Dzięcioł białogłowy (Leuconotopicus albolarvatus) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny dzięciołowatych (Picidae). Występuje w lasach iglastych w górach zachodniej Ameryki Północnej, od Kolumbii Brytyjskiej do Kalifornii. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał John Cassin w 1850. Holotyp pochodził z okolic Georgetown w Kalifornii. Odkrywcą gatunku był John G. Bell, który ustrzelił dzięcioła z nieopisanego jak dotąd gatunku, kiedy ten przemykał wysoko wśród koron sosen. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Leuconerpes albolarvatus. Cassin stwierdził, że wówczas dzięcioł białogłowy zdawał się nie mieć bliskich krewnych wśród już znanych gatunków amerykańskich dzięciołów.
Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza dzięcioła białogłowego w rodzaju Leuconotopicus, podobnie jak autorzy listy ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (10. wersja online: październik 2025), autorzy Clements Checklist of Birds of the World oraz AviList. Na Howard and Moore Complete Checklist... (2014) wymieniony był w rodzaju Picoides.
Różne autorytety są jednak zgodne co do liczby podgatunków. Powszechnie uznawane są dwa: podgatunek nominatywny oraz L. a. gravirostris (Grinnell, 1902). Drugi został opisany przez Grinnella w 1902 na łamach „The Condor” pod nazwą Xenopicus gravirostris. Holotyp pozyskał Grinnell 6 lipca 1897. Pochodził z Camp Chileo w hrabstwie Los Angeles w kalifornijskich górach San Gabriel.
Filogeneza Relacje dzięcioła białogłowego z innymi gatunkami Leuconotopicus do 2020 zostały dobrze poznane. Wyniki badań filogenetycznych wskazują na najbliższe pokrewieństwo z dzięciołami: arizońskim (L. arizonae), włochatym (L. villosus) i brunatnym (L. stricklandi); różni się ich pozycja względem siebie. U Fuchsa i innych (2015) dzięcioł białogłowy stanowi grupę siostrzaną wobec kladu L. stricklandi+L. villosus. U Duforta (2016), który w badaniu uwzględnił 179 gatunków (około 76%) dzięciołowatych, dzięcioł białogłowy okazał się stanowić gatunek siostrzany względem dzięcioła arizońskiego, a tworzony przez nie klad – grupę siostrzaną wobec dzięcioła włochatego. Linia rozwojowa kladu złożonego z tych 3 gatunków rozeszła się z linią rozwojową dzięcioła jednobarwnego (L. fumigatus) blisko 4,25 mln lat temu. Następnie około 2,49 mln lat temu wyodrębnił się dzięcioł włochaty, a blisko 2,06 mln lat temu rozdzieliły się drogi dzięcioła arizońskiego i białogłowego. Wśród zbadanych gatunków nie było dzięcioła brunatnego. Shakya i inni (2017) do badań włączyli sekwencje od 206 z 217 rozpoznanych w przyjętym przez nich systemie gatunków dzięciołów. Pozycję wszystkich 6 gatunków Leuconotopicus wobec siebie przedstawia poniższy kladogram. Drzewo filogenetyczne, którego uproszczony fragment on stanowi, było skalowane do osi czasu, jednak nie podano, gdzie na niej znajdują się konkretne węzły. Moment oddzielenia się dzięcioła białogłowego przypada między 1,875 a 1,25 mln lat temu (nieco bliżej pierwszego z tych punktów):
Wśród dzięciołów białogłowych prawdopodobnie miała miejsce stosunkowo niedawna ekspansja. Rozprzestrzenianie się na nowe obszary najpewniej miało miejsce po nastaniu plejstocenu, czyli po około 2,58 mln lat temu.
Morfologia Długość ciała dzięciołów białogłowych wynosi około 21–23 cm, masa ciała – 53–68 g; są to przeciętne rozmiary jak na dzięcioła. Przedstawicieli tego gatunku wyróżnia unikatowy wzór upierzenia, z dominującą czernią oraz białą głową i gardłem, a także plamą na lotkach. Wymiary szczegółowe wraz z liczbą zmierzonych osobników przedstawiono w poniższej tabeli. +Wymiary szczegółowe (mm), średnia i przedziałPodgatunekPłećnDł. skrzydłanDł. górnej krawędzi dziobanDł. ogonanDł. skokuL. a. albolarvatussamce9127,0 (124–131)10027,8 (24,1–30,5)783,7 (80–87)1722,1 (20,6–24,2)samice15126,1 (121–131)7025,3 (23,0–27,9)1085,3 (79–91)1021,4 (20,9–22,7)L. a. gravirostrissamce14127,5 (124–129)4630,1 (28,0–32,6)1283,0 (79–89)1422,8 (20,6–26,8)samice18126,4 (124–129)5126,7 (24,1–30,6)1282,7 (78–90)1821,1 (19,9–22,8) U osobników dorosłych występuje tylko jedna szata ostateczna, w której prezentują się cały rok. Upierzenie w większości jest czarne, łącznie z ogonem. Przód głowy, gardło i ciemię mają barwę białą; u samców na potylicy znajduje się jeszcze niewielka czerwona plama. Na chorągiewkach zewnętrznych lotek od P1 do P8 znajdują się białe pola, które na złożonym skrzydle łączą się w jedną plamę; na rozłożonym skrzydle uwidacznia się również biel na chorągiewkach wewnętrznych. U osobników młodocianych czerń upierzenia jest bardziej matowa, a biała plama na lotkach – nieregularna; ich ciemię zdobi czerwona plama zmiennego kształtu. Ze względu na wyjątkowy wzór upierzenia nie ma ryzyka pomyłki w identyfikacji.
Przedstawiciele L. a. gravirostris wyróżniają się nieco dłuższym ogonem i większym dziobem. Ten wydaje się być adaptacją do żerowania na szyszkach sosen Coultera (Pinus coulteri), które są większe od szyszek sosen najchętniej wybieranych przez osobniki podgatunku nominatywnego. Szczegóły znajdują się w sekcji Pożywienie.
Zasięg występowania Zasięg występowania dzięcioła białogłowego obejmuje tereny górskie zachodniej Ameryki Północnej, a według szacunków BirdLife International zajmuje powierzchnię około 883 tysięcy km². Obszar rzeczywistego występowania jest jednak mniejszy od ukazywanego na mapach, również obrazujących zasięg nieco dokładniej, co wynika ze skomplikowanej topografii terenu i porozrzucania połaci dogodnego środowiska życia w jego obrębie.
Większość zasięgu zajmują dzięcioły białogłowe podgatunku nominatywnego. Występują od gór południowo-zachodniej Kanady (południowo-środkowa Kolumbia Brytyjska) po zachodnie USA – od wschodniego Waszyngtonu i zachodniego Idaho na południe po południowo-środkową Kalifornię. W Idaho zamieszkują tereny na zachód od południka 115°W. Dalej na południe ich zasięg sięga północno-wschodniego, środkowego i środkowo-południowego Oregonu; tutaj, podobnie jak w Waszyngtonie, w Górach Kaskadowych dzięcioły białogłowe zasiedlają głównie wschodnie stoki. Stamtąd na południe zasięg ich występowania zajmuje poszczególne pasma Gór Nadbrzeżnych, a dociera najdalej do hrabstwa Colusa. Dalej w głąb lądu ciągnie się przez Sierra Nevada oraz na wschód do zachodnich rubieży Nevady, w okolice jeziora Tahoe.
Przedstawiciele L. a. gravirostris zamieszkują góry południowo-zachodniej Kalifornii od gór San Gabriel i San Bernardino po Laguna Mountains. Granica zasięgu występowania tego i nominatywnego podgatunku leży w Transverse Ranges. Na Mount Pinos występuje prawdopodobnie mieszana populacja; tamtejsze osobniki przypisywano do obydwu podgatunków. Najdalej wysunięte na południe miejsca występowania L. a. gravirostris znajdują się w hrabstwie San Diego. Co najmniej do 2020 dzięciołów białogłowych nie stwierdzono w Kalifornii Dolnej.
O zamieszkujących najbardziej na północy populacjach ze środkowo-południowej Kolumbii Brytyjskiej nie było wiadomo co najmniej do 1890, a więcej doniesień zaczęło pojawiać się dopiero w 2. połowie XX wieku. Po raz pierwszy o gniazdowaniu w Kanadzie poinformowano w 1969. Jest to raczej spowodowane coraz większą wiedzą o dzięciołach białogłowych i poszerzaniem obszaru badań, a nie zajmowaniem przez dzięcioły nowych terenów. Ich zasięg w Kanadzie sięga jedynie około 100 km na północ od granicy z USA. Tereny lęgowe znajdują się na najbardziej wysuniętej na południe części Wyżyn Wewnętrznych – Okanagan-Thompson Plateau (na południe od rzeki Thompson), gdzie na północy docierają po Naramata. W takiej formie ich rozmieszczenie było znane już w 1990 i co najmniej do 2015 nie ustalono nowych miejsc gniazdowania.
Pożywienie thumb|Oprócz stawonogów dzięcioły białogłowe żywią się głównie nasionami szyszek, wśród których najchętniej wybierają te należące do czterech gatunków sosen: żółtej, Jeffreya, Lamberta i Coultera Dzięcioły białogłowe żerują przede wszystkim na pniach i konarach drzew iglastych oraz w kępkach igieł i na szyszkach. Rzadziej korzystają z drzew liściastych, między innymi dębów (Quercus), topoli osikowych (Populus tremuloides) i kalifornijskich (P. trichocarpa). Szczególne znaczenie miejscowo lub okresowo mają szyszki czterech gatunków sosen, żółtej, Jeffreya, Lamberta i Coultera.
Dzięcioły białogłowe wykazują dużą plastyczność zarówno pod względem zmiany składu pożywienia, jak i sposobu jego zdobywania w ciągu roku. Dawniej wyniki badań opartych na samej obserwacji wskazywały, że dzięcioły te żerują głównie na szyszkach i pniach dużych (pierśnica powyżej 68 cm) sosen w starodrzewiu. Nie przyglądano się jednak szczególnie wyborowi siedlisk. Dzięki badaniom z użyciem telemetrii ustalono, że do żerowania wykorzystują ponad 10 rodzajów podłoży i te preferowane są różne w poszczególnych porach roku. Podczas okresu lęgowego stosunkowo często żerują na martwym drewnie i wśród igliwia jodeł, a w okresie opierzania się młodych i po nim – na pniach i wśród igliwia sosen.
Skład pożywienia Dzięcioły białogłowe żywią się stawonogami oraz materią roślinną: nasionami szyszek i żywicą, na której żerujące osobniki widywano w Waszyngtonie, Oregonie i Kalifornii. Chętnie korzystają z wywieszanego przy karmnikach łoju. Rzadko są widywane też przy karmnikach przeznaczonych dla kolibrów. Z dorosłych owadów w diecie dzięcioła białogłowego odnotowywano między innymi: mrówkowate (w tym Camponotus i Formica), chrząszcze (Coleoptera; w tym prawdopodobnie Dendroctonus ponderosae), termity (Isoptera), czerwce (Sternorrhyncha), pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera). Zjadają również larwy, w tym żerujące w drewnie larwy chrząszczy oraz gąsienice Neophasia menapia (bielinkowate) i Choristoneura (zwójkowate).
Szczególnie chętnie zjadane przez dzięcioły białogłowe są nasiona sosen: żółtej (P. ponderosa), Jeffreya (P. jeffreyi), Lamberta (P. lambertiana) i Coultera (P. coulteri). Prócz tego w ich diecie znajdują się nasiona sosny sękatej (P. attenuata) i jodły kalifornijskiej (Abies concolor). Sosny Coultera wyróżniają się najcięższymi szyszkami, których łuski wieńczą podobne do kolców wyrostki długości 2,5–3,0 cm. Daje to nasionom skuteczne zabezpieczenie przed dzięciołami o mniejszych dziobach. W obrębie zasięgu podgatunku nominatywnego sosny Coultera nie występują. Być może do powstania podgatunku L. a. gravirostris przyczynił się właśnie dobór naturalny w kierunku większego dzioba. Rozpowszechnienie tej cechy w wybranej populacji dzięciołów białogłowych zagwarantowało im możliwość łatwego dostępu do preferowanego źródła pożywienia. Halvorson (1986) podsumowując wyniki dotychczasowych badań stwierdził, że dzięcioły białogłowe na tle innych dzięciołów żywiących się nasionami sosen wydają się być nimi najbardziej zainteresowane.