba Stankiewicz z zespołem, w 2016 – Lora Szafran z zespołem, w 2017 r. – Aga Zaryan, Michał Tokaj, 2018 – Stanisław Soyka z zespołem, w 2019 – Aga Zaryan, Kuba Stankiewicz, Grzegorz Dowgiałlo. W ramach przedsięwzięcia powstało wiele adaptacji przestrzennych i graficznych do słynnych eksponatów muzealnych z zasobów Muzeum UJ. Adaptacje te zostały opracowane z myślą o osobach z niepełnosprawnością wzroku. Do wielu adaptacji opracowano dźwiękowe audiodeskrypcje.

Działalność W swojej codziennej działalności CD UJ kieruje się zapisami Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, w szczególności art. 24 o dostępie do edukacji, jak również Ustawą z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej oraz Ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

Oferta dla studentów i doktorantów i słuchaczy studiów podyplomowych Do kontaktu z Centrum zachęcani są studenci, doktoranci oraz słuchacze studiów podyplomowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy chcieliby:

porozmawiać o wpływie swojej sytuacji zdrowotnej na proces studiowania w warunkach zapewniających dyskrecję;

zidentyfikować trudności w wypełnianiu obowiązków akademickich wynikające ze stanu zdrowia;

ustalić z doradcą edukacyjnym zakres racjonalnych dostosowań studiów; ubiegać się o dostosowanie sposobu organizacji i właściwej realizacji procesu dydaktycznego (w tym warunków odbywania studiów) do indywidualnych potrzeb; wraz z doradcą CD UJ podjąć współpracę z wykładowcami i/lub innymi pracownikami uczelni w celu uwzględnienia przez nich indywidualnych potrzeb wynikających z kondycji zdrowotnej; dowiedzieć się, jakie rozwiązania technologiczne mogłyby pomóc im w studiowaniu lub prowadzeniu badań naukowych; uzyskać informacje o rodzajach wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami na UJ oraz dodatkowych aktywnościach CD UJ skierowanych do nich.

Program „Hamlet” Program Centrum Dostępności UJ „Hamlet” powstał w celu opracowywania i bezpłatnego przekazywania materiałów dydaktycznych w wersji elektronicznej studentom, którym niepełnosprawność utrudnia lub uniemożliwia czytanie standardowego tekstu. Nazwa programu pochodzi od pierwszej książki jaka została opracowana elektronicznie dla niewidomej studentki Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2005 r. Od tego czasu program funkcjonuje nieprzerwanie, a z roku na rok korzysta z niego coraz więcej studentów. Każdy student z niepełnosprawnością wzroku lub inną niepełnosprawnością utrudniającą lub uniemożliwiającą czytanie standardowego czarnodruku, który zgłosi potrzebę adaptowania materiałów dydaktycznych oraz zaakceptuje warunki oraz regulamin programu „Hamlet” staje się uczestnikiem programu.

7 zasad wsparcia edukacyjnego CD UJ w swojej działalności kieruje się siedmioma zasadami wsparcia edukacyjnego. Zasady te zostały opracowane przez Małgorzatę Perdeus-Białek, trenerkę CD UJ oraz Dagmarę Nowak-Adamczyk (obecnie Dagmarę Sendur) wraz z zespołem doradczyń edukacyjnych CD UJ i opublikowane po raz pierwszy w wydawnictwie projektu DARe-Learning „Wiadomości o Równości”. Zasady zostały przyjęte i upowszechnione przez Konferencję Rektorów Akademickich Szkół Polskich jako wzorzec oferty wsparcia edukacyjnego kierowanej do studentów z niepełnosprawnościami dla innych uczelni, wdrażających ideę edukacji włączającej. Zasady te są omówione szczegółowo w broszurze "Odpowiedzialne wsparcie a zrównoważony rozwój".

Współpraca z innymi uczelniami Porozumienie krakowskie CD UJ należy do ośmiu krakowskich uczelni tworzących „Porozumienie” działające na rzecz edukacji włączającej, do którego Uniwersytet Jagielloński przystąpił 27 października 2010 r. W ramach „Porozumienia” uczelnie takie jak: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Uniwersytet Pedagogiczny, Uniwersytet Jana Pawła II w Krakowie, Politechnika Krakowska, Uniwersytet Rolniczy, Krakowska Akademia cyklicznie od wielu lat organizują Krakowskie Dni Integracji. Do współpracy z uczelniami w 2019 roku włączył się także Urząd Miasta Krakowa.

Ideą Krakowskich Dni Integracji jest promocja aktywnego działania na rzecz dostępu osób niepełnosprawnych do wykształcenia, upowszechnianie dobrych praktyk w tym zakresie oraz angażowanie osób niepełnosprawnych we wszystkie obszary życia akademickiego, w tym sport, kulturę i sztukę.

Komisja ds. Dostępności uczelni przy KRASP CD UJ (wówczas jako DON UJ) zainicjowało powstanie Komisji ds. Dostępności Uczelni (wówczas Komisji ds. Wyrównywania Szans Edukacyjnych) przy Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, od początku aktywnie angażując się w jej prace. Komisja została powołana uchwałą Prezydium KRASP 2 czerwca 2016 r. i stanowi reprezentację środowiska przedstawicieli jednostek wsparcia edukacyjnego w uczelniach polskich. Celem działania Komisji jest monitorowanie rozwiązań systemowych związanych z dostępnością szkolnictwa wyższego, inicjowanie projektów i różnorodnych aktywności prowadzących do upowszechniania i umacniania standardów dostępności oraz wsparcia edukacyjnego, bieżące dyskutowanie zagadnień istotnych dla środowiska i prowadzenie rozmów oraz konsultacji z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Członkiem Komisji z ramienia CD UJ jest Ireneusz Białek, dyrektor CD UJ.

Publikacje CD UJ CD UJ od 2010 r. prowadzi działalność wydawniczą, której rezultatem są liczne publikacje poszerzające wiedzę w obszarze nowoczesnego rozumienia niepełnosprawności. Do wydawnictw CD UJ należą:

Biuletyny BON UJ (2010-2011) – seria czterech numerów biuletynów zawierająca interesujące artykuły na tematy związane ze społecznym modelem niepełnosprawności, w tym m.in. wskazówki dydaktyczne dla nauczycieli akademickich, doświadczenia zachodnich partnerów w pracy z osobami niepełnosprawnymi, cenna wiedza o nowoczesnych technologiach wspierających edukację, a także rozmowy z ciekawymi ludźmi koncentrujące się wokół tematyki odpowiedzialności społecznej. Seria ukazała się dzięki wsparciu finansowemu Komisji Europejskiej w ramach programu „Uczenie się przez całe życie”. Wszystkie numery biuletynów zostały opublikowane także w języku angielskim.